Adhyaya 32
અધ્યાય વ્યાસપ્રસંગની કથાથી આરંભે છે. શ્રીરામના દૂતોએ એક એકાકી, અલંકૃત છતાં વ્યથિત દિવ્ય સ્ત્રીને જોઈ રામને સમાચાર આપે છે. રામ વિનયપૂર્વક તેની પાસે જઈ તેની ઓળખ અને પરિત્યાગનું કારણ પૂછે છે તથા રક્ષણ આપવાનું વચન આપે છે. તે સ્તુતિ કરીને રામને પરમ, નિત્ય, દુઃખનિવારક, જગદાધાર અને રાક્ષસવિનાશક તરીકે વર્ણવે છે અને પોતાને ધર્મારણ્ય-ક્ષેત્રની અધિદેવતા તરીકે પ્રગટ કરે છે. તે કહે છે કે એક પ્રબળ અસુરના ભયથી બાર વર્ષથી પ્રદેશ ઉજ્જડ થયો છે; બ્રાહ્મણો અને વૈશ્યો ભાગી ગયા, યજ્ઞવેદીઓ અને ગૃહ-અગ્નિહોત્ર લુપ્ત થયા. જ્યાં પહેલાં દીર્ઘિકા-સ્નાન, રમતો, ફૂલો, સમૃદ્ધિ અને મંગલચિહ્નો હતાં ત્યાં હવે કાંટા, જંગલી પ્રાણીઓ અને અશુભ લક્ષણો દેખાય છે. રામ દિશાદિશામાં વિખેરાયેલા બ્રાહ્મણોને શોધી ફરી વસાવવાનો સંકલ્પ કરે છે. દેવી અનેક ગોત્રોના વેદવિદ બ્રાહ્મણો અને ધર્મપરાયણ વૈશ્યસમાજનો ઉલ્લેખ કરી પોતાનું નામ ભટ્ટારિકા—સ્થાનિક રક્ષિકા—બતાવે છે. રામ તેની વાતને સત્ય માની ‘સત્ય-મંદિર’ નામે નગર સ્થાપવાની ઘોષણા કરે છે અને અર્ઘ્ય-પાદ્ય સહિત સન્માનપૂર્વક બ્રાહ્મણોને લાવવા સેવકોને મોકલે છે; જે તેમને સ્વીકારશે નહીં તેને દંડ અને નિર્વાસનનો આદેશ આપે છે. બ્રાહ્મણો મળીને સન્માનિત થઈ રામ પાસે આવે છે; રામ કહે છે કે પોતાની મહિમા વિપ્ર-પ્રસાદ પર આધારિત છે. પછી પાદ્ય-અર્ઘ્ય-આસનથી સ્વાગત, સાષ્ટાંગ પ્રણામ અને આભૂષણ, વસ્ત્ર, યજ્ઞોપવીત તથા અનેક ગાયોના દાનથી ધર્મારણ્યની વૈદિક વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ततश्च रामदूतास्ते नत्वा राममथाब्रुवन् । रामराम महाबाहो वरनारी शुभानना
વ્યાસે કહ્યું—પછી રામના તે દૂતોએ રામને નમસ્કાર કરીને કહ્યું—“રામ! રામ! હે મહાબાહો, અમે એક શ્રેષ્ઠ નારી, શુભમુખી, જોઈ છે…”
Verse 2
सुवस्त्रभूषाभरणां मृदुवाक्यपरायणाम् । एकाकिनीं क्रदमानाम दृष्ट्वा तां विस्मिता वयम्
અમે તેણીને જોઈ—સુવસ્ત્રો અને આભૂષણોથી અલંકૃત, મૃદુ વાણીમાં પરાયણ—પણ એકલી રડતી હતી; તેને જોઈને અમે વિસ્મિત થઈ ગયા।
Verse 3
समीपवर्तिनो भूत्वा पृष्टा सा सुरसुन्दरी । का त्वं देवि वरारोहे देवी वा दानवी नु किम्
નજીક જઈ તેમણે તે સ્વર્ગસુંદરીને પૂછ્યું—“હે દેવી, હે વરારોહે! તું કોણ છે? તું દેવી છે કે દાનવી?”
