Adhyaya 36

Verse 1

नारद उवाच । अतः परं किमभवत्तन्मे कथय सुव्रत । पूर्वं च तदशेषेण शंस मे वदताम्बर

નારદે કહ્યું—આ પછી શું બન્યું તે મને કહો, હે સુવ્રત. અને પહેલાં જે બન્યું તે પણ સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવો, હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ।

Verse 2

स्थिरीभूतं च तत्स्थानं कियत्कालं वदस्व मे । केन वै रक्ष्यमाणं च कस्याज्ञा वर्तते प्रभो

તે સ્થાન કેટલો સમય સ્થિર રહ્યું, મને કહો. અને તે કોના દ્વારા રક્ષિત હતું તથા કોની આજ્ઞાથી ચાલે છે, હે પ્રભુ?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । त्रेतातो द्वापरांतं च यावत्कलिसमागमः । तावत्संरक्षणे चैको हनूमान्पवनात्मजः

બ્રહ્માએ કહ્યું— ત્રેતાયુગથી દ્વાપરના અંત સુધી, અને કલિયુગના આગમન સુધી, તે સમગ્ર કાળમાં રક્ષણકાર્યમાં એકમાત્ર રક્ષક પવનપુત્ર હનુમાન જ હતા।

Verse 4

समर्थो नान्यथा कोपि विना हनुमता सुत । लंका विध्वंसिता येन राक्षसाः प्रबला हताः

હે પુત્ર! હનુમાન વિના એવો સમર્થ બીજો કોઈ નથી; જેમણે લંકાનો વિધ્વંસ કર્યો અને પ્રબળ રાક્ષસોનો સંહાર કર્યો।

Verse 5

स एव रक्षते तत्र रामादेशेन पुत्रक । द्विजस्याज्ञा प्रवर्तेत श्रीमातायास्तथैव च

પ્રિય પુત્ર! રામની આજ્ઞાથી એ જ ત્યાં રક્ષા કરે છે. ત્યાં દ્વિજોની આજ્ઞા પ્રવર્તે છે અને શ્રીમાતાજીની સત્તા પણ એ જ રીતે માન્ય રહે છે।

Verse 6

दिनेदिने प्रहर्षोभूज्जनानां तत्र वासिनाः । पठंति स्म द्विजास्तत्र ऋग्युजुःसामलक्षणान्

દિવસે દિવસે ત્યાં વસતા લોકોમાં હર્ષ વધતો ગયો. ત્યાં દ્વિજોએ ઋગ્, યજુઃ અને સામ વેદોને તેમના લક્ષણો તથા સ્વરવિધિ સાથે પાઠ કર્યા।

Verse 7

अथर्वणमपि तत्र पठंति स्म दिवानिशम् । वेदनिर्घोषजः शब्दस्त्रैलोक्ये सचराचरे

ત્યાં તેઓ દિવસ-રાત અથર્વવેદનો પણ પાઠ કરતા. વેદઘોષથી ઉત્પન્ન થયેલો નાદ ત્રિલોકમાં—ચર અને અચર સહિત—પ્રતિધ્વનિત થતો.

Verse 8

उत्सवास्तत्र जायंते ग्रामेग्रामे पुरेपुरे । नाना यज्ञाः प्रवर्तंते नानाधर्मसमाश्रिताः

ત્યાં ગામેગામ અને નગરેનગર ઉત્સવો પ્રગટ થાય છે. નાનાવિધ ધર્મને આશ્રય કરીને અનેક યજ્ઞો પ્રવર્તે છે.

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच । कदापि तस्य स्थानस्य भंगो जातोथ वा न वा । दैत्यैर्जितं कदा स्थानमथवा दुष्टराक्षसैः

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— તે પવિત્ર સ્થાનનો ક્યારેય ભંગ થયો છે કે નહીં? ક્યારેય તે સ્થાન દૈત્યો દ્વારા અથવા દુષ્ટ રાક્ષસો દ્વારા જીતાયું હતું શું?

Verse 10

व्यास उवाच । साधु पृष्टं त्वया राजन्धर्मज्ञस्त्वं सदा शुचिः । आदौ कलियुगे प्राप्ते यद्दत्तं तच्छृणुष्व भोः

વ્યાસ બોલ્યા— હે રાજન, તું સારો પ્રશ્ન કર્યો છે; તું ધર્મજ્ઞ અને સદા શુચિ છે. હવે સાંભળ, હે ભદ્ર, કલિયુગના આરંભે જે વિધાન થયું હતું તે।

Verse 11

लोकानां च हितार्थाय कामाय च सुखाय च । यज्ञं च कथयिष्यामि तत्सर्वं शृणु भूपते

લોકોના હિત માટે, ધર્મસંમતિ કામના-સિદ્ધિ અને સુખ માટે, હું યજ્ઞનું પણ વર્ણન કરીશ; હે ભૂપતે, તે સર્વ સાંભળો।

Verse 12

इदानीं च कलौ प्राप्त आमो नामा वभूव ह । कान्यकुब्जाधिपः श्रीमान्धर्मज्ञो नीतितत्परः

કલિયુગ આવી પહોંચતાં ‘આમો’ નામનો એક રાજા થયો— કાન્યકુબ્જનો શ્રીમાન અધિપતિ, ધર્મજ્ઞ અને નીતિમાં તત્પર।

Verse 13

शांतो दांतः सुशीलश्च सत्यधर्मपरायणः । द्वापरांते नृपश्रेष्ठ अनागमे कलौ युगे

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! દ્વાપરયુગના અંતે, કલિયુગના આગમન પહેલાં, તે શાંત, દાંત, સુશીલ અને સત્ય-ધર્મમાં પરાયણ હતો।

Verse 14

भयात्कलिविशेषेण अधर्मस्य भयादिभिः । सर्वे देवाः क्षितिं त्यक्त्वा नैमिषारण्यमाश्रिताः

કલિના વિશેષ ભય અને અધર્મના ભયથી, સર્વ દેવતાઓ પૃથ્વી ત્યજીને નૈમિષારણ્યમાં આશ્રયે ગયા।

Verse 15

रामोपि सेतुबंधं हि ससहायो गतो नृप

હે નૃપ! રામ પણ પોતાના સહાયકો સાથે સેતુબંધ તરફ ગયો।

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं हि कलौ प्राप्ते भयं लोके सुदुस्तरम् । यस्मिन्सुरैः परित्यक्ता रत्नगर्भा वसुन्धरा

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા—કલી આવી પહોંચ્યા પછી લોકમાં એવું કયું અતિ દુસ્તર ભય ઉપજે છે કે જેના કારણે રત્નગર્ભા વસુંધરાને દેવતાઓએ પરિત્યાગી દીધી?

