Adhyaya 38

Verse 1

व्यास उवाच । ततः प्रभाते विमले कृतपूर्वाह्निकक्रियाः । शुभवस्त्रपरीधानाः फल हस्ताः पृथक्पृथक्

વ્યાસે કહ્યું—પછી નિર્મળ પ્રભાતે, પ્રાતઃકર્મ પૂર્ણ કરીને, શુભ વસ્ત્રો ધારણ કરીને, હાથમાં ફળ લઈને, દરેક જણ અલગ અલગ રીતે પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 2

रत्नांगदाढ्यदोर्दंडा अंगुलीयकभूषिताः । कर्णाभरणसंयुक्ताः समाजग्मुः प्रहर्षिताः

તેમના ભુજદંડ રત્નજડિત અંગદોથી સમૃદ્ધ હતા, આંગળીઓ મુદ્રિકાઓથી શોભિત હતી, અને કાન કુંડળોથી યુક્ત હતા; તેઓ હર્ષિત થઈ એકત્ર થઈ આગળ આવ્યા।

Verse 3

राजद्वारं तु संप्राप्य संत स्थुर्ब्रह्मवादिनः । तान्दृष्ट्वा राजपुत्रस्तु ईषत्प्रहसितो बली

રાજદ્વાર પર પહોંચી તે બ્રહ્મવાદીઓ શાંતભાવે ઊભા રહ્યા. તેમને જોઈ તે બળવાન રાજપુત્ર થોડું સ્મિત કર્યો।

Verse 4

रामं च हनुमंतं च गत्वा विप्राः समागताः । श्रूयतां मंत्रिणः सर्वे दृश्यंतो द्विज सत्तमान्

વિપ્રો રામ અને હનુમાન પાસે જઈને એકત્ર થયા. (કહ્યું)—“હે મંત્રીઓ, સૌ સાંભળો; આ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ દર્શનાર્થે અહીં ઉપસ્થિત છે.”

Verse 5

एतदुक्त्वा तु वचनं तूष्णीं भूत्वा स्थितो नृपः । ततो द्वित्रा द्विजाः सर्वे उपविष्टाः क्रमात्ततः

આ વચન કહી રાજા મૌન રહી ઊભો રહ્યો. પછી ક્રમથી બધા બ્રાહ્મણો બે બે, ત્રણ ત્રણ કરીને બેઠા।

Verse 6

क्षेमं पप्रच्छुर्नृपतिं हस्तिरथपदातिषु । ततः प्रोवाच नृपतिर्विप्रान्प्रति महामनाः

તેઓએ હાથી, રથ અને પદાતિ સેનાની ક્ષેમકુશળતા વિષે રાજાને પૂછ્યું. ત્યારબાદ મહામનાવાન નૃપતિએ વિપ્રોને પ્રતિ સંબોધીને કહ્યું.

Verse 7

अरिहंतप्रसादेन सर्वत्र कुशलं मम । सा जिह्वा या जिनं स्तौ ति तौ करौ यौ जिनार्चनौ

અરિહંતના પ્રસાદથી સર્વત્ર મારું કુશળ છે. જે જિહ્વા જિનની સ્તુતિ કરે તે ધન્ય, અને જે બે હાથ જિનાર્ચના કરે તે ધન્ય.

Verse 8

सा दृष्टिर्या जिने लीना तन्मनो यज्जिने रतम् । दया सर्वत्र कर्तव्या जीवात्मा पूज्यते सदा

જે દૃષ્ટિ જિનમાં લીન થાય તે ધન્ય, અને જે મન જિનમાં રત રહે તે ધન્ય. સર્વત્ર દયા કરવી જોઈએ; જીવાત્મા સદા પૂજ્ય છે.

Verse 9

योगशाला हि गंतव्या कर्त्तव्यं गुरुवंदनम् । न चकारं महामंत्रं जपितव्यमहर्निशम्

યોગશાળામાં અવશ્ય જવું અને ગુરુવંદન કરવું. ‘ન-કાર’ મહામંત્રનો અહર્નિશ જપ કરવો જોઈએ.

Verse 10

पंचूषणं हि कर्त्तव्यं दातव्यं श्रमणे सदा । श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्रास्तस्य दंतानपीडयन्

પંચૂષણ વ્રત અવશ્ય કરવું અને શ્રમણને સદા દાન આપવું. આ વચન સાંભળી વિપ્રો ત્યારે દાંત કચકચાવ્યા.