Verse 4
रामः पृच्छति देवि त्वां ब्रूहि सर्वं यथातथम् । तच्छ्रुत्वा वचनं रामा सोवाच मधुरं वचः
“હે દેવી, રામ તને પૂછે છે—જેમ છે તેમ બધું સાચું કહો।” આ વચન સાંભળી તે સ્ત્રીએ મધુર વાણી બોલી।
Verse 5
रामं प्रेषयत भद्रं वो मम दुःखापहं परम्
“રામને મોકલો; તમારું કલ્યાણ થાઓ—એ મારા દુઃખને પરમ રીતે દૂર કરવા સમર્થ છે।”
Verse 6
तदाकर्ण्य ततो रामः संभ्रमात्त्वरितो ययौ । दृष्ट्वा तां दुःखसंतप्तां स्वयं दुःखमवाप सः । उवाच वचनं रामः कृतांजलिपुटस्तदा
આ સાંભળી રામ વ્યગ્ર થઈ તત્કાળ ઉતાવળે ગયા. તેણીને દુઃખથી સંતપ્ત જોઈ તેઓ પણ શોકમાં પડ્યા. પછી રામે અંજલિ જોડીને આદરપૂર્વક વચન કહ્યું।
Verse 7
श्रीराम उवाच । का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा केनावधूता विजने निरस्ता । मुष्टं धनं केन च तावकीनमाचक्ष्व मातः सकलं ममाग्रे
શ્રીરામ બોલ્યા—હે શુભે, તું કોણ છે અને કોની પત્ની છે? કોને તને આ નિર્જન સ્થાને ત્યજીને દૂર કરી? અને કોને તારી મુઠ્ઠી જેટલી સંપત્તિ છીનવી લીધી? હે માતા, મારા સમક્ષ સર્વ વાત યથાર્થ કહો।
Verse 8
इत्युक्त्वा चातिदुःखार्तो रामो मतिमतां वरः । प्रणामं दंडवच्चक्रे चक्रपाणिरिवापरः
એવું કહીને, અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રામે દંડવત્ પ્રણામ કર્યો—જાણે ચક્રપાણિ વિષ્ણુનો બીજો સ્વરૂપ હોય।
Verse 9
तयाभिवंदितो रामः प्रगम्य च पुनःपुनः । तुष्टया परया प्रीत्या स्तुतो मधुरया गिरा
તે વારંવાર આગળ આવીને રામને વંદન કરતી રહી; અને પરમ સંતોષ તથા અપાર પ્રીતિથી મધુર વાણીમાં તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 10
परमात्मन्परेशान दुःखहारिन्सनातन । यदर्थमवतारस्ते तच्च कार्यं त्वया कृतम्
હે પરમાત્મા, હે પરેશ્વર, હે દુઃખહારિન, હે સનાતન! જે હેતુથી તમારો અવતાર થયો, તે કાર્ય તમે સિદ્ધ કરી પૂર્ણ કર્યું છે।
Verse 11
रावणः कुम्भकर्णश्च शक्रजित्प्रमुखास्तथा । खरदूषणत्रिशिरोमारीचाक्षकुमारकाः
રાવણ, કુંભકર્ણ અને ઇન્દ્રજિત વગેરે; તેમજ ખર, દૂષણ, ત્રિશિરા, મારીચ, અક્ષ અને અન્ય રાક્ષસકુમારો—
Verse 12
असंख्या निर्जिता रौद्रा राक्षसाः समरांगणे
સમરાંગણે અસંખ્ય ક્રૂર અને રૌદ્ર રાક્ષસો પરાજિત કરવામાં આવ્યા છે।
Verse 13
किं वच्मि लोकेश सुकीर्त्तिमद्य ते वेधास्त्वदीयांगजपद्मसंभवः । विश्वं निविष्टं च ततो ददर्श वटस्य पत्रे हि यथो वटो मतः
હે લોકેશ! આજે તારી સુકીર્તિનું હું શું વર્ણન કરું? તારા અંગજ કમળમાંથી જન્મેલા વેધા (બ્રહ્મા)એ પણ તારા અંદર સમગ્ર વિશ્વ નિવિષ્ટ જોયું—જેમ વટપત્રમાં જ વટવૃક્ષ દેખાય તેમ।