Verse 17

व्यास उवाच । शृणुष्व कलिधर्मास्त्वं भविष्यंति यथा नृप । असत्यवादिनो लोकाः साधुनिन्दापरायणाः

વ્યાસ બોલ્યા—હે નૃપ! સાંભળો, કલિના ધર્મો જેમ થશે. લોકો અસત્ય બોલનારા બનશે અને સાધુઓની નિંદામાં પરાયણ થશે।

Verse 18

दस्युकर्मरताः सर्वे पितृभक्तिविवर्जिताः । स्वगोत्रदाराभिरता लौल्यध्यानपरायणाः

બધા દસ્યુકર્મમાં રત થશે, પિતૃભક્તિથી વિહોણા; સ્વગોત્રની સ્ત્રીઓમાં આસક્ત અને ચંચળ લોભના ધ્યાનમાં પરાયણ રહેશે।

Verse 19

ब्रह्मविद्वेषिणः सर्वे परस्परविरोधिनः । शरणागतहंतारो भविष्यंति कलौ युगे

બધા બ્રહ્મ-વેદધર્મના દ્વેષી, પરસ્પર વિરોધી બનશે; અને કલિયુગમાં શરણ આવેલાને પણ મારી નાખશે।

Verse 20

वैश्याचाररता विप्रा वेदभ्रष्टाश्च मानिनः । भविष्यंति कलौ प्राप्ते संध्यालोपकरा द्विजाः

કલી આવે ત્યારે બ્રાહ્મણો વૈશ્યાચારામાં રત થશે, વેદથી ભ્રષ્ટ અને અભિમાની બનશે; દ્વિજ હોવા છતાં સંધ્યા-વંદનનો લોપ કરશે।

Verse 21

शांतौ शूरा भये दीनाः श्राद्धतर्पणवर्जिताः । असुराचारनिरता विष्णुभक्तिविवर्जिताः

શાંતિમાં શૂર, ભયમાં દીન; શ્રાદ્ધ-તર્પણથી વંચિત; અસુરાચારામાં રત અને વિષ્ણુભક્તિથી રહિત થશે।

Verse 22

परवित्ताभिलाषाश्च उत्कोच ग्रहणे रताः । अस्नातभोजिनो विप्राः क्षत्रिया रणवर्जिताः

તેઓ પરધનની ઇચ્છા કરશે અને લાંચ લેવામાં રત રહેશે; બ્રાહ્મણો સ્નાન વિના ભોજન કરશે, અને ક્ષત્રિયો રણભૂમિ ટાળશે।

Verse 23

भविष्यंति कलौ प्राप्ते मलिना दुष्टवृत्तयः । मद्यपानरताः सर्वेप्यया ज्यानां हि याजकाः

કલિયુગ આવી પહોંચે ત્યારે લોકો મલિન અને દુષ્ટ વર્તનવાળા બનશે. બધા મદ્યપાનમાં રત રહેશે અને અયાજ્ય લોકો માટે પણ યાજક બનશે.

Verse 24

भर्तृद्वेषकरा रामाः पितृद्वेषकराः सुताः । भ्रातृद्वेषकराः क्षुद्रा भविष्यंति कलौ युगे

કલિયુગમાં સ્ત્રીઓ પતિદ્વેષી બનશે, પુત્રો પિતૃદ્વેષી બનશે; અને ક્ષુદ્રબુદ્ધિ લોકો ભાઈદ્વેષી થઈ જશે.

Verse 25

गव्यविक्रयिणस्ते वै ब्राह्मणा वित्ततत्पराः । गावो दुग्धं न दुह्यंते संप्राप्ते हि कलौ युगे

કલિયુગ આવ્યા પછી બ્રાહ્મણો ધનપરાયણ બની ગાયોના વેચનાર બનશે. અને તે યુગમાં ગાયો પહેલાં જેવી દૂધ આપશે નહીં.

Verse 26

फलंते नैव वृक्षाश्च कदाचिदपि भारत । कन्याविक्रय कर्त्तारो गोजाविक्रयकारकाः

હે ભારત, ક્યારેક વૃક્ષો ફળ જ નહીં આપે. અને કન્યા વેચનાર તથા ગાય અને બાળક સુધીનું વેચાણ કરનાર લોકો પણ થશે.

Verse 27

विषविक्रयकर्त्तारो रसविक्रयकारकाः । वेदविक्रयकर्त्तारो भविष्यंति कलौ युगे

કલિયુગમાં વિષ વેચનાર, રસ-ભોગનો વેપાર કરનાર, અને વેદનું પણ વેચાણ કરનાર લોકો થશે.

Verse 28

नारी गर्भं समाधत्ते हायनैकादशेन हि । एकादश्युपवासस्य विरताः सर्वतो जनाः

કલિયુગમાં સ્ત્રી અગિયારમા વર્ષે પણ ગર્ભ ધારણ કરશે; અને સર્વત્ર લોકો એકાદશી ઉપવાસવ્રતથી વિમુખ થઈ જશે।

Verse 29

न तीर्थसेवनरता भविष्यंति च वाडवाः । बह्वाहारा भविष्यंति बहुनिद्रासमाकुलाः

સ્ત્રીઓ તીર્થસેવા અને તીર્થયાત્રામાં રત નહીં રહે; તેઓ અતિભોજનપ્રવૃત્ત અને અતિનિદ્રાથી વ્યાકુલ બનશે।

Verse 30

जिह्मवृत्तिपराः सर्वे वेदनिंदापरायणाः । यतिनिंदापराश्चैव च्छद्मकाराः परस्परम्

બધા વાંકાચૂકા આચરણમાં પ્રવૃત્ત થઈ વેદનિંદામાં તત્પર રહેશે; અને યતિઓની નિંદા કરતાં પરસ્પર છદ્મવેશથી એકબીજાને છેતરશે।

Verse 31

स्पर्शदोषभयं नैव भविष्यति कलौ युगे । क्षत्रिया राज्यहीनाश्च म्लेच्छो राजा भविष्यति