Verse 11

विमुच्य दीर्घनिश्वासमूचुस्ते नृपतिं प्रति । रामेण कथितं राजन्धीमता च हनूमता

તેઓ લાંબો નિશ્વાસ છોડીને રાજાને કહ્યું— “હે રાજન, આ વચન શ્રીરામે કહ્યું છે અને ધીમાન હનુમાનએ પણ કહ્યું છે।”

Verse 12

दीयतां विप्रवृत्तिं च धर्मिष्ठोऽसि धरातले । ज्ञायते तव द्दत्ता स्यान्मदत्ता नैव नैव च

“બ્રાહ્મણોને જીવનવૃત્તિ પણ આપો; તમે ધરતી પર ધર્મિષ્ઠ છો. લોક જાણે કે દાન તમારું છે— મારું આપેલું કદી નહીં, કદી નહીં।”

Verse 13

रक्षस्व रामवाक्यं त्वं यत्कृत्वा त्वं सुखी भव

“શ્રીરામના વચનનું રક્ષણ કરો; એવું કરવાથી તમે સુખી થશો।”

Verse 14

राजोवाच । यत्र रामहनूमंतौ यांतु सर्वेऽपि तत्र वै । रामो दास्यति सर्वस्वं किं प्राप्ता इह वै द्विजाः

રાજાએ કહ્યું— “જ્યાં શ્રીરામ અને હનુમાન છે ત્યાં તમે બધા જાઓ. શ્રીરામ સર્વસ્વ આપશે; હે દ્વિજોઃ, તમે અહીં શું મેળવવા આવ્યા છો?”

Verse 15

न दास्यामि न दास्यामि एकां चैव वराटिकाम् । न ग्रामं नैव वृत्तिं च गच्छध्वं यत्र रोचते

“હું નહીં આપું, નહીં આપું— એક પણ વરાટિકા નહીં. ન ગામ, ન જીવનવૃત્તિ; જ્યાં ગમે ત્યાં જાઓ।”

Verse 16

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं द्विजाः कोपाकुलास्तदा । सहस्व रामकोपं हि साम्प्रतञ्च हनूमतः

તે દારુણ વચન સાંભળીને દ્વિજો ક્રોધથી વ્યાકુળ થયા. તેઓ બોલ્યા—“હવે શ્રીરામનો કોપ સહન કર; અને આ ક્ષણે હનુમાનનો કોપ પણ.”

Verse 17

इत्युक्त्वा हनुमद्दत्ता वामकक्षोद्भवा पुटी । प्रक्षिप्ता चास्य निलये व्यावृत्ता द्विजसत्तमाः

આમ કહીને, દ્વિજશ્રેષ્ઠોએ હનુમાન દ્વારા અપાયેલી, તેમના ડાબા કક્ષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી નાની પુટલી લઈને, તે માણસના નિવાસમાં ફેંકી અને પછી પાછા ફર્યા.

Verse 18

गते तदा विप्रसंघे ज्वालामालाकुलं त्वभूत् । अग्निज्वालाकुलं सर्वं संजातं चैव तत्र हि

વಿಪ્રસંઘ ગયા પછી તે સ્થાન તરત જ જ્વાળાઓની માળાઓથી છલકાઈ ગયું. ત્યાં સર્વત્ર અગ્નિજ્વાળાઓનો જ ઢગલો બની ગયો.

Verse 19

दह्यंते राजवस्तूनिच्छत्राणि चामराणि च । कोशागाराणि सर्वाणि आयुधागारमेव च

રાજવસ્તુઓ બળવા લાગી—છત્રો અને ચામરો પણ. બધા કોષાગારો અને આયુધાગાર પણ અગ્નિમાં ભસ્મ થયા.

Verse 20

महिष्यो राजपुत्राश्च गजा अश्वा ह्यनेकशः । विमानानि च दह्यंते दह्यंते वाहनानि च

મહિષીઓ, રાજપુત્રો, ગજો અને અનેક અશ્વો બળતા હતા. વિમાનો અને સર્વ વાહનો પણ જ્વાળામાં દગ્ધ થયા.

Verse 21

शिबिकाश्च विचित्रा वै रथाश्चैव सहस्रशः । सर्वत्र दह्यमानं च दृष्ट्वा राजापि विव्यथे

વિચિત્ર શિબિકાઓ અને સહસ્રો રથો પણ દહન પામતા હતા. સર્વત્ર જ્વાળા જોઈ રાજા પણ વ્યાકુળ અને ભયભીત થયો.

Verse 22

न कोपि त्राता तस्यास्ति मानवा भयविक्लवाः । न मंत्रयंत्रैर्वह्निः स साध्यते न च मूलिकैः

તેનો કોઈ ત્રાતા ન હતો; માનવો ભયથી વ્યાકુળ થયા. તે અગ્નિ ન મંત્ર-યંત્રોથી વશ થતો, ન તો ઔષધિ-મૂળિકાઓથી.

Verse 23

कौटिल्यकोटिनाशी च यत्र रामः प्रकुप्यते । तत्र सर्वे प्रणश्यंति किं तत्कुमारपालकः

જ્યાં શ્રીરામ ક્રોધિત થાય છે, ત્યાં કૌટિલ્યના કોટિ ઉપાયો પણ નાશ પામે છે. ત્યાં સર્વે વિનાશ પામે—તો એ કુમારપાલક શું કરી શકે?

Verse 24

सर्वं तज्जवलितं दृष्ट्वा नग्नक्षपणकास्तदा । धृत्वा करेण पात्राणि नीत्वा दंडाञ्छुभानपि

સર્વત્ર દહન થતું જોઈ, તે સમયે નગ્ન ક્ષપણકો હાથમાં પોતાના પાત્રો લઈને અને શુભ દંડો પણ ધારણ કરીને, ત્વરિત ત્યાંથી નીકળી ગયા.