Verse 14
धन्यो दशरथो लोके कौशल्या जननी तव । ययोर्जातोसि गोविंद जगदीश परः पुमान्
આ લોકમાં દશરથ ધન્ય છે અને તારી જનની કૌશલ્યા પણ ધન્ય છે; કારણ કે તેમના ગૃહમાં તું જન્મ્યો—હે ગોવિંદ, હે જગદીશ, હે પરમ પુરુષ।
Verse 15
धन्यं च तत्कुलं राम यत्र त्वमागतः स्वयम् । धन्याऽयोध्यापुरी राम धन्यो लोकस्त्वदाश्रयः
હે રામ! જેમાં તું સ્વયં આવ્યો તે કુળ ધન્ય છે; હે રામ! અયોધ્યા પુરી ધન્ય છે, અને જે લોક તારો આશ્રય લે છે તે પણ ધન્ય છે।
Verse 16
धन्यः सोऽपि हि वाल्मीकिर्येन रामायणं कृतम् । कविना विप्रमुख्येभ्य आत्मबुद्ध्या ह्यनागतम्
વાલ્મીકિ પણ નિશ્ચયે ધન્ય છે, જેમણે રામાયણ રચ્યું; તે કવિએ પોતાની અંતઃપ્રેરિત બુદ્ધિથી તેને રચ્યું, જે ત્યારે મુખ્ય વિપ્રોને પણ સંપૂર્ણ રીતે જાણીતું ન હતું।
Verse 17
त्वत्तोऽभवत्कुलं चेदं त्वया देव सुपावितम्
તમાથી જ આ વંશ ઉત્પન્ન થયો છે, અને હે દેવ! તમારાથી જ તે સંપૂર્ણપણે પવિત્ર થયો છે।
Verse 18
नरपतिरिति लोकैः स्मर्यते वैष्णवांशः स्वयमसि रमणीयैस्त्वं गुणैर्विष्णुरेव । किमपि भुवनकार्यं यद्विचिंत्यावतीर्य तदिह घटयतस्ते वत्स निर्विघ्नमस्तु
લોકો તમને વૈષ્ણવાંશ નરપતિ તરીકે સ્મરે છે; તમારા રમણીય ગુણોથી તમે સ્વયં વિષ્ણુ જ છો। જગતહિત માટે જે કાર્ય વિચારીને તમે અવતરીને સિદ્ધ કરવા આવ્યા છો, હે વત્સ, તે અહીં નિર્વિઘ્ન પૂર્ણ થાઓ।
Verse 19
स्तुत्वा वाचाथ रामं हि त्वयि नाथे नु सांप्रतम् । शून्या वर्ते चिरं कालं यथा दोषस्तथैव हि
આ રીતે સ્તુતિ કરીને (દેવતા) રામને કહ્યું—“હવે તું મારો નાથ હોવા છતાં, હું લાંબા સમયથી ખાલી અને ઉજાડ જ રહ્યો છું; જેમ પહેલાં હતો તેમ જ દોષયુક્ત સ્થિતિમાં।”
Verse 20
धर्मारण्यस्य क्षेत्रस्य विद्धि मामधिदेवताम् । वर्षाणि द्वादशेहैव जातानि दुःखि तास्म्यहम्
ધર્મારણ્ય ક્ષેત્રની અધિદેવતા તરીકે મને જાણો. અહીં બાર વર્ષ વીતી ગયા છે; તેથી હું દુઃખિત છું।
Verse 21
निर्जनत्वं ममाद्य त्वमुद्धरस्व महामते । लोहासुरभयाद्राम विप्राः सर्वे दिशो दश
હે મહામતે! આજે મને આ નિર્જનતા માંથી ઉદ્ધર કર. હે રામ! લોહાસુરના ભયથી બધા બ્રાહ્મણો દસેય દિશાઓમાં ભાગી ગયા છે।
Verse 22
गताश्च वणिजः सर्वे यथास्थानं सुदुःखिताः । स दैत्यो घातितो राम देवैः सुरभयंकरः
બધા વણિકો પણ અત્યંત દુઃખિત થઈ પોતાના-પોતાના સ્થાને ચાલ્યા ગયા. હે રામ, દેવોને પણ ભયંકર લાગતો તે દૈત્ય દેવોએ સંહાર્યો છે.