કલિયુગમાં સ્પર્શદોષનો ભય રહેશે નહીં; ક્ષત્રિયો રાજ્યહીન થશે અને મ્લેચ્છ રાજા બનશે।

Verse 32

विश्वासघातिनः सर्वे गुरुद्रोहरतास्तथा । मित्रद्रोहरता राजञ्छिश्नोदरपरायणाः

બધા વિશ્વાસઘાતી અને ગુરુદ્રોહમાં રત થશે; હે રાજન, તેઓ મિત્રદ્રોહમાં પણ પ્રવૃત્ત થઈ માત્ર કામભોગ અને ઉદરપૂર્તિમાં આસક્ત રહેશે।

Verse 33

एकवर्णा भविष्यंति वर्णाश्चत्वार एव च । कलौ प्राप्ते महाराज नान्यथा वचनं मम

હે મહારાજ! કલિયુગ પ્રાપ્ત થતાં ચાર વર્ણોની વાત તો થશે, પરંતુ સૌ એક જ (મિશ્રિત) વર્ણ જેવા બની જશે; મારું વચન અન્યથા નહીં થાય।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा गुरोरेव कान्यकुब्जाधिपो बली । राज्यं प्रकुरुते तत्र आमो नाम्ना हि भूतले

પોતાના જ ગુરુ પાસેથી આ સાંભળી, કાન્યકુબ્જનો બલવાન અધિપતિ ‘આમ’ નામે પૃથ્વી પર ત્યાં જ પોતાનું રાજ્ય સ્થાપિત કર્યું।

Verse 35

सार्वभौमत्वमापन्नः प्रजापालनतत्परः । प्रजानां कलिना तत्र पापे बुद्धिरजायत

તે સર્વભૌમ સમ્રાટ બની પ્રજાપાલનમાં તત્પર રહ્યો; પરંતુ ત્યાં કલિના પ્રભાવથી પ્રજાઓની બુદ્ધિ પાપ તરફ વળી ગઈ।

Verse 36

वैष्णवं धर्ममुत्सज्य वौद्धधर्ममुपागताः । प्रजास्तमनुवर्तिन्यः क्षपणैः प्रतिबोधिताः

વૈષ્ણવ ધર્મ ત્યજી તેઓ બૌદ્ધ ધર્મમાં પ્રવેશ્યા; ક્ષપણોના ઉપદેશથી પ્રજાઓ પણ તેને અનુસરવા લાગી।

Verse 37

तस्य राज्ञो महादेवी मामानाम्न्यतिविश्रुता । गर्भं दधार सा राज्ञो सर्वलक्षणसंयुता

તે રાજાની મહાદેવી ‘મામા’ નામે અત્યંત પ્રસિદ્ધ હતી; સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત એવી તેણીએ રાજા માટે ગર્ભ ધારણ કર્યો।

Verse 38

संपूर्णे दशमे मासि जाता तस्याः सुरूपिणी । दुहिता समये राज्ञ्याः पूर्णचन्द्रनिभानना

દસમો માસ પૂર્ણ થતાં રાણીના યોગ્ય સમયે એક અતિસુંદર પુત્રી જન્મી; તેનું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન હતું।

Verse 39

रत्नगंगेति नाम्ना सा मणिमाणिक्यभूषिता । एकदा दैवयोगेन देशांतरादुपागतः

તેનું નામ ‘રત્નગંગા’ રાખવામાં આવ્યું અને તે મણિ-માણિક્યોથી અલંકૃત હતી। એક વખત દૈવયોગે અન્ય દેશમાંથી એક વ્યક્તિ આવી પહોંચ્યો।

Verse 40

नाम्ना चैवेंद्रसूरिर्वै देशेस्मिन्कान्यकुब्जके । षोडशाब्दा च सा कन्या नोपनीता नृपात्मजा

આ કાન્યકુબ્જ દેશમાં ‘ઇન્દ્રસૂરી’ નામે એક વ્યક્તિ હતો। રાજકન્યા સોળ વર્ષની હોવા છતાં તેનું ઉપનયન-સંસ્કાર થયું ન હતું।

Verse 41

दास्यांतरेण मिलिता इन्द्रसूरिश्च जीविकः । शाबरीं मंत्रविद्यां च कथयामास भारत

હે ભારત! દાસી દ્વારા તે તેની સાથે મળી. ઇન્દ્રસૂરી પોતાની જીવિકા માટે તેને શાબરી મંત્રવિદ્યા ઉપદેશવા લાગ્યો।

Verse 42

एकचित्ताभवत्सा तु शूलिकर्मविमोहिता । ततः सा मोहमापन्ना तत्तद्वाक्यपरायणा

તે સાધનાના મોહથી તે એકચિત્ત બની; પછી મોહમાં પડી ગઈ અને તેના દરેક વચનમાં પરાયણ રહી।

Verse 43

क्षपणैर्बोधिता वत्स जैनधर्मपरायणा । ब्रह्मावर्ताधिपतये कुंभीपालाय धीमते

હે વત્સ! ક્ષપણોના ઉપદેશથી તે જૈનધર્મમાં પરાયણા બની. પછી બ્રહ્માવર્તના અધિપતિ, ધીમાન કુંભીપાલને (વિવાહાર્થે) અર્પિત થઈ.

Verse 44

रत्नगंगां महादेवीं ददौ तामिति विक्रमी । मोहेरेकं ददौ तस्मै विवाहे दैवमोहितः

આ રીતે વિક્રમશાળી રાજાએ તે મહાદેવી રત્નગંગાને તેને (વિવાહમાં) આપી. દૈવમોહથી મોહિત થઈ, તે લગ્નમાં પોતાનું એકમાત્ર રત્નધન પણ તેને અર્પણ કર્યું.

Verse 45

धर्मारण्यं समागत्य राजधानी कृता तदा । देवांश्च स्थापयामास जैनधर्मप्रणीतकान्

ધર્મારણ્યમાં આવી તેણે ત્યારે તેને પોતાની રાજધાની બનાવી. અને જૈનધર્મના વિધાન મુજબ રચાયેલ દેવપ્રતિમાઓની સ્થાપના કરી.