Verse 26

रक्तकंबलिका गृह्य वेपमाना मुहुर्मुहुः । अनुपानहिकाश्चैव नष्टाः सर्वे दिशो दश

લાલ કમ્બળ પકડી તેઓ વારંવાર કંપતા રહ્યા; પાદુકા વિના જ તેઓ બધા દશ દિશામાં વિખેરાઈ અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 27

केचिच्च भग्नपात्रास्ते भग्नदं ण्डास्तथापरे । प्रनष्टाश्च विवस्त्रास्ते वीतरागमिति ब्रुवन्

કેટલાંકના ભિક્ષાપાત્ર તૂટેલા હતા અને કેટલાંકના દંડ પણ તૂટેલા હતા. કેટલાક તો ભટકી જઈ વસ્ત્રહીન થયા, છતાં કહેતા રહ્યા—“અમે વીતરાગ છીએ.”

Verse 28

अर्हतमेव केचिच्च पलायनपरायणाः । ततो वायुः समभवद्वह्निमांदोलयन्निव

કેટલાંક પલાયનમાં જ પરાયણ થઈ “અર્હત જ! અર્હત જ!” એમ ચીસો પાડવા લાગ્યા. ત્યાર પછી એવી પવન ઊઠી કે જાણે અગ્નિને જ હલાવી રહી હોય.

Verse 29

प्रेषितो वै हनुमता विप्राणां प्रियकाम्यया । धावन्स नृपतिः पश्चादितश्चेतश्च वै तदा

વિપ્રોને પ્રિય થાય એવી ઇચ્છાથી હનુમાન દ્વારા મોકલાયેલો રાજા ત્યારે તેમની પાછળ દોડ્યો અને અહીં-ત્યાં દોડધામ કરતો રહ્યો.

Verse 30

पदातिरेकः प्ररुदन्क्व विप्रा इति जल्पकः । लोकाच्छ्रुत्वा ततो राजा गतस्तत्र यतो द्विजाः

માત્ર પદાતિ સૈન્ય બાકી રહેતાં રાજા રડતો “વિપ્રો ક્યાં?” એમ બબડતો રહ્યો. લોકોથી સાંભળી તે ત્યાં ગયો જ્યાં દ્વિજ ગયા હતા.

Verse 31

गत्वा तु सहसा राजन्गृहीत्वा चरणौ तदा । विप्राणां नृपतिर्भूमौ मूर्च्छितो न्यपत त्तदा

ત્યાં અચાનક પહોંચી, હે રાજન, રાજાએ વિપ્રોના ચરણ પકડી લીધા અને તરત જ મૂર્છિત થઈ ભૂમિ પર પડી ગયો.

Verse 32

उवाच वचनं राजा विप्रान्विनयतत्परः । जपन्दाशरथिं रामं रामरामेति वै पुनः

રાજા વિનયભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને વચન બોલ્યો અને સાથે સાથે દશરથનંદન રામનું જપ કરતો રહ્યો—“રામ, રામ”।

Verse 33

तस्य दासस्य दासोहं रामस्य च द्विज स्य च । अज्ञानतिमिरांधेन जातोस्म्यंधो हि संप्रति

હું તે દાસનો પણ દાસ છું—રામનો પણ અને બ્રાહ્મણનો પણ. અજ્ઞાનના અંધકારથી અંધ બની હું ખરેખર હવે અંધ થયો છું.

Verse 34

अंजनं च मया लब्धं रामनाममहौषधम् । रामं मुक्त्वा हि ये मर्त्या ह्यन्यं देव मुपासते । दह्यंते तेऽग्निना स्वामिन्यथाहं मूढचेतनः

મને અંજન મળ્યું છે—રામનામની મહૌષધિ. જે મનુષ્યો રામને છોડીને અન્ય દેવની ઉપાસના કરે છે, હે સ્વામી, તેઓ અગ્નિથી દહે છે—જેમ હું મૂઢચિત્ત હતો.

Verse 35

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः । भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेकं जगत्त्रये

હે બ્રાહ્મણો, હરિ જ ભાગીરથી છે અને બ્રાહ્મણો જ ભાગીરથી છે; ભાગીરથી જ હરિ છે. હે બ્રાહ્મણો, ત્રિલોકમાં આ જ એકમાત્ર સારતત્ત્વ છે.

Verse 36

स्वर्गस्य चैत्र सोपानं विप्रा भागीरथी हरिः । रामनाममहारज्ज्वा वैकुंठे येन नीयते

હે બ્રાહ્મણો, ભાગીરથી અને હરિ સ્વર્ગના શુભ સોપાન છે. રામનામની મહારજ્જુ વડે જીવ વૈકુંઠે લઈ જવાય છે.

Verse 37

इत्येवं प्रणमन्राजा प्रांजलिर्वाक्यमब्रवीत् । वह्निः प्रशाम्यतां विप्राः शासनं वो ददाम्यहम्

આ રીતે પ્રણામ કરીને રાજાએ હાથ જોડીને કહ્યું— “હે વિપ્રો, અગ્નિ શાંત થાઓ. હું તમારા આદેશાધીન થાઉં છું અને તમને અધિકાર અર્પું છું.”