Verse 23
आक्रम्यात्र महामायो दुराधर्षो दुरत्ययः । न ते जनाः समायांति तद्भयादति शंकिताः
આ સ્થાન પર ચઢાઈ કરીને, અપરાજેય અને અતિકઠિન એવો તે મહામાયાવી અહીં છવાઈ ગયો છે. તેના ભયથી અત્યંત શંકિત થઈ તમારા લોકો અહીં આવતા નથી.
Verse 24
अद्य वै द्वादश समाः शून्यागारमनाथवत् । यस्माच्च दीर्घिकायां मे स्नानदानोद्यतो जनः
આજે પૂરા બાર વર્ષ થયા; આ સ્થાન રક્ષક વિનાના ખાલી ઘર જેવું પડી રહ્યું છે. કારણ કે મારી દીર્ઘિકામાં સ્નાન અને દાન કરવા ઉત્સુક લોકો હવે આવતા નથી.
Verse 25
राम तस्यां दीर्घिकायां निपतंति च शूकराः । यत्रांगना भर्तृयुता जलक्रीडापरायणाः
હે રામ, હવે એ જ દીર્ઘિકામાં ડૂંಕರો પડી જાય છે—જ્યાં પહેલાં પતિ સાથે સ્ત્રીઓ જલક્રીડામાં રત રહેતી હતી.
Verse 26
चिक्रीडुस्तत्र महिषा निपतंति जलाशये । यत्र स्थाने सुपुष्पाणां प्रकरः प्रचुरोऽभवत्
હવે ત્યાંના જળાશયમાં ભેંસો રમે છે અને કૂદી પડે છે—જ્યાં પહેલાં સુંદર પુષ્પોની અઢળક સમૃદ્ધિ હતી.
Verse 27
तद्रुद्धं कंटकैर्वृक्षैः सिंहव्याघ्रसमाकुलैः । संचिक्रीडुः कुमाराश्च यस्यां भूमौ निरंतरम्
તે પ્રદેશ કાંટાળાં વૃક્ષોથી અવરોધિત હતો અને સિંહ‑વાઘોથી ભરેલો હતો; છતાં પણ તે ભૂમિ પર કુમારો સતત રમતાં‑ફરતાં રહેતા હતા।
Verse 28
कुमार्यश्चित्रकाणां च तत्र क्रीडं ति हर्षिताः । अकुर्वन्वाडवा यत्र वेदगानं तिरंतरम्
ત્યાં હર્ષિત કન્યાઓ રંગબેરંગી રમકડાં સાથે રમતી હતી; અને એ જ સ્થાને યુવકો અવિરત વેદગાન કરતા રહેતા હતા।
Verse 29
शिवानां तत्र फेत्काराः श्रूयंतेऽतिभयंकराः । यत्र धूमोऽग्निहोत्राणां दृश्यते वै गृहेगृहे
ત્યાં શિયાળોના અતિ ભયંકર ચીસકાર સાંભળાતા; છતાં એ જ સ્થળે ઘરેઘર અગ્નિહોત્રનો ધુમાડો ઊઠતો દેખાતો હતો।
Verse 30
तत्र दावाः सधूमाश्च दृश्यंतेऽत्युल्बणा भृशम् । नृत्यंते नर्त्तका यत्र हर्षिता हि द्विजाग्रतः