Verse 46

सर्वे वर्णास्तथाभूता जैन धर्मसमाश्रिताः । ब्राह्मणा नैव पूज्यंते न च शांतिकपौष्टिकम्

આ રીતે સર્વ વર્ણો જૈનધર્મના આશ્રિત બન્યા. બ્રાહ્મણોનું પૂજન થતું નહોતું, અને શાંતિ તથા પૌષ્ટિક (સમૃદ્ધિ) કર્મો પણ થતા નહોતાં.

Verse 47

न ददाति कदा दानमेवं कालः प्रवर्तते । लब्धशासनका विप्रा लुप्तस्वाम्या अहर्निशम्

કોઈ ક્યારેય દાન આપતું નથી; આ રીતે કાળનો પ્રવાહ ચાલ્યો. શાસન-શિક્ષાથી યુક્ત વિપ્રો પણ દિવસ-રાત સ્વામી-આશ્રય વિના રહ્યા.

Verse 48

समाकुलितचित्तास्ते नृपमामं समाययुः । कान्यकुब्जस्थितं शूरं पाखण्डैः परिवेष्टितम्

મન અત્યંત વ્યાકુળ થતાં તેઓ રાજા પાસે પહોંચ્યા. રાજા કાન્યકુબ્જમાં નિવાસ કરતો હતો; શૂર હોવા છતાં પાખંડી મતાવલંબીઓથી ચારે તરફ ઘેરાયેલો હતો.

Verse 49

कान्यकुब्जपुरं प्राप्य कतिभिर्वासरैर्नृप । गंगोपकण्ठे न्यवसञ्छ्रांतास्ते मोढवाडवाः

હે રાજા, થોડા દિવસોમાં કાન્યકુબ્જ નગર પહોંચીને થાકેલા તે મોઢવાડ બ્રાહ્મણો ગંગાના કાંઠે નિવાસ કરવા લાગ્યા.

Verse 50

चारैश्च कथितास्ते च नृपस्याग्रे समागताः । प्रातराकारिता विप्रा आगता नृपसंसदि

રાજાના ગુપ્તચરોએ જાણ કરવાથી તેઓ રાજા સમક્ષ લાવવામાં આવ્યા. પ્રાતઃકાળે બોલાવાયા પછી તે બ્રાહ્મણો રાજસભામાં આવ્યા.

Verse 51

प्रत्युत्थानाभिवादादीन्न चक्रे सादरं नृपः । तिष्ठतो ब्राह्मणान्सर्वान्पर्यपृच्छदसौ ततः

રાજાએ આદરપૂર્વક ઊભા થઈ અભિવાદન, પ્રણામ વગેરે શિષ્ટાચાર કર્યા નહીં. બધા બ્રાહ્મણો ઊભા જ રહ્યા, ત્યારબાદ તેણે તેમને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 52

किमर्थमागता विप्राः किंस्वित्कार्यं ब्रुवंतु तत्

“હે વિપ્રો, તમે કયા હેતુથી આવ્યા છો? કયું કાર્ય છે—તે કહો.”

Verse 53

विप्रा ऊचुः । धर्मारण्यादिहायातास्त्वत्समीपं नराधिप । राजंस्तव सुतायास्तु भर्ता कुमारपालकः

વિપ્રોએ કહ્યું—હે નરાધિપ! અમે ધર્મારણ્યમાંથી આવી તમારા સમીપે પહોંચ્યા છીએ. હે રાજન, તમારી પુત્રીનો પતિ કુમારપાલક છે.

Verse 54

तेन प्रलुप्तं विप्राणां शासनं महदद्भुतम् । वर्तता जैनधर्मेण प्रेरितेनेंद्रसूरिणा

તેના દ્વારા વિપ્રોની ચિરપ્રતિષ્ઠિત, મહાન અને અદ્ભુત એવી શાસનમર્યાદા ભંગાઈ છે; કારણ કે ઇન્દ્રસૂરીની પ્રેરણાથી તે જૈનધર્મ મુજબ વર્તે છે.

Verse 55

राजोवाच । केन वै स्थापिता यूयमस्मिन्मोहेरके पुरे । एतद्धि वाडवाः सर्वं ब्रूत वृत्तं यथातथम्

રાજાએ કહ્યું—તમે આ મોહેરક નગરમાં કોના દ્વારા વસાવવામાં આવ્યા? હે વાડવો, જે કંઈ બન્યું છે તે બધું યથાવત્ મને કહો.

Verse 56

विप्रा ऊचुः । काजेशैः स्थापिताः पूर्वं धर्मराजेन धीमता । कृता चात्र शुभे स्थाने रामेण च ततः पुरी

વિપ્રોએ કહ્યું—પૂર્વે ધીમાન ધર્મરાજ કાજેશે અમને સ્થાપિત કર્યા હતા. ત્યારબાદ આ શુભ સ્થાને રામે અહીં નગરી સ્થાપી.

Verse 57

शासनं रामचंद्रस्य दृष्ट्वाऽन्यैश्चैव राजभिः । पालितं धर्मतो ह्यत्र शासनं नृपसत्तम

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! રામચંદ્રના શાસનને જોઈ અન્ય રાજાઓએ પણ અહીં તે મર્યાદાનું ધર્મપૂર્વક પાલન કર્યું.

Verse 58

इदानीं तव जामाता विप्रान्पालयते न हि । तच्छ्रुत्वा विप्रवाक्यं तु राजा विप्रानथाब्रवीत्

“હવે તારો જમાઈ બ્રાહ્મણોની રક્ષા કરતો જ નથી.” એવું વિપ્રવચન સાંભળી રાજાએ પછી બ્રાહ્મણોને કહ્યું.

Verse 59

यांतु शीघ्रं हि भो विप्राः कथयंतु ममाज्ञया । राज्ञे कुमारपालाय देहि त्वं ब्राह्मणालयम्

હે વિપ્રો, તાત્કાલિક જાઓ અને મારી આજ્ઞાથી રાજા કુમારપાલને કહો— “બ્રાહ્મણાલય (બ્રાહ્મણોના નિવાસસ્થાન) આપો.”

Verse 60

श्रुत्वा वाक्यं ततो विप्राः परं हर्षमुपागताः । जग्मुस्ततोऽतिमुदिता वाक्यं तत्र निवेदितम्

તેનું વચન સાંભળી વિપ્રો પરમ હર્ષથી ભરાઈ ગયા. પછી અત્યંત આનંદિત થઈ ત્યાં જઈ તે સંદેશો નિવેદિત કર્યો.