Verse 38

दासोऽस्मि सांप्रतं विप्रा न मे वागन्यथा भवेत् । यत्पापं ब्रह्महत्यायाः पर दाराभिगामिनाम्

“હે વિપ્રો, આ ક્ષણથી હું તમારો દાસ છું; મારી વાણી કદી અન્યથા નહીં થાય. જો હું આ પ્રતિજ્ઞા તોડું તો બ્રહ્મહત્યાનું અને પરસ્ત્રીગમનનું પાપ મને લાગો.”

Verse 39

यत्पापं मद्यपानां च सुवर्णस्तेयिनां तथा । यत्पापं गुरुघातानां तत्पापं वा भवेन्मम

“મદ્યપાન કરનાર, સોનાચોર તથા ગુરુઘાતકનું જે પાપ—હું અન્યથા કરું તો એ જ પાપ મને લાગો.”

Verse 40

यंयं चिंतयते कामं तं तं दास्याम्यहं पुनः । विप्रभक्तिः सदा कार्या रामभक्तिस्तथैव च

“તમે જે જે ઇચ્છા વિચારશો, તે તે હું વારંવાર પૂરી કરીશ. વિપ્રભક્તિ સદા કરવી, અને તેવી જ રીતે રામભક્તિ પણ.”

Verse 41

अन्यथा करणीयं मे न कदाचि द्द्विजोत्तमाः

“હે દ્વિજોત્તમો, મારે ક્યારેય અન્યથા કરવું નહીં.”

Verse 42

व्यास उवाच । तस्मिन्नवसरे विप्रा जाता भूप दयालवः । अन्या या पुटिका चासीत्सा दत्ता शापशांतये

વ્યાસે કહ્યું—તે સમયે, હે રાજન, બ્રાહ્મણો કરુણાશીલ બન્યા. અને જે બીજી ‘પુટિકા’ હતી, તે શાપશાંતિ માટે અર્પણ કરવામાં આવી.

Verse 43

जीवितं चैव तत्सैन्यं जातं क्षिप्तेषु रोमसु । दिशः प्रसन्नाः संजाताः शांता दिग्जनितस्वनाः

રોમો ફેંકાતા જ તે સૈન્ય ફરી જીવંત બન્યું. દિશાઓ પ્રસન્ન અને નિર્મળ થઈ, અને દિશાઓમાંથી ઊઠેલો કકળાટ શાંત થયો.

Verse 44

प्रजा स्वस्था ऽभवत्तत्र हर्षनिर्भरमानसा । अवतस्थे यथापूर्वं पुत्रपौत्रादिकं तथा

ત્યાં પ્રજા સ્વસ્થ અને નિર્ભય બની, તેમના મન હર્ષથી ભરાયા. અને પુત્ર-પૌત્રાદિ બધું પૂર્વવત ફરી સ્થિર થયું.

Verse 45

विप्राज्ञाकारिणो लोकाः संजाताश्च यथा पुरा । विष्णुधर्मं परित्यज्य नान्यं जानंति ते वृषम्

લોકો ફરી પહેલાંની જેમ બ્રાહ્મણોની આજ્ઞા પાળનારા બન્યા. વિષ્ણુધર્મને ન છોડીને, તેના સિવાય બીજા કોઈ ધર્મમાનદંડને તેમણે માન્યો નહીં.

Verse 46

नवीनं शासनं कृत्वा पूर्ववद्विधिपूर्वकम् । निष्कासितास्तु पाषंडाः कृतशास्त्रप्रयोजकाः

પૂર્વવત વિધિપૂર્વક નવું શાસન સ્થાપી, ઘડેલા મતશાસ્ત્રોનો દુરુપયોગ કરનારા પાષંડીઓને બહાર કાઢવામાં આવ્યા.

Verse 47

वेदबाह्याः प्रनष्टास्ते उत्तमाधममध्यमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि येऽभूवन्गोभुजाः पुरा

જે વેદમાર્ગથી બહાર ભટકી નષ્ટ થયા હતા—ઉત્તમ, અધમ કે મધ્યમ—તે પ્રાચીન કાળે છત્રીસ હજારની સંખ્યામાં ગોપાલક હતા।

Verse 48

तेषां मध्यात्तु संजाता अढवीजा वणिग्जनाः । शुश्रूषार्थं ब्राह्मणानां राज्ञा सर्वे निरूपिताः

તેમના મધ્યમાંથી અઢવીજા નામના વૈશ્ય-વણિક લોકો ઉત્પન્ન થયા; અને બ્રાહ્મણોની શুশ્રૂષા માટે રાજાએ તેમને સૌને નિયુક્ત કર્યા।

Verse 49

सदाचाराः सुनिपुणा देवब्राह्मणपूजकाः । त्यक्त्वा पाखण्डमार्गं तु विष्णुभक्तिपरास्तु ते