ત્યાં ધુમાડા સાથે અત્યંત પ્રચંડ દાવાગ્નિ દેખાતા; અને એ જ સ્થળે નર્તકો શ્રેષ્ઠ દ્વિજોના સમક્ષ હર્ષથી નૃત્ય કરતા હતા।
Verse 31
तत्रैव भूतवेताला प्रेताः नृत्यंति मोहिताः । नृपा यत्र सभायां तु न्यषीदन्मंत्रतत्पराः
ત્યાં જ મોહિત ભૂત, વેતાળ અને પ્રેત નૃત્ય કરતા; અને એ જ સ્થળે રાજાઓ સભામાં મંત્રણા‑પરાયણ બની બેઠા રહેતા હતા।
Verse 32
तस्मिन्स्थाने निषीदंति गवया ऋक्षशल्लकाः । आवासा यत्र दृश्यन्ते द्विजानां वणिजां तथा
તે સ્થળે ગૌર, રીંછ અને સાળિયા બેસી વિશ્રામ કરે છે; અને ત્યાં દ્વિજોના તથા વણિકોના નિવાસસ્થાનો પણ સ્પષ્ટ દેખાય છે।
Verse 33
कुट्टिमप्रतिमा राम दृश्यंतेत्र बिलानि वै । कोटराणीह वृक्षाणां गवाक्षाणीह सर्वतः
હે રામ, અહીં બિલો કૂટ્ટિમ જેવી પક્કી કોઠારીઓ સમાન દેખાય છે; અહીં વૃક્ષોના કોટર છે અને સર્વત્ર ગવાક્ષ જેવા છિદ્રો પણ દેખાય છે।
Verse 34
चतुष्का यज्ञवेदिर्हि सोच्छ्राया ह्यभवत्पुरा । तेऽत्र वल्मीकनिचयैर्दृश्यंते परिवेष्टिताः
પૂર્વે અહીં ચતુષ્કોણ યજ્ઞવેદીઓ ઊંચી અને પ્રખ્યાત હતી; હવે તે અહીં દીંમકના વલ્મીકના ઢગલાઓથી ઘેરાયેલી દેખાય છે।
Verse 35
एवंविधं निवासं मे विद्धि राम नृपोत्तम । शून्यं तु सर्वतो यस्मान्निवासाय द्विजा गताः
હે રામ, નૃપોત્તમ, મારા નિવાસને એવો જ જાણ; તે સર્વ તરફથી સૂનો થયો છે, કારણ કે દ્વિજો અન્યત્ર નિવાસ માટે ચાલી ગયા છે।
Verse 36
तेन मे सुमहद्दुःखं तस्मात्त्राहि नरेश्वर । एतच्छ्रुत्वा वचो राम उवाच वदतां वरः
તે કારણે મને અતિ મહાન દુઃખ થયું છે; તેથી, હે નરેશ્વર, મને રક્ષા કર. આ વચન સાંભળી વાણીમાં શ્રેષ્ઠ રામે ઉત્તર આપ્યો।
Verse 37
श्रीराम उवाच । न जाने तावकान्विप्रांश्चतुर्दिक्षु समाश्रितान् । न तेषां वेद्म्यहं संख्यां नामगोत्रे द्विजन्मनाम्
શ્રીરામ બોલ્યા—ચારેય દિશામાં આશ્રય લીધેલા તમારા બ્રાહ્મણોને હું જાણતો નથી. તેમની સંખ્યા પણ મને ખબર નથી, તેમજ દ્વિજોના નામ અને ગોત્ર પણ અજાણ છે.