Verse 61

श्वशुरस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् । कुमारपाल उवाच । रामस्य शासनं विप्राः पालयिष्याम्यहं नहि

સસરાના વચન સાંભળી રાજાએ ઉત્તર આપ્યો. કુમારપાલ બોલ્યો— “હે બ્રાહ્મણો, હું રામના શાસન/આદેશનું પાલન નહીં કરું.”

Verse 62

त्यजामि ब्राह्मणान्यज्ञे पशुहिंसापरायणान् । तस्माद्धि हिंसकानां तु न मे भक्तिर्भवेद्द्विजाः

યજ્ઞમાં પશુહિંસામાં પરાયણ એવા બ્રાહ્મણોને હું ત્યજી દઉં છું. તેથી, હે દ્વિજોઃ હિંસકો પ્રત્યે મારી ભક્તિ/શ્રદ્ધા થઈ શકે નહીં.

Verse 63

ब्राह्मणा ऊचुः । कथं पाखंडधर्मेण लुप्तशासनको भवान् । पालयस्व नृपश्रेष्ठ मा स्म पापे मनः कृथाः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—પાખંડધર્મથી તમે કેવી રીતે શાસ્ત્રવિધિ ત્યાગનાર બન્યા? હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ધર્મશાસનનું પાલન કરો; પાપમાં મન ન લગાવો।

Verse 64

राजोवाच । अहिंसा परमो धर्मो अहिंसा च परं तपः । अहिंसा परमं ज्ञानमहिंसा परमं फलम्

રાજાએ કહ્યું—અહિંસા પરમ ધર્મ છે, અહિંસા જ પરમ તપ છે. અહિંસા પરમ જ્ઞાન છે, અહિંસા જ પરમ ફળ છે।

Verse 65

तृणेषु चैव वृक्षेषु पतंगेषु नरेषु च । कीटेषु मत्कुणाद्येषु अजाश्वेषु गजेषु च

તૃણોમાં અને વૃક્ષોમાં, પતંગોમાં અને મનુષ્યોમાં; કીટોમાં, મત્કુણ વગેરે જીવોમાં, બકરા-ઘોડા અને હાથીઓમાં પણ।

Verse 66

लूतासु चैव सर्पेषु महिष्यादिषु वै तथा । जंतवः सदृशा विप्राः सूक्ष्मेषु च महत्सु च

મકડીમાં અને સર્પમાં, તેમજ મહિષી વગેરેમાં પણ—હે વિપ્રો, સૂક્ષ્મ હોય કે મહાન, સર્વ જંતુ સમાન છે।

Verse 67

कथं यूयं प्रवर्तध्वे विप्रा हिंसापरायणाः । तच्छ्रुत्वा वज्रतुल्यं हि वचनं च द्विजोत्तमाः

હે વિપ્રો, હિંસામાં પરાયણ બની તમે કેવી રીતે પ્રવૃત્ત થાઓ છો? તે વજ્રસમાન વચન સાંભળી દ્વિજોત્તમો—

Verse 68

प्रत्यूचुर्वाडवाः सर्वे क्रोधरक्तेक्षणा दृशा

ત્યારે બધા વાડવોએ પ્રત્યુત્તર આપ્યો; ક્રોધથી તેમની દૃષ્ટિ રક્તિમ થઈ, રોષભરી નજરે તેઓ બોલ્યા।

Verse 69

ब्राह्मणा ऊचुः । अहिंसा परमो धर्मः सत्यमेतत्त्वयोदितम् । परं तथापि धर्मोऽस्ति शृणुष्वैकाग्रमानसः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—“અહિંસા પરમ ધર્મ છે; તું જે કહ્યું તે સત્ય છે. છતાં પણ બીજો ધર્મ છે; એકાગ્ર મનથી સાંભળ.”

Verse 70

या वेदविहिता हिंसा सा न हिंसेति निर्णयः । शस्त्रेणाहन्यते यच्च पीडा जंतुषु जायते

“વેદવિહિત હિંસા, નિશ્ચિત નિર્ણય મુજબ ‘હિંસા’ ગણાતી નથી. પરંતુ જ્યારે શસ્ત્રથી પ્રાણીઓને આઘાત થાય અને જીવમાં પીડા ઉપજે—”

Verse 71

स एवाधर्म एवास्ति लोके धर्मविदां वर । वेदमंत्रैविहन्यंते विना शस्त्रेण जंतवः

“એ જ લોકમાં અધર્મ છે, હે ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ: જ્યારે શસ્ત્ર વિના, માત્ર વેદમંત્રોથી જ પ્રાણીઓનો વધ થાય.”

Verse 72

जंतुपीडाकरा नैव सा हिंसा सुखदायिनी । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्

“જે કર્મ પ્રાણીઓને પીડા આપે, તે સુખદાયિની ‘હિંસા’ નથી. પરોપકારથી પુણ્ય થાય; પરપીડનથી પાપ.”

Verse 73

वेदोदितां विधायापि हिंसां पापैर्न लिप्यते । विप्राणां वचनं श्रुत्वा पुनर्वचनमब्रवीत्

વેદમાં કહેલી હિંસા આચર્યા છતાં મનુષ્ય પાપથી લિપ્ત થતો નથી. વિપ્રોના વચન સાંભળી તેણે ફરી ઉત્તર આપ્યો.

Verse 74

राजोवाच । ब्रह्मादीनां परं क्षेत्रं धर्मारण्यमनुत्तमम् । ब्रह्मविष्णु महेशाद्या नेदानीमत्र संति ते

રાજાએ કહ્યું—ધર્મારણ્ય બ્રહ્મા આદિનું પરમ, અનુત્તમ પવિત્ર ક્ષેત્ર છે; છતાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ વગેરે અત્યારે અહીં હાજર નથી.

Verse 75

न धर्मो विद्यते वात्र उक्तो रामः स मानुषः । क्व वापि लंबपुछोऽसौ यो मुक्तो रक्षणाय वः

અહીં ધર્મ નથી; અને જે ‘રામ’ કહેવાય છે તે તો માત્ર માનવ છે. તો પછી તમારી રક્ષા માટે મુક્ત કરાયેલો એ લાંબી પૂંછવાળો ક્યાં છે?