તેઓ સદાચારવાળા, અતિ નિપુણ, દેવ અને બ્રાહ્મણોના પૂજક હતા; પાખંડમાર્ગ ત્યજી તેઓ વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ બન્યા।

Verse 50

जाह्नवीतीरमासाद्य त्रैविद्येभ्यो ददौ नृपः । शासनं तु यदा दत्तं तेषां वै भक्तिपूर्वकम्

જાહ્નવી (ગંગા)ના તટે પહોંચી રાજાએ ત્રૈવિદ્ય પંડિતોને દાન આપ્યું; અને જ્યારે તેમને રાજશાસનપત્ર આપ્યું, ત્યારે તે ભક્તિપૂર્વક આપ્યું।

Verse 51

स्थानधर्मात्प्रचलिता वाडवास्ते समागताः । नृपो विज्ञापितो विप्रैस्तैरेवं क्लेशकारिभिः

સ્થાનધર્મથી વિખૂટા પડેલા તે વાડવ લોકો એકત્ર થયા; અને એવા ક્લેશકારક લોકો વિષે બ્રાહ્મણોએ રાજાને જાણ કરી।

Verse 52

ये त्यक्तवाचो विप्रेंद्रास्तान्निःसारय भूपते । परस्परं विवादास्तु संजाता दत्तवृत्तये

હે વિપ્રેન્દ્રો, હે ભૂપતે—જેઓએ પ્રતિજ્ઞાવચન ત્યજી દીધું છે તેમને બહાર કાઢો; કારણ કે આપેલી વૃત્તિ વિષે પરસ્પર વિવાદો ઊભા થયા છે।

Verse 53

न्याय प्रदशनार्थं च कारितास्तु सभासदः । हस्ताक्षरेषु दृष्टेषु पृथक्पृथक्प्रपादितम्

ન્યાય દર્શાવવા માટે સભાસદોને બોલાવવામાં આવ્યા; હસ્તાક્ષરો તપાસ્યા પછી વિષયને પ્રત્યેક પ્રકરણ મુજબ અલગ અલગ રીતે સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો।

Verse 54

एतच्छ्रुत्वा ततो राजा तुलादानं चकार ह । दीयमाने तदा दाने चातुर्विद्या बभाषिरे

આ સાંભળી રાજાએ ત્યારે તુલાદાન કર્યું; અને દાન આપવામાં આવતું હતું ત્યારે ચાતુર્વિદ્યામાં નિપુણ પંડિતોએ વચન ઉચ્ચાર્યું।

Verse 55

अस्माभिर्हारिता जातिः कथं कुर्मः प्रतिग्रहम् । निवारितास्तु ते सर्वे स्थानान्मोहेरका द्विजाः

‘અમારી જાતિ/વંશપરંપરા ક્ષીણ થઈ છે—અમે પ્રતિગ્રહ કેવી રીતે કરીએ?’ એમ કહી તે બધા મોહેરક દ્વિજોને તેમના સ્થાનોથી રોકી દૂર કરવામાં આવ્યા।

Verse 56

दशपंच सहस्राणि वेदवेदांगपारगाः । ततस्तेन तदा राजन्राज्ञा रामानुवर्तिना

પંદર હજાર—વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત આચાર્યો—ત્યારે રામાનુવર્તી તે રાજા દ્વારા આશ્રય/સમર્થન પામ્યા।

Verse 57

आहूता वाडवांस्तास्तु ज्ञातिभेदं चकार सः । त्रयीविद्या वाडवा ये सेतुबंधं प्रति प्रभुम्

તે વાડવોને બોલાવી તેણે જ્ઞાતિ-બંધુઓનો સ્પષ્ટ ભેદ સ્થાપ્યો. જે વાડવો ત્રયીવિદ્યામાં નિપુણ હતા, તેમને સેતુબંધ (રામસેતુ) ખાતે પ્રભુ પાસે મોકલ્યા.

Verse 58

गतास्ते वृत्तिभाजः स्युर्नान्ये वृत्त्यभिभागिनः । तत्र नैव गता ये वै चातुर्विद्यत्वमागताः

જે ત્યાં ગયા, તેઓ જ જીવનોપાર્જન-ભાગના યોગ્ય અધિકારી બન્યા; બીજાઓને તેમાં ભાગ ન મળ્યો. પરંતુ જેમણે ‘ચાતુર્વિદ્ય’ પદ પ્રાપ્ત કર્યું હતું, તેઓ ત્યાં ગયા જ નહીં.

Verse 59

वणिग्भिर्न च संबंधो न विवाहश्च तैः सह । ग्रामवृत्तौ न संबंधो ज्ञातिभेदे कृते सति

વણિકો સાથે કોઈ સંબંધ ન રાખવો, અને તેમની સાથે લગ્નસંબંધ પણ ન કરવો. ગામની જીવનોપાર્જન વ્યવસ્થામાં પણ, જ્ઞાતિભેદ થયા પછી પરસ્પર જોડાણ ન રહે.