Verse 38
यथा ज्ञातिर्यथा गोत्रं याथातथ्यं निवेदय । तत आनीय तान्सर्वान्स्वस्थाने वासयाम्यहम्
જેમ તેમની જાતિ‑સગાઈ અને જેમ તેમનું ગોત્ર છે, તેમ જ યથાર્થ રીતે મને જણાવો. પછી તેમને સર્વને અહીં લાવી, હું દરેકને તેના યોગ્ય સ્થાને વસાવું છું.
Verse 39
श्रीमातोवाच । ब्रह्मविष्णुमहेशैश्च स्थापिता ये नरेश्वर । अष्टादश सहस्राणि ब्राह्मणा वेदपारगाः
શ્રીમાતા બોલ્યાં—હે નરેશ્વર! બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ દ્વારા સ્થાપિત થયેલા—વેદપારંગત અઢાર હજાર બ્રાહ્મણો છે.
Verse 40
त्रयीविद्यासु विख्याता लोकेऽस्मिन्नमितद्युते । चतुष्षष्टिकगोत्राणां वाडवा ये प्रतिष्ठिताः
હે અમિત તેજવાળા! આ લોકમાં તેઓ ત્રયી‑વિદ્યામાં પ્રસિદ્ધ છે; અને ચોસઠ ગોત્રોના વાડવ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 41
श्रीमातादात्त्रयीविद्यां लोके सर्वे द्विजोत्तमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वैश्या धर्मपरायणाः
શ્રીમાતાએ ત્રયી‑વિદ્યા અર્પી; આ લોકમાં તેઓ બધા દ્વિજોત્તમ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. તેમજ ધર્મપરાયણ એવા છત્રીસ હજાર વૈશ્ય પણ છે.
Verse 42
आर्यवृत्तास्तु विज्ञेया द्विजशुश्रूषणे रताः । बहुलार्को नृपो यत्र संज्ञया सह राजते
તેમને આર્યવૃત્તવાળા જાણો, જે દ્વિજોની શুশ્રૂષામાં રત છે. જ્યાં ‘બહુલાર્ક’ નામનો નૃપ તેજસ્વી રીતે શોભે છે અને રાજ્ય કરે છે.
Verse 43
कुमारावश्विनौ देवौ धनदो व्ययपूरकः । अधिष्ठात्री त्वहं राम नाम्ना भट्टारिका स्मृता
કુમારો અને અશ્વિનીકુમારો દેવતાઓ છે; ધનદ (કુબેર) થયેલા વ્યયની પૂર્તિ કરે છે. અને હે રામ, હું અહીંની અધિષ્ઠાત્રી દેવી છું, ‘ભટ્ટારિકા’ નામે સ્મરાય છું.
Verse 44
श्रीसूत उवाच । स्थानाचाराश्च ये केचित्कुलाचारास्तथैव च । श्रीमात्रा कथितं सर्वं रामस्याग्रे पुरातनम्
શ્રીસૂત બોલ્યા—જે કોઈ સ્થાનાચાર અને તેમ જ કુલાચાર છે, તે સર્વ પ્રાચીન વાત શ્રીમાતાએ રામની સમક્ષ કહી સંભળાવી.
Verse 45
तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रामो मुदमवाप ह । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं सत्यं हि भाषितं त्वया
તેણીના વચન સાંભળી રામને મહાન આનંદ થયો. તેણે કહ્યું—‘સત્ય, સત્ય, ફરી સત્ય! નિશ્ચયે તું સત્ય જ બોલી છે.’
Verse 46
यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं तन्नाम्ना नगरं शुभम् । वासयामि जगन्मातः सत्यमंदिरमेव च
તમે સત્ય કહ્યું છે તેથી, હે જગન્માતા, હું એ જ નામે એક શુભ નગર વસાવું છું અને ‘સત્યમંદિર’ નામનું મંદિર પણ સ્થાપું છું.
Verse 47
त्रैलोक्ये ख्यातिमाप्नोतु सत्यमंदिरमु त्तमम्
આ ઉત્તમ સત્યમંદિર ત્રિલોકમાં ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરો.
