Adhyaya 3

Verse 1

। व्यास उवाच । श्रूयतां नृपशार्दूल कथां पौराणिकीं शुभाम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

વ્યાસજી બોલ્યા - હે રાજશ્રેષ્ઠ! આ શુભ પૌરાણિક કથા સાંભળો, જેને સાંભળીને મનુષ્ય સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 2

एकदा धर्मराजो वै तपस्तेपे सुदुष्करम् । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यैर्जलवर्षांतपादिषाट्

એકવાર ધર્મરાજે અત્યંત કઠિન તપસ્યા કરી. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ વગેરેની સાક્ષીએ તેમણે વરસાદ, તડકો વગેરે કષ્ટો સહન કર્યા.

Verse 3

आदौ त्रेतायुगे राजन्वर्षाणामयुतत्रयम् । मध्येवनं तपस्यंतमशोकतरुमूलगम्

હે રાજન્! ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં, વનની મધ્યમાં અશોક વૃક્ષના મૂળમાં બેસીને તેમણે ત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી તપસ્યા કરી.

Verse 4

शुष्कस्नायुपिनद्धास्थिसंचयं निश्चलाकृतिम् । वल्मीककीटिकाकोटिशोषिताशेषशोणितम्

તેમનું શરીર સુકાયેલી નસોથી બંધાયેલ હાડપિંજર જેવું અને નિશ્ચલ હતું. ઉધઈઓએ તેમનું બધું લોહી ચૂસી લીધું હતું.

Verse 5

निर्मांसकीकसचयं स्फटिकोपलनिश्चलम् । शंखकुदेंदुतहिनमहाशंखलसच्छ्रियम्

તે માંસવિહિન અસ્થિઓનો ઢગલો, સ્ફટિક શિલા સમો અચળ ઊભો હતો; અને શંખ, કુંદ, ચંદ્રપ્રભા તથા હિમ સમી ઉજ્જ્વલ શોભાથી મહાશંખમાળા સમો દીપ્તિમાન હતો.

Verse 6

सत्त्वावलंबितप्राणमायुःशेषेण रक्षितम् । निश्वासोच्छ्वास पवनवृत्तिसूचितजीवितम्

તેનો પ્રાણ માત્ર આંતરિક દૃઢ સંકલ્પના આધારેથી ટક્યો હતો; બાકી આયુષ્ય કઠિનતાથી જાળવાયું હતું. તે જીવિત છે તે માત્ર શ્વાસ-પ્રશ્વાસમાં થતી અતિ સૂક્ષ્મ વાયુગતિથી જ જણાતું હતું.

Verse 7

निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् । पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्

તેના પાંપણોના નિમેષ-ઉન્મેષના તાલથી જ પ્રાણીઓ જાણે વશમાં થઈ જતા; અને તેના પિંગળ નેત્રોમાંથી ઝળહળતા કિરણો દિશાઓના મુખને પ્રકાશિત કરતા।

Verse 8

तत्तपोग्निशिखादाव चुंबितम्लानकाननम् । तच्छांत्युदसुधावर्षसंसिक्ताखिलभूरुहम

તે અરણ્ય તેના તપોઅગ્નિના શિખાઓથી ચુંબિત થયેલું હોય તેમ દાઝીને મ્લાન થયું; પરંતુ તેની શાંતિમાંથી વરસેલી અમૃતવર્ષા સમી ધારા દ્વારા સર્વ વૃક્ષો ફરી સિંછાયા।

Verse 9

साक्षात्तपस्यंतमिव तपो धृत्वा नराकृतिम् । निराकृतिं निराकाशं कृत्वा भक्तिं च कांचनम्

જાણે તપસ્યાએ માનવાકૃતિ ધારણ કરી પ્રત્યક્ષ તપ કરતું હોય. તેણે નિરાકાર, આકાશસદૃશ સર્વવ્યાપી તત્ત્વને સુલભ બનાવ્યું અને ભક્તિને પણ સોનાં જેવી સાકાર તથા સ્પર્શ્ય કરી દીધી.