Verse 60

द्विजभक्तिपराः शूद्राः ये पाखंडैर्न लोपिताः । जैन धर्मात्परावृत्तास्ते गोभूजास्तथोत्तमाः

જે શૂદ્રો દ્વિજોની સેવા-ભક્તિમાં તત્પર હતા, પાખંડથી ભ્રષ્ટ ન થયા હતા, અને જૈન ધર્મમાંથી પરાવર્તિત થયા હતા—તેઓ ‘ગોભૂજ’ તથા ઉત્તમ ગણાયા.

Verse 61

ये च पाखंडनिरता रामशासनलोपकाः । सर्वे विप्रास्तथा शूद्रा प्रतिबंधेन योजिताः

જે પાખંડમાં રત હતા અને રામના ધર્મમય શાસનને હાનિ પહોંચાડતા—વಿಪ્ર હોય કે શૂદ્ર—સર્વેને નિયંત્રણ અને પ્રતિબંધ હેઠળ રાખવામાં આવ્યા.

Verse 62

सत्यप्रतिज्ञां कुर्वाणास्तत्रस्थाः सुखिनोऽभवन् । चातुर्विद्या बहिर्ग्रामे राज्ञा तेन निवासिताः

સત્ય પ્રતિજ્ઞા કરીને ત્યાં રહેનાર સૌ સુખી થયા. તે રાજાએ ‘ચાતુર્વિદ્ય’ લોકોને ગામની બહાર વસાવ્યા.

Verse 63

यथा रामो न कुप्येत तथा कार्यं मया ध्रुवम । पराङ्मुखा ये रामस्य सन्मुखानुगताः किल

રામ ક્રોધિત ન થાય તેમ હું નિશ્ચયપૂર્વક કાર્ય કરું. જે રામથી પરાંમુખ હતા, તેઓ પણ ખરેખર રામની સામે આવી અનુગામી બન્યા.

Verse 64

चातुर्विद्यास्ते विज्ञेया वृत्तिबाह्याः कृतास्तदा । कृतकृत्यस्तदा जातो राजा कुमारपालकः

તે ‘ચાતુર્વિદ્ય’ઓને ત્યારે જીવનવૃત્તિના અધિકારથી બહાર કરવામાં આવ્યા—એવું સમજવું. તે સમયે રાજા કુમારપાલ કૃતકૃત્ય થયો.

Verse 65

विप्राणां पुरतः प्राह प्रश्रयेण वचस्तदा । ग्रामवृत्तिर्न मे लुप्ता एतद्वै देवनिर्मितम्

ત્યારે તેણે બ્રાહ્મણોની સામે વિનયથી કહ્યું— ‘ગામની વૃત્તિ મેં લુપ્ત કરી નથી; આ તો દેવનિર્મિત વ્યવસ્થા છે.’

Verse 66

स्वयं कृतापराधानां दोषो कस्य न दीयते । यथा वने काष्ठवर्षाद्वह्निः स्याद्दैवयोगतः

પોતે કરેલા અપરાધવાળાનો દોષ કોના પર ન મૂકાય? જેમ વનમાં સૂકા કાઠના વરસાથી દૈવયોગે અગ્નિ પ્રગટે છે.

Verse 67

भवद्भिस्तु पणः प्रोक्तो ह्यभिज्ञानस्य हेतवे । रामस्य शासनं कृत्वा वायुपुत्रस्य हेतवे

અભિજ્ઞાનના હેતુરૂપે આ પાણ તો તમે જ નક્કી કર્યો હતો. તેથી વાયુપુત્ર હનુમાનના નિમિત્તે મેં શ્રીરામની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું છે.

Verse 68

व्यावृत्ता वाडवा यूयं स दोषः कस्य दीयते । अवसाने हरिं स्मृत्वा महापापयुतोऽपि वा

હે બ્રાહ્મણો, તમે તો પાછા વળી ગયા; તો એ દોષ કોના પર મૂકાય? અંતકાળે હરિનું સ્મરણ કરે તો મહાપાપી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 69

विष्णुलोकं व्रजत्याशु संशयस्तु कथं भवेत् । महत्पुण्योदये नॄणां बुद्धिः श्रेयसि जायते

તે ઝડપથી વિષ್ಣુલોકને પામે છે—એમાં સંશય કેમ રહે? મહાપુણ્યનો ઉદય થાય ત્યારે મનુષ્યની બુદ્ધિ પરમ શ્રેય તરફ વળે છે.

Verse 70

पापस्योदयकाले च विपरीता हि सा भवेत् । सकृत्पालयते यस्तु धर्मेणैतज्जगत्त्रयम्

પણ પાપના ઉદયકાળે એ જ બુદ્ધિ વિપરીત બની જાય છે. છતાં જે ધર્મથી એક વાર પણ આ ત્રિલોકનું પાલન કરે છે, તે મહિમાવાન છે.

Verse 71

योंतरात्मा च भूतानां संशयस्तत्र नो हितः । इंद्रादयोऽमराः सर्वे सनकाद्यास्तपोधनाः

જે સર્વ ભૂતોના અંતરાત્મા છે, તેમના વિષે સંશય હિતકારક નથી. ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો તથા સનકાદિ તપોધન ઋષિઓ પણ આ જ માને છે.