Verse 48
एतदुक्त्वा ततो रामः सहस्रशतसंख्यया । स्वभृत्यान्प्रेषयामास विप्रानयनहेतवे
આવું કહીને રામે પછી સહસ્રો-શતોની સંખ્યામાં પોતાના સેવકોને બ્રાહ્મણોને લાવવા માટે મોકલ્યા.
Verse 49
यस्मिन्देशे प्रदेशे वा वने वा सरि तस्तटे । पर्यंते वा यथास्थाने ग्रामे वा तत्रतत्र च
જે દેશ કે પ્રદેશમાં—વનમાં, નદીના કાંઠે, સીમાંતમાં, પોતાના યોગ્ય નિવાસસ્થાને, અથવા અહીં-ત્યાં ગામોમાં—
Verse 50
धर्मारण्यनिवासाश्च याता यत्र द्विजोत्तमाः । अर्घपाद्यैः पूजयित्वा शीघ्रमानयतात्र तान्
ધર્મારણ્યનિવાસી તે દ્વિજોત્તમો જ્યાં ગયા હોય, તેમને અર્ઘ્ય અને પાદ્યથી પૂજીને ત્વરિત અહીં લઈ આવો.
Verse 51
अहमत्र तदा भोक्ष्ये यदा द्रक्ष्ये द्विजोत्तमान्
હું અહીં ત્યારે જ ભોજન કરીશ, જ્યારે તે દ્વિજોત્તમોના દર્શન કરીશ.
Verse 52
विमान्य च द्विजानेतानागमिष्यति यो नरः । स मे वध्यश्च दंड्यश्च निर्वास्यो विषयाद्बहिः
જે મનુષ્ય આ દ્વિજોને અપમાન કરીને હાજર ન થાય, તે મારા માટે વધ્ય અને દંડનીય છે; અને મારા રાજ્યની સીમા બહાર નિર્વાસિત કરાશે.
Verse 53
तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं दुःसहं दुःप्रधर्षणम् । रामाज्ञाकारिणो दूता गताः सर्वे दिशो दश
તે કઠોર વચન—સહન કરવું દુષ્કર અને ઉલ્લંઘન કરવું પણ દુર્લભ—સાંભળી, રામની આજ્ઞા પાલન કરનારા દૂતોએ દસેય દિશાઓમાં પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 54
शोधिता वाडवाः सर्वे लब्धाः सर्वे सुहर्षिताः । यथोक्तेन विधानेन अर्घपाद्यैरपूजयन्
બધા બ્રાહ્મણોને શોધી કાઢવામાં આવ્યા; બધા અત્યંત હર્ષિત થયા; અને શાસ્ત્રોક્ત વિધાન મુજબ અર્ઘ્ય તથા પાદ્યથી તેમનું પૂજન-સન્માન કરાયું.
Verse 55
स्तुतिं चक्रुश्च विधिवद्विनयाचारपूर्वकम् । आमंत्र्य च द्विजान्सर्वान्रामवाक्यं प्रकाशयन्
તેમણે વિધિપૂર્વક વિનય અને સદાચાર સાથે સ્તુતિ કરી; અને સર્વ દ્વિજોને આમંત્રિત કરીને રામનું વચન પ્રગટ કર્યું.
Verse 56
ततस्ते वाडवाः सर्वे द्विजाः सेवकसंयुताः । गमनायोद्यताः सर्वे वेदशास्त्रपरायणाः
ત્યારબાદ તે બધા બ્રાહ્મણો સેવકો સાથે ગમન માટે તૈયાર થયા; તેઓ બધા વેદ અને શાસ્ત્રોમાં પરાયણ હતા.
Verse 57
आगता रामपार्श्वं च बहुमानपुरःसराः । समागतान्द्विजान्दृष्ट्वा रोमांचिततनूरुहः
તે બહુમાનને આગળ રાખીને રામના પાર्श્વે આવ્યો. એકત્ર થયેલા દ્વિજોને જોઈ તે હર્ષથી રોમાંચિત થયો.