Verse 10

कुरंगशावैर्गणशो भ्रमद्भिः परिवारितम् । निनादभीषणास्यैश्च वनजैः परिरक्षितम्

તે વન ભટકતા કુરંગ-શાવકોના ઝુંડોથી ચારે તરફથી ઘેરાયેલું હતું અને ભયંકર મુખ તથા ગર્જનાસમાન નાદ કરનાર વનચર પ્રાણીઓથી સર્વત્ર રક્ષિત હતું।

Verse 11

एतादृशं महाभीमं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । ध्यायंतं च महादेवं सर्वेषां चाभयप्रदम्

આવો અત્યંત મહાભયંકર દૃશ્ય જોઈને, ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓએ સમાધિમાં સ્થિત મહાદેવનું દર્શન કર્યું—જે સર્વને અભય આપનાર છે।

Verse 12

ब्रह्माद्या दैवता सर्वे कैलासं प्रति जग्मिरे । पारिजाततरुच्छायामासीनं च सहोमया

બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓ કૈલાસ તરફ ગયા; ત્યાં તેઓ પારિજાત વૃક્ષની છાયામાં ઉમાસહિત આસનસ્થ હતા।

Verse 13

नदिर्भृंगिर्महाकालस्तथान्ये च महागणाः । स्कन्दस्वामी च भगवान्गणपश्च तथैव च । तत्र देवाः सब्रह्माद्याः स्वस्वस्थानेषु तस्थिरे

ત્યાં નંદી, ભૃંગી, મહાકાલ તથા અન્ય મહાગણો હતા; ભગવાન સ્કંદસ્વામી અને ગણપ પણ હતા. ત્યારબાદ બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં સ્થિર થયા।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । नमोस्त्वनंतरूपाय नीलश्च नमोऽस्तु ते । अविज्ञातस्वरूपाय कैवल्यायामृताय च

બ્રહ્માએ કહ્યું—અનંતરૂપને નમસ્કાર; હે નીલકંઠ, તમને નમસ્કાર. જેમનું સ્વરૂપ અજ્ઞેય છે, તે કૈવલ્યસ્વરૂપ, અમૃતસ્વરૂપને નમસ્કાર।

Verse 15

नांतं देवा विजानंति यस्य तस्मै नमोनमः । यं न वाचः प्रशंसंति नमस्तस्मै चिदात्मने

જેનાં અંતને દેવતાઓ પણ જાણતા નથી, તેને વારંવાર નમસ્કાર. જેને વાણી યથાર્થ રીતે સ્તુતિ કરી શકતી નથી, તે ચિદાત્માને નમસ્કાર.

Verse 16

योगिनो यं हृदः कोशे प्रणिधानेन निश्चलाः । ज्योतीरूपं प्रपश्यति तस्मै श्रीब्रह्मणे नमः

ગાઢ ધ્યાનથી અચળ થયેલા યોગીઓ હૃદય-કોશમાં જ્યોતિરૂપે જેને દર્શે છે, તે શુભ શ્રીબ્રહ્મને નમસ્કાર.

Verse 17

कालात्पराय कालाय स्वेच्छया पुरुषाय च । गुणत्रयस्वरूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

જે કાળ છે છતાં કાળથી પર છે, જે સ્વઇચ્છાથી કાર્ય કરનાર પુરુષ છે; જે ત્રિગુણસ્વરૂપ છે અને પ્રકૃતિરૂપે પણ પ્રગટે છે—તેને નમસ્કાર.

Verse 18

विष्णवे सत्त्वरूपाय रजोरूपाय वेधसे । तमोरूपाय रुद्राय स्थितिसर्गांतकारिणे

સત્ત્વરૂપ વિષ્ણુને, રજોરૂપ વેધસ્ (બ્રહ્મા)ને, અને તમોરૂપ રુદ્રને નમસ્કાર—જે સ્થિતી, સર્જન અને પ્રલય કરે છે.

Verse 19

नमो बुद्धिस्वरूपाय त्रिधाहंकाररूपिणे । पंचतन्मात्ररूपाय नमः प्रकृतिरूपिणे

બુદ્ધિસ્વરૂપ, ત્રિવિધ અહંકારસ્વરૂપ અને પંચ તન્માત્રાસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર; પ્રકૃતિરૂપ ધારણ કરનારને પણ નમસ્કાર.

Verse 20

नमो नमः स्वरूपाय पंचबुद्धींद्रियात्मने । क्षित्यादिपंचरूपाय नमस्ते विषयात्मने

પંચ જ્ઞાનઇન્દ્રિયોના સ્વરૂપ એવા તમને વારંવાર નમસ્કાર. ક્ષિતિ વગેરે પંચરૂપ તથા વિષયાત્મ સ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર.