Verse 76

शासनं चेन्न दृष्टं वो नैव तत्पालयाम्यहम् । द्विजाः कोपसमाविष्टा ददुः प्रत्युत्तरं तदा

જો તમે તે શાસન (અધિકાર) જોયું જ ન હોય, તો હું તેને પાળવાનો નથી. આ સાંભળી ક્રોધથી આવેશિત દ્વિજોએ ત્યારે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 77

द्विजा ऊचुः । रे मूढ त्वं कथं वेत्थ भाषसे मदलोलुपः । स दैत्यानां विनाशाय धर्मसंरक्षणाय च

દ્વિજોએ કહ્યું—અરે મૂઢ! અભિમાનના લોભમાં મત્ત થઈ તું આવું કેવી રીતે જાણે છે અને બોલે છે? તે દૈત્યોના વિનાશ અને ધર્મના સંરક્ષણ માટે જ સ્થિત છે.

Verse 78

रामश्चतुर्भुजः साक्षान्मानुषत्वं गतो भुवि । अगतीनां च गतिदः स वै धर्मपरायणः । दयालुश्च कृपालुश्च जंतूनां परिपालकः

રામ સాక్షાત્ ચતુર્ભુજ પ્રભુ હોવા છતાં પૃથ્વી પર માનવરૂપે અવતર્યા. તેઓ આશ્રયહીનોના આશ્રય, ધર્મપરાયણ; દયાળુ, કૃપાળુ અને સર્વ પ્રાણીઓના રક્ષક છે.

Verse 79

राजोवाच । कुतोऽद्य वर्त्तते रामः कुतो वै वायुनंदनः । भ्रष्टाभ्रमिव ते सर्वे क्व रामो हनुमानिति

રાજાએ કહ્યું—આજે રામ ક્યાં છે અને વાયુનંદન ક્યાં છે? તમે બધા જાણે વાદળમાંથી ખસી પડ્યા હો; તો રામ અને હનુમાન ક્યાં છે?

Verse 80

परंतु रामो हनुमान्यदि वर्त्तेत सर्वतः । इदानीं विप्रसाहाय्य आगमिष्यति मे मतिः

પરંતુ જો રામ અને હનુમાન સર્વત્ર હાજર હોય, તો હવે મારો નિશ્ચય એવો છે કે હું બ્રાહ્મણોના સહારે આગળ વધું.

Verse 81

दर्शयध्वं हनूमंतं रामं वा लक्ष्मणं तथा । यद्यस्ति प्रत्ययः कश्चित्स नो विप्राः प्रदर्श्यताम्

હનુમાનને બતાવો—અથવા રામને, તેમજ લક્ષ્મણને પણ. જો કોઈ પણ પ્રમાણ હોય, હે વિપ્રો, તો તે અમને દર્શાવો.

Verse 82

ते च जातास्त्रिधा तात गोभूजाडालजा स्तथा । मांडलीयास्तथा चैते त्रिविधाश्च मनोरमाः

અને તેઓ, હે પ્રિય, ત્રણ પ્રકારના થયા—ગોભૂજા, આડાલજા તથા માંડલીય; આ રીતે આ મનોહર જન ત્રિવિધ બન્યા.

Verse 83

पुनरागत्य स्थानेऽस्मिन्दत्ता ग्रामास्त्रयोदश । काश्यप्यां चैव गंगायां महादानानि षोडश

પુનઃ આ જ સ્થાને આવી તેર ગામો દાનમાં અપાયા; અને કાશ્યપી તથા ગંગાતીરે સોળ મહાદાનો કરવામાં આવ્યા।

Verse 84

दत्तानि विप्रमुख्येभ्यो दत्ता ग्रामाः सुशोभनाः । पुनः संकल्पिता वीर षट्पंचाशकसंख्यया

આ દાન મુખ્ય બ્રાહ્મણોને અપાયા; સુશોભિત ગામો અર્પણ કરાયા. અને ફરી, હે વીર, છપ્પન સંખ્યામાં વધુ દાનોનો સંકલ્પ થયો।

Verse 85

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि गोभुजा जज्ञिरे वराः । सपादलक्षा वणिजो दत्ता मांडलिकाभिधाः

છત્રીસ હજાર ઉત્તમ ગોભૂજ ઉત્પન્ન થયા; અને સવા લાખ વણિકો ‘માંડલિક’ નામે આધિનરૂપે સોંપાયા।

Verse 86

तेनोक्तं वाडवाः सर्वे दर्शयध्वं हि मारुतिम् । यस्याभिज्ञानमात्रेण स्थितिं पूर्वां ददाम्यहम्

ત્યારે કહેવામાં આવ્યું—હે વાડવો, તમે સૌ નિશ્ચયે મારુતિને દર્શાવો; તેની માત્ર ઓળખથી જ હું તમને પૂર્વ સ્થિતિ પાછી આપું છું।

Verse 87

विप्रवाक्यं करिष्यामि प्रत्ययो दर्श्यते यदि । ततः सर्वे भविष्यंति वेदधर्मपरायणाः

જો પુરાવો દર્શાવવામાં આવે તો હું બ્રાહ્મણોના વચન મુજબ કરીશ; ત્યારબાદ તેઓ બધા વેદધર્મમાં પરાયણ બનશે।

Verse 88

अन्यथा जैनधर्मेण वर्त्तयध्वं हि सर्वशः । नृपवाक्यं तु ते श्रुत्वा स्वेस्वे स्थाने समागताः

નહિતર સર્વ રીતે જૈનધર્મ અનુસાર જ વર્તો. રાજાનું વચન સાંભળી તેઓ બધા પોતપોતાના સ્થાને પાછા ગયા.

Verse 89

वाडवः खिन्नमनसः क्रोधेनांधीकृता भुवि । निश्वासान्मुंचमानास्ते हाहेति प्रवदंति च

તે વાડવો મનથી ખિન્ન હતા અને ક્રોધથી ધરતી પર અંધ સમા થઈ ગયા. તેઓ ઊંડા શ્વાસ છોડતા ‘હાય! હાય!’ એમ બોલવા લાગ્યા.

Verse 90

दंतान्प्राघर्षयन्सर्वान्न्यपीडंश्च करैः करान् । परस्परं भाषमाणाः कथं कुर्मो वयं त्वितः

તેઓ બધા દાંત કચકચાવતા અને હાથથી હાથ દબાવતા પરસ્પર બોલ્યા—‘હવે અહીંથી આપણે શું કરવું?’