Verse 58
कृतकृत्यमिवात्मानं मेने दाशरथिर्नृपः । स संभ्रमात्समुत्थाय पदातिः प्रययौ पुरः
દશરથનંદન રાજાએ પોતાને કૃતકૃત્ય સમાન માન્યો. તે ઉત્સાહથી તરત ઊભો થઈ પગપાળા આગળ જઈ તેમને આવકારવા ગયો.
Verse 59
करसंपुटकं कृत्वा हर्षाश्रु प्रतिमुञ्चयन् । जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं वचनमब्रवीत्
તેણે હાથ જોડીને, હર્ષાશ્રુ વહાવતાં, ઘૂંટણીએ ધરતી પર નમીને આ વચન કહ્યું.
Verse 60
विप्रप्रसादात्कमलावरोऽहं विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहम् । विप्रप्रसादाज्जगतीपतिश्च विप्रप्रसादान्मम रामनाम
‘વિપ્રોના પ્રસાદથી હું કમલાવર (લક્ષ્મીનો પ્રિય) છું; વિપ્રોના પ્રસાદથી હું ધરણિધર (ધર્મરાજા) છું. વિપ્રોના પ્રસાદથી હું જગતીપતિ છું; અને વિપ્રોના પ્રસાદથી જ મારું નામ “રામ” છે।’
Verse 61
इत्येवमुक्ता रामेण वाड वास्ते प्रहर्षिताः । जयाशीर्भिः प्रपूज्याथ दीर्घायुरिति चाब्रुवन्
રામે એમ કહ્યાથી તેઓ ત્યાં નિવાસ કરતાં અત્યંત પ્રસન્ન થયા. ‘જય’ના આશીર્વાદોથી તેમને પૂજીને બોલ્યા—‘દીર્ઘાયુ થાઓ.’
Verse 62
आवर्जितास्ते रामेण पाद्यार्घ्यविष्टरादिभिः । स्तुतिं चकार विप्राणां दण्डवत्प्रणिपत्य च
રામે પાદ્ય, અર્ઘ્ય, આસન વગેરે પરંપરાગત ઉપચારોથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. પછી બ્રાહ્મણોની સ્તુતિ કરીને દંડવત્ પ્રણામ કર્યો.
Verse 63
कृतांजलिपुटः स्थित्वा चक्रे पादाभिवंदनम् । आसनानि विचित्राणि हैमान्याभरणानि च
અંજલિ જોડીને ઊભા રહી તેમણે ચરણવંદન કર્યું. તેમજ વિવિધ સુંદર આસનો અને સુવર્ણ આભૂષણો પણ ગોઠવ્યાં.
Verse 64
समर्पयामास ततो रामो दशरथात्मजः । अंगुलीयकवासांसि उपवीतानि कर्णकान्
પછી દશરથનંદન રામે તેમને અંગૂઠીઓ, વસ્ત્રો, યજ્ઞોપવીત અને કાનના આભૂષણો અર્પણ કર્યા.
Verse 65
प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो नानावर्णाश्च धेनवः । एकैकशत संख्याका घटोध्नीश्च सवत्सकाः
તેમણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને અનેક વર્ણની ધેનુઓ દાનમાં આપી—દરેક દાનમાં સો સો—દૂધથી ભરેલા થણવાળી, વાછરડાંসহિત.
Verse 66
सवस्त्रा बद्धघंटाश्च हेमशृंगविभूषिताः । रूप्यखुरास्ताम्रपृष्ठीः कांस्यपात्रसमन्विताः
તે ગાયો વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલ, ઘંટડીઓથી બંધાયેલ અને સુવર્ણ શૃંગોથી શોભિત હતી; રજત ખુરવાળી, તામ્રવર્ણ પીઠવાળી અને કાંસ્ય પાત્રો સહિત હતી.