Verse 21

नमो ब्रह्मांडरूपाय तदंतर्वर्तिने नमः । अर्वाचीनपराचीनविश्वरूपाय ते नमः

બ્રહ્માંડના સ્વરૂપ અને તેમાં અંતર્વર્તી રહેનારા તમને નમસ્કાર. નજીક-દૂર, પૂર્વ-પર—સર્વને આવરી લેતા વિશ્વરૂપ તમને નમસ્કાર.

Verse 22

अनित्यनित्यरूपाय सदसत्पतये नमः । नमस्ते भक्तकृपया स्वेच्छावि ष्कृतविग्रह

અનિત્ય અને નિત્ય—બન્ને રૂપે પ્રગટ થનારા, સત્-અસત્ ના સ્વામી તમને નમસ્કાર. ભક્તકૃપાથી સ્વઇચ્છાએ વિગ્રહ પ્રગટ કરનારા તમને નમસ્કાર.

Verse 23

तव निश्वसितं वेदास्तव वेदोऽखिलं जगत् । विश्वाभूतानि ते पादः शिरो द्यौः समवर्तत

વેદો તમારા નિશ્વાસ છે અને આખું જગત તમારો વેદ છે. સર્વ ભૂતો તમારા પાદ છે અને દ્યૌલોક તમારું શિર બની ગયું છે.

Verse 24

नाभ्या आसीदंतरिक्षं लोमानि च वनस्पतिः । चंद्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यस्तव प्रभो

હે પ્રભુ! તમારી નાભિમાંથી અંતરિક્ષ ઉત્પન્ન થયું, તમારા રોમમાંથી વનસ્પતિઓ. તમારા મનમાંથી ચંદ્ર જન્મ્યો અને તમારી આંખમાંથી સૂર્ય પ્રગટ થયો.

Verse 25

त्वमेव सर्वं त्वयि देव सर्वं सर्वस्तुति स्तव्य इह त्वमेव । ईश त्वया वास्यमिदं हि सर्वं नमोऽस्तु भूयोऽपि नमो नमस्ते

હે દેવ! તું જ સર્વ છે; તારા માં જ સર્વ સ્થિત છે. અહીં સર્વ સ્તુતિને લાયક તું જ છે. હે ઈશ્વર! તારા દ્વારા જ આ સર્વ જગત વ્યાપ્ત છે—તને નમસ્કાર; ફરી ફરી નમો, તને વારંવાર પ્રણામ।

Verse 26

इति स्तुत्वा महादेवं निपेतुर्दंडवत्क्षितौ । प्रत्युवाच तदा शंभुर्वरदोऽस्मि किमिच्छति

આ રીતે મહાદેવની સ્તુતિ કરીને તેઓ દંડવત્ થઈ ધરતી પર પડી ગયા. ત્યારે શંભુએ ઉત્તર આપ્યો—“હું વરદાતા છું; તમને શું ઇચ્છા છે?”

Verse 27

महादेव उवाच । कथं व्यग्राः सुराः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । तत्समाचक्ष्व मां ब्रह्मन्भवतां दुःखकारणम्

મહાદેવ બોલ્યા—“બૃહસ્પતિને અગ્રે રાખીને બધા દેવો કેમ વ્યાકુળ છે? હે બ્રહ્મન્ (બ્રહ્મા), તમારા દુઃખનું કારણ મને કહો।”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । नीलकंठ महादेव दुःखनाशाभयप्रद । शृणु त्वं दुःखमस्माकं भवतो यद्वदाम्यहम्

બ્રહ્મા બોલ્યા—“હે નીલકંઠ મહાદેવ, દુઃખનાશક અને અભયપ્રદ! હું જે કહું છું તે સાંભળો—આ અમ સૌનું દુઃખ છે।”

Verse 29

धर्मराजोऽपि धर्मात्मा तपस्तेपे सुदुःसहम् । न जानेऽसौ किमिच्छति देवानां पदमुत्तमम्

ધર્માત્મા ધર્મરાજાએ પણ અત્યંત દુષ્કર તપ કર્યું છે. તે શું ઇચ્છે છે તે મને ખબર નથી—કદાચ દેવોમાં સર્વોચ્ચ પદ।

Verse 30

तेन त्रस्तास्तत्तपसा सर्व इंद्रपुरोगमाः । भवतोंघ्रौ चिरेणैव मनस्तेन समर्पितम् । तमुत्थापय देवेश किमिच्छति स धर्मराट्

એ જ તપસ્યાથી ભયભીત થઈ ઇન્દ્ર-પ્રમુખ સર્વ દેવોએ ઘણાં સમય પછી પોતાનું મન તમારા ચરણોમાં અર્પણ કર્યું છે. હે દેવેશ! તેમને તપમાંથી ઉઠાવો અને જાણો કે ધર્મરાજ શું ઇચ્છે છે.