Verse 91

मिलित्वा वाडवाः सर्वे चक्रुस्ते मंत्रमुत्तमम् । रामवाक्यं हृदि ध्यात्वा ध्यात्वा चैवांजनीसुतम्

બધા વાડવો ભેગા થઈ ઉત્તમ મંત્રણા રચી. રામના વચનને હૃદયમાં ધારણ કરી, અંજનીસુત હનુમાનનું પણ ધ્યાન કર્યું.

Verse 92

द्विजमेलापकं चक्रुर्बाला वृद्धतमा अपि । तेषां वृद्धतमो विप्रो वाक्यमूचे शुभं तदा

તેમણે દ્વિજોની સભા બોલાવી—બાળકો અને અતિ વૃદ્ધો પણ. ત્યારે તેમામાં સૌથી વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે શુભ વચન કહ્યું.

Verse 93

चतुःषष्टिश्च गोत्राणामस्माकं ये द्विसप्ततिः । स्वस्वगोत्रस्यावटंका एकग्रामाभिभाषिणः

અમામાં ચોસઠ ગોત્રો અને બાહોતેર વર્ગો છે. દરેક પોતપોતાના ગોત્રનું વિશિષ્ટ વંશચિહ્ન છે; અને સૌ એક જ ગ્રામસમુદાયની જેમ એકસ્વરે બોલે છે.

Verse 94

प्रयातु स्वस्ववर्गस्य एको ह्येको द्विजः सुधीः । रामेश्वरं सेतु बंधं हनूमांस्तत्र विद्यते

દરેક વર્ગમાંથી એક એક વિદ્વાન દ્વિજ પ્રસ્થાન કરે. તે રામેશ્વરમ અને સેતુબંધ જાય; કારણ કે ત્યાં હનુમાનજી સન્નિહિત છે.

Verse 95

सर्वे प्रयांतु तत्रैव रामपार्श्वे निरामयाः । निराहारा जितक्रोधा मायया वर्जिताः पुनः

સૌ ત્યાં જ જાય—રામના સાન્નિધ્યે—રોગશોકથી મુક્ત થઈ. ઉપવાસ રાખીને, ક્રોધ જીતીને, અને ફરી માયા/કપટનો ત્યાગ કરીને.

Verse 96

एकाग्रमानसाः सर्वे स्तुत्वा ध्यात्वा जपंतु तम् । ततो दाशरथी रामो दयां कृत्वा द्विजन्मसु

સૌ એકાગ્ર મનથી તેમની સ્તુતિ કરે, ધ્યાન કરે અને નામજપ કરે. ત્યાર પછી દાશરથી રામ દ્વિજજનો પર દયા કરીને…

Verse 97

शासनं च प्रदास्यति अचलं च युगेयुगे । महता तपसा तुष्टः प्रदास्यति समीहितम्

…તે યુગે યુગે અચલ શાસન/વરદાન આપશે. મહાન તપથી પ્રસન્ન થઈ ઇચ્છિત ફળ આપશે.

Verse 98

यस्य वर्गस्य यो विप्रो न प्रयास्यति तत्र वै । स च वर्गात्परित्याज्यः स्थानधर्मान्न संशयः

જે બ્રાહ્મણ પોતાના વર્ગ (સમુદાય) સાથે નહીં જાય, તેને તે વર્ગમાંથી નિઃશંકપણે બહિષ્કૃત કરવો જોઈએ; આ જ સ્થાનધર્મ છે.

Verse 99

वणिग्वृत्ते न संबंधे न विवाहे कदाचन । ग्रामवृत्ते न संबंधः सर्वस्थाने बहिष्कृताः

તેમની સાથે વેપારમાં કે વિવાહમાં ક્યારેય સંબંધ રાખવો નહીં. ગ્રામ્ય વ્યવહારમાં પણ સંબંધ રાખવો નહીં; તેઓ સર્વત્ર બહિષ્કૃત છે.

Verse 100

सभावाक्यं च तच्छ्रुत्वा तन्मध्ये वाडवः शुचिः । वाग्मी दक्षः सुशब्दश्च त्रिरवैः श्रावयन्द्विजान्

સભાના તે વચનો સાંભળીને, તેમની વચ્ચે એક પવિત્ર, વાચાળ, કુશળ અને સારા અવાજવાળા વાડવે (બ્રાહ્મણે) ત્રણ વાર દ્વિજોને સંભળાવ્યું.

Verse 110

व्यास उवाच । न जैनधर्मे ये लिप्ता गोभुजा वणिगुत्तमाः । वृत्तिभंगभयात्तत्र मौनमेव समाचरन्

વ્યાસજી બોલ્યા: જે શ્રેષ્ઠ વણિકો (ગોભુજ) જૈન ધર્મમાં લિપ્ત ન હતા, તેમણે પણ આજીવિકા તૂટવાના ભયથી ત્યાં મૌન જ ધારણ કર્યું.

Verse 120

शासनं भवतामस्तु रामदत्तं न संशयः । त्रयीविद्यास्तु विख्याताः सर्वे वाडवपुंगवाः

રામદત્ત દ્વારા અપાયેલું શાસન નિઃશંકપણે તમારું જ હો. તે સર્વે શ્રેષ્ઠ વાડવો (બ્રાહ્મણો) ત્રણેય વેદોના જ્ઞાતા તરીકે વિખ્યાત છે.

Verse 130

विप्रसंघविनाशाय दक्षिणद्वारसंस्थितः । सिंदूरपुष्पमालाभिः पूजितो गणनायकः

બ્રાહ્મણસમુદાયના વિનાશાર્થે દક્ષિણ દ્વારે સ્થિત ગણનાયકને સિંદૂર અને પુષ્પમાળાઓથી વિધિપૂર્વક પૂજવામાં આવ્યો।

Verse 140

त्यक्तस्वकीयवचना वृत्तिहीना भविष्यथ । ततस्तन्मध्यतः कश्चिच्चातुर्विद्य उवाच ह

‘પોતાનું જ વચન ત્યજી દો તો તમે જીવનોપાર્જનથી વંચિત થશો.’ ત્યારબાદ તેમના મધ્યમાંથી એક ચાતુર્વિદ્ય (ચાર વિદ્યામાં નિષ્ણાત) બોલ્યો।

Verse 150

देशाद्देशांतरं गत्वा वनाच्चैव वनांतरम् । तीर्थेतीर्थे कृतश्राद्धाः सुसंत सत्यव्रतपरायणाः । ते गता दूरमध्वानं हनुमद्दर्शनार्थिनः