Verse 72

मुक्त्यर्थमर्चयंतीह संशयस्तत्र नो हितः । सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनामेति गीयते

અહીં મુક્તિ માટે જે આરાધના કરે છે, તે વિષયમાં સંશય હિતકારક નથી. ‘રામનામ’ને સહસ્રનામ સમાન ગવાય છે.

Verse 73

तस्मिन्ननिश्चयं कृत्वा कथं सिद्धिर्भवेदिह । मम जन्मकृतात्पुण्यादभिज्ञानं ददौ हरिः

તેમાં અનિશ્ચય રાખીએ તો અહીં સિદ્ધિ કેવી રીતે થાય? મારા જન્મજનિત પુણ્યના કારણે હરિએ મને સાચું અભિજ્ઞાન (વિવેક) આપ્યું.

Verse 74

पाखंडाद्यत्कृतं पापं मृष्टं तद्वः प्रणामतः । प्रसीदंतु भवंतश्च त्यक्त्वा क्रोधं ममाधुना

પાખંડ વગેરે દ્વારા જે પાપ થયું હોય, તે આપ સૌને મારા પ્રણામથી ધોઈ નાશ પામે. હવે મારા પ્રત્યેનો ક્રોધ ત્યજી પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 75

ब्राह्मणा ऊचुः । राजन्धर्मो विलुप्तस्ते प्रापितानां तथा पुनः । अवश्यं भाविनो भावा भवंति महतामपि

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે રાજન, તમારો ધર્મ ઢંકાઈ ગયો છે; પ્રાપ્ત પુરુષોને પણ એવું ફરી ફરી થાય છે. જે ભાવિ છે તે મહાન લોકો માટે પણ અવશ્ય બને છે.

Verse 76

नग्नत्वं नीलकण्ठस्य महाहिशयनं हरेः । एतद्दैवकृतं सर्वं प्रभुर्यः सुखदुःखयोः

નીલકંઠ (શિવ)નું નિર્વસ્ત્ર વૈરાગ્ય અને હરિનું મહાશેષ પર શયન—આ બધું દૈવકૃત છે. સુખ-દુઃખ ઉપર પ્રભુત્વ ધરાવનાર તે જ છે.

Verse 77

सत्यप्रतिज्ञास्त्रैविद्या भजंतु रामशासनम् । अस्माकं तु परं देहि स्थानं यत्र वसामहे

સત્યપ્રતિજ્ઞ અને ત્રૈવિદ્ય જાણનારા રામના ધર્મમય શાસનનું પાલન કરે. પરંતુ અમારે માટે, હે પ્રભુ, એક ઉત્તમ નિવાસસ્થાન આપો—જ્યાં અમે સ્થિર રહી વસવાટ કરી શકીએ.

Verse 78

तेषां तु वचनं श्रुत्वा सुखमिच्छुर्द्विजन्मनाम् । तेषां स्थानं तु दत्तं वै सुखवासं तु नामतः

તેમનું વચન સાંભળી, દ્વિજોના સુખની ઇચ્છાથી, તેમણે નિશ્ચયે તેમને એક નિવાસસ્થાન આપ્યું; તે નામથી ‘સુખવાસ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 79

हिरण्यं पुष्पवासांसि गावः कामदुघा नृप । स्वर्णालंकरणं सर्वं नानावस्तुचयं तथा

હે નૃપ! સોનું, પુષ્પવસ્ત્રો, કામધેનુ સમ ગાયો, સર્વ પ્રકારનાં સ્વર્ણાભૂષણો, તેમજ નાનાવિધ વસ્તુઓના ઢગલાં પણ (અર્પણ થયા).

Verse 80

श्रद्धया परया दत्त्वा मुदं लेभे नराधिपः । त्रयीविद्यास्तु ते ज्ञेयाः स्थापिता ये त्रिमूर्तिभिः

પરમ શ્રદ્ધાથી દાન આપી નરાધિપે મહાન આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો. જાણો કે તે ‘ત્રયીવિદ્યા’ જાણનારા સ્વયં ત્રિમૂર્તિઓ દ્વારા સ્થાપિત હતા.

Verse 81

चतुर्थेनैव भूपेन स्थापिताः सुखवासने । ते बभूबुर्द्विजश्रेष्ठाश्चातुर्विद्याः कलौ युगे

ચોથા ભુપતિ દ્વારા ‘સુખવાસ’માં સ્થાપિત થયેલા તે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, કલિયુગમાં પણ ચતુર્વિદ્યામાં પારંગત બન્યા.

Verse 82

चातुर्विद्याश्च ते सर्वे धर्मारण्ये प्रतिष्ठिताः । वेदोक्ता आशिषो दत्त्वा तस्मै राज्ञे महात्मने

ચતુર્વિદ્યામાં પારંગત તે સર્વે ધર્મારણ્યમાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત હતા. વેદોક્ત આશીર્વચનો આપી તેમણે તે મહાત્મા રાજાને આશીર્વાદ આપ્યો.