Verse 31

ईश्वर उवाच । भवतां नास्ति नु भयं धर्मात्सत्यं ब्रवीम्यहम्

ઈશ્વરે કહ્યું—હું સત્ય કહું છું; ધર્મ તરફથી તમને કોઈ ભય નથી.

Verse 32

तत उत्थाय ते सर्वे देवाः सह दिवौकसः । रुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य नमस्कृत्वा पुनःपुनः

પછી તે બધા દેવો દિવ્યલોકવાસીઓ સાથે ઊભા થયા; અને રુદ્રની પ્રદક્ષિણા કરીને વારંવાર નમસ્કાર કર્યા.

Verse 33

इन्द्रेण सहिताः सर्वे कैलात्पुनरागताः । स्वस्वस्थाने तदा शीघ्रं गताः सर्वे दिवौकसः

ઇન્દ્ર સાથે તેઓ બધા કૈલાસથી ફરી પાછા આવ્યા. ત્યારબાદ બધા દિવ્યલોકવાસીઓ ઝડપથી પોતાના પોતાના સ્થાને ગયા.

Verse 34

इन्द्रोऽपि वै सुधर्मायां गतवान्प्रभुरीश्वरः । न निद्रां लब्धवांस्तत्र न सुखं न च निर्वृतिम्

પ્રભુ, ઈશ્વરસમાન ઇન્દ્ર પણ સુધર્મા સભામાં ગયો; પરંતુ ત્યાં તેને ન ઊંઘ મળી, ન સુખ, ન જ શાંતિરૂપ નિવૃતિ.

Verse 35

मनसा चिंतयामास विघ्नं मे समुपस्थितम् । अवाप महतीं चितां तदा देवः शचीपतिः

ત્યારે શચીપતિ ઇન્દ્રે મનમાં વિચાર્યું—“મારા સમક્ષ એક વિઘ્ન ઉપસ્થિત થયું છે.” એ ક્ષણે દેવ મહાન ચિંતા અને વ્યાકુલતામાં પડ્યા.

Verse 36

मम स्थानं पराहर्तुं स्तपस्तेपे सुदुश्चरम् । सर्वान्देवान्समाहूय इदं वचनमब्रवीत्

મારું સ્થાન હરણ કરવા તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું. પછી સર્વ દેવોને બોલાવી આ વચન કહ્યું.

Verse 37

इन्द्र उवाच । शृण्वंतु देवताः सर्वा मम दुःखस्य कारणम् । दुःखेन मम यल्लब्धं तत्किं वा प्रार्थयेद्यमः । बृहस्पतिः समालोक्य सर्वान्दे वानथाब्रवीत्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—“સર્વ દેવતાઓ મારા દુઃખનું કારણ સાંભળો. જે મને કષ્ટથી મળ્યું, તે યમ શા માટે માગે?” ત્યારે બૃહસ્પતિએ સર્વ દેવોને જોઈ ઉત્તર આપ્યો.

Verse 38

बृहस्पतिरुवाच । तपसे नास्ति सामर्थ्यं विघ्नं कर्तुं दिवौकसः । उर्वश्याद्या समाहूय संप्रेष्यंतां च तत्र वै

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—“આવા તપમાં બળપૂર્વક વિઘ્ન કરવાનું સ્વર્ગવાસીઓમાં સામર્થ્ય નથી. તેથી ઉર્વશી વગેરે અપ્સરાઓને બોલાવી ત્યાં મોકલો.”

Verse 39

तासामाकारणार्थाय प्रतिद्वारं प्रतस्थिवान् । स गत्वा ताः समादाय सभायां शीघ्रमाययौ

તેમને બોલાવવા તે દરેક દ્વાર પાસે ગયો. જઈને તેમને સાથે લઈ તે ઝડપથી સભામંડપમાં લઈ આવ્યો.