દેશથી દેશાંતર અને વનથી વનાંતર જઈ તેમણે દરેક તીર્થમાં શ્રાદ્ધ કર્યું. શાંત અને સત્યવ્રતપરાયણ એવા તેઓ હનુમાનના દર્શનાર્થે લાંબી યાત્રા પર નીકળ્યા।

Verse 160

येन वै दुःखिता विप्रास्तेनाहं दुःखितः कपे

હે કપિ! જે કારણથી બ્રાહ્મણો દુઃખિત થયા છે, એ જ કારણથી હું પણ દુઃખિત છું।

Verse 170

अथवा गम्यतां विप्राश्चिरं जीव सुखी भव । वृद्धस्य वाक्यं तच्छ्रुत्वा वाडवाश्चैकमानसाः

‘અથવા, હે વિપ્રો, તમે તમારા માર્ગે જાઓ; દીર્ઘાયુ થાઓ—સુખી રહો.’ વૃદ્ધના તે વચનને સાંભળી વાડવો પણ એકમન થયા।

Verse 180

चतुश्चत्वारिंशदधिकचतुःशतमितात्मनाम् । ग्रामास्त्रयोदशार्चार्थं सीतापुरसमन्विताः

ત્યાં ચારસો ચાલીસ સંયમી ભક્તજન હતા; અને સીતાપુર સહિત તેર ગામો પૂજા‑અર્ચના તથા નૈવેદ્ય અર્પણના હેતુથી નિમણૂક કરાયા હતા।

Verse 190

आंजनेयो यदास्माकं न दास्यति समीहितम् । अनाहारव्रतेनैव प्राणांस्त्यक्ष्यामहे वयम्

જો આંજનેય (હનુમાન) અમને ઇચ્છિત ફળ ન આપે, તો અમે માત્ર અનાહાર‑વ્રતથી જ પ્રાણત્યાગ કરીશું।

Verse 200

तर्जन्यग्रे द्विजश्रेष्ठा अगम्या मां विना परैः । सा सुवर्णमयी भाति यस्यां राज्ये विभीषणः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મારી તર્જનીના અગ્રભાગે તે (લંકા) મારા વિના અન્ય માટે અગમ્ય છે; તે સુવર્ણમયી જેવી ઝળહળે છે, જેના રાજ્યમાં વિભીષણ શાસન કરે છે।

Verse 201

स्थापितो रामदेवेन सेयं लंका महापुरी । नियमस्थैः साधुवृंदैस्तीर्थयात्राप्रसंगतः

આ મહાપુરી લંકા રામદેવે સ્થાપી; અને તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે નિયમનિષ્ઠ સાધુવૃંદો દ્વારા તેની સેવા તથા પૂજા થાય છે।

Verse 202

आनीय गंगासलिलं रामेशमभिषिच्य च । क्षिप्ता एते महाभारा दृश्यंते सागरांतरे

ગંગાજળ લાવી રામેશનું અભિષેક કરીને, આ મહાભાર (અતિભારી ભાર) ફેંકી દેવાયા; અને તે સમુદ્રના અંતરમાં દેખાય છે।

Verse 203

निष्पापास्तेन संजाताः साधवस्ते दृढव्रताः । नूनं पुण्योदये वृद्धिः पापे हानिश्च जायते

તે પવિત્ર કર્મથી તે દૃઢવ્રતી સાધુઓ નિષ્પાપ બન્યા. નિશ્ચયે પુણ્યોદય થાય ત્યારે પુણ્ય વધે છે અને પાપની હાનિ થઈ તેનો નાશ થાય છે.

Verse 204

स्थानभ्रष्टाः कृताः पूर्वं चातुर्विद्या द्विजातयः । जीर्णोद्धारेण रामेण स्थापिताः पुनरेव हि । पूर्वजन्मनि भो विप्रा हरिपूजा कृता मया

પૂર્વે ચતુર્વેદવિદ્ દ્વિજાતિઓ પોતાના સ્થાનથી ભ્રષ્ટ કરાયા હતા. પરંતુ જીર્ણોદ્ધાર કરનાર રામે તેમને ફરીથી સ્થાપિત કર્યા. હે વિપ્રો, પૂર્વજન્મમાં મેં હરિપૂજા કરી હતી.

Verse 205

सांप्रतं निश्चला भक्तिर्भवत्सेवा हि दृश्यते । तेन पुण्यप्रभावेण तुष्टो दास्यामि वो वरम्

હમણાં તમારી સેવા અને અચલ ભક્તિ સ્પષ્ટ દેખાય છે. તે પુણ્યના પ્રભાવથી પ્રસન્ન થઈ હું તમને એક વર આપિશ.

Verse 206

धन्योहं कृतकृत्योहं सुभाग्योहं धरातले । अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम्

હું ધન્ય છું, હું કૃતકૃત્ય છું, આ ધરાતળ પર હું સుభાગ્યવાન છું. આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને મારું જીવન સાચે સુજીવિત થયું.

Verse 207

यदहं ब्राह्मणानां च प्राप्तवांश्चरणांतिकम्

કારણ કે હું બ્રાહ્મણોના ચરણસન્નિધિ સુધી પહોંચ્યો છું.

Verse 208

व्यास उवाच । दृष्ट्वैव हनुमन्तं ते पुलकांकितविग्रहाः । सगद्गदं यथोचुस्ते वाक्यं वाक्यविशारदाः

વ્યાસે કહ્યું—હનુમાનને જોતા જ તેમના અંગોમાં રોમાંચ છવાઈ ગયો. ભાવાવેશથી વાણી ગદગદ થઈ, છતાં વાક્ચાતુર્યવાળાઓએ તેમને યથોચિત વચન કહ્યાં.

Verse 18000

वृत्त्यर्थं तेन दत्ता वै ह्यनर्घ्या रत्नकोटयः । तदा ते मोढ १८००० गोभूजा

જીવિકાર્થે તેણે નિશ્ચયે અમૂલ્ય રત્નોના કરોડો દાન આપ્યાં. ત્યારબાદ (પાઠભ્રંશને કારણે) ‘અઢાર હજાર’ એવો ઉલ્લેખ આવે છે; સાથે ગોદાન અને ભૂમિદાનનું પણ સૂચન છે.