Verse 83

रथैरश्वैरुह्यमानाः कृतकृत्या द्विजातयः । महत्प्रमोदयुक्तास्ते प्रापुर्मोहेरकं महत्

રથો અને અશ્વો પર આરુઢ થયેલા તે દ્વિજાતિજન કૃતકૃત્ય બની મહાન આનંદથી મહાન મોહેરકને પહોંચ્યા.

Verse 84

पौषशुक्लत्रयोदश्यां लब्धं शासनकं द्विजैः । बलिप्रदानं तु कृतमुद्दिश्य कुलदेवताम्

પૌષ શુક્લ ત્રયોદશીએ દ્વિજોએ રાજશાસનપત્ર પ્રાપ્ત કર્યું; અને કુલદેવતાને ઉદ્દેશીને વિધિપૂર્વક બલિપ્રદાન કરવામાં આવ્યું.

Verse 85

वर्षेवर्षे प्रकर्त्तव्यं बलिदानं यथाविधि । कार्यं च मंगलस्नानं पुरुषेण महात्मना

વર્ષે વર્ષે નિયમ મુજબ બલિદાન કરવું જોઈએ; અને તે મહાત્મા પુરુષે મંગળસ્નાન પણ અવશ્ય કરવું જોઈએ.

Verse 86

गीतं नृत्यं तथा वाद्यं कुर्वीत तद्दिने धुवम् । तन्मासे तद्दिने नैव वृत्तिनाशो भवेद्यथा

તે દિવસે નિશ્ચિતપણે ગાન, નૃત્ય તથા વાદ્યનું આયોજન કરવું જોઈએ; જેથી તે માસમાં, તે જ દિવસે, જીવનોપાર્જન અને કલ્યાણમાં હ્રાસ ન થાય.

Verse 87

दैवादतीतकाले चेत्वृद्धिरापद्यते यदा । तदा प्रथमतः कृत्वा पश्चाद्वृद्धिर्विधीयते

જો દૈવવશ યોગ્ય સમય વીતી ગયા પછી વધારો જરૂરી બને, તો પહેલાં મૂળ પ્રમાણે જે દેવું હતું તે કરો; ત્યારબાદ જ વધારાનો ભાગ વિધિપૂર્વક કરવો।

Verse 88

ये च भिन्नप्रपाप्रायास्त्रैविद्या मोढवंशजाः । तथा चातुर्वेदिनश्च कुर्वंति गोत्रपूजनम्

ભિન્ન આચાર-પરંપરામાં પ્રવૃત્ત, ત્રિવેદજ્ઞ મોઢ વંશજ તથા ચાતુર્વેદી—આ સૌ પોતપોતાના ગોત્રનું પૂજન કરે છે।

Verse 89

वर्षमध्ये प्रकुर्वीत तथा सुप्ते जनार्द्दने । पौषे च लुप्तं कृत्वा च श्रौतं स्मार्त्तं करोति यः

જે વર્ષાકાળના મધ્યમાં, અથવા જનાર્દન (વિષ્ણુ) શયનકાળમાં આવા કર્મ કરે, અને પૌષ માસમાં વ્રત લુપ્ત માનીને પણ શ્રૌત-સ્માર્ત કર્મ કરે—તે નિયમવિરુદ્ધ વર્તે છે।

Verse 90

तत्र क्रोधसमाविष्टा निघ्नंति कुलदेवताः । विवाहोत्सवकाले च मौंजीबंधादिकर्मणि

આવા પ્રસંગે કુલદેવતાઓ ક્રોધથી આવિષ્ટ થઈ હાનિ કરે છે—વિશેષ કરીને લગ્નોત્સવ સમયે અને મૌંજીબંધન વગેરે સંસ્કારોમાં।

Verse 91

मुहूर्तं गणनाथस्य ततः प्रभृति शोभनम्

ગણનાથ (ગણેશ) નો મુહૂર્ત શુભ છે; તે ક્ષણથી આગળનું સર્વ કાર્ય મંગલમય બને છે।

Verse 92

निर्वासितास्तु ये विप्रा आमराज्ञा स्वशासनात् । पंचदशसहस्राणि ययुस्ते सुखवासकन्

આમ રાજાએ પોતાના રાજ્યમાંથી નિર્વાસિત કરેલા તે બ્રાહ્મણો—પંદર હજાર—ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરીને સુખદ નિવાસસ્થાને જઈ વસ્યા।

Verse 93

पंचपञ्चाशतो ग्रामान्ददौ रामः पुरा स्वयम् । तत्रस्था वणिजश्चैव तेषां वृत्तिमकल्पयन्

પ્રાચીન સમયમાં સ્વયં રામે પંચાવન ગામો દાન આપ્યા; અને ત્યાં વસેલા વણિકોએ તેમના જીવનનિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી।

Verse 94

अडालजा माण्डलीया गोभूजाश्च पवित्रकाः । ब्राह्मणानां वृत्तिदास्ते ब्रह्मसेवासु तत्पराः

અડાલજા, માંડલીયા, ગોભૂજા અને પવિત્રકા—આ લોકો બ્રાહ્મણોને જીવનનિર્વાહ આપતા અને બ્રહ્મસેવામાં સદા તત્પર રહેતા।