Verse 40

आगतास्ता हरिः प्राह महत्कार्यमुपस्थितम् । गच्छन्तु त्वरिताः सर्वा धर्मारण्यं प्रति द्रुतम्

તેઓ આવી પહોંચ્યા ત્યારે હરિ બોલ્યા—“મહાન કાર્ય ઉપસ્થિત થયું છે. તમે સૌ ત્વરિત જાઓ; દોડી ધર્મારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કરો.”

Verse 41

यत्र वै धर्मराजोसौ तपश्चक्रे सुदुष्करम् । हास्यभावकटाक्षैश्च गीतनृत्यादिभिस्तथा

જ્યાં એ ધર્મરાજે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું હતું, ત્યાં તેઓ હાસ્યભાવભર્યા કટાક્ષો સાથે અને ગીત-નૃત્યાદિ કલાઓ સાથે પહોંચ્યા.

Verse 42

तं लोभयध्वं यमिनं तपःस्थानाच्च्युतिर्भवेत् । देवस्य वचनं श्रुत्वा तथा अप्सरसां गणाः

“એ યતિને લોભાવો, જેથી તે પોતાના તપસ્થાનથી ચ્યૂત થઈ જાય.” દેવના વચન સાંભળી અપ્સરાઓના ગણો તેમ જ કરવા તૈયાર થયા.

Verse 43

मिथः संरेभिरे कर्तुं विचार्य च परस्परम् । धर्मारण्यं प्रतस्थेसावुर्वशी स्वर्वरांगना

એકબીજા સાથે વિચારવિમર્શ કરીને શું કરવું તે નક્કી કરી, સ્વર્ગની શ્રેષ્ઠ સુંદરી ઉર્વશી ધર્મારણ્ય તરફ પ્રસ્થાન કરી.

Verse 44

तुष्टुवुः पुष्पवर्षाश्च ससृजुस्तच्छिरस्यमी । ततस्तु देवैर्विप्रैश्च स्तूयमानः समंततः

તેઓએ સ્તુતિ કરી અને તેના શિરે પુષ્પવર્ષા વરસાવી. પછી દેવો અને વિપ્રો દ્વારા સર્વ દિશાઓથી સ્તુત થવાથી તે સર્વત્ર સન્માનિત થયો.

Verse 45

निर्ययौ परमप्रीत्या वनं परमपावनम् । बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्

તે પરમ પ્રીતિ સાથે તે પરમ પાવન વનમાં નીકળ્યો; વન બિલ્વ, અર્ક અને ખદિર વૃક્ષોથી છલકાતું અને કપિત્થ તથા ધવ વૃક્ષોથી પણ ઘન હતું।

Verse 46

न सूर्यो भाति तत्रैव महांधकार संयुतम् । निर्जनं निर्मनुष्यं च बहुयोजनमायतम्

ત્યાં સૂર્ય પણ જરાય પ્રકાશતો ન હતો; તે સ્થાન મહા અંધકારથી યુક્ત, નિર્જન, માનવવિહોણું અને અનેક યોજન સુધી વિસ્તરેલું હતું।

Verse 47

मृगैः सिंहैर्वृतं घोरेरन्यैश्चापि वनेचरैः । पुष्पितैः पादपैः कीर्णं सुमनोहरशाद्वलम्

તે વન હરણો, સિંહો અને અન્ય ભયંકર વનચરો દ્વારા ઘેરાયેલું હતું; છતાં તે ફૂલેલા વૃક્ષોથી છવાયેલું અને મનોહર લીલા શાદ્વલથી ઢંકાયેલું હતું।

Verse 48

विपुलं मधुरानादैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादाढ्यं झिल्लीकगणनादितम्

તે વિશાળ વન પક્ષીઓના મધુર નાદથી ગુંજતું હતું; પુરૂષ કોયલોના ગાનથી સમૃદ્ધ અને ઝિલ્લીકાના સમૂહ-નાદથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 49

प्रवृद्धविकटैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम् । वृक्षैराच्छादिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्

તે સ્થાન ઊંચા અને વિશાળ વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું હતું, જે સુખદ છાંયો આપતા; જમીન પણ વૃક્ષોથી ઢંકાયેલી હતી અને તે પરમ લક્ષ્મી—ઉત્તમ શોભા અને સમૃદ્ધિ—થી યુક્ત હતું।

Verse 50

नापुष्पः पादपः कश्चिन्नाफलो नापि कंटकी । षट्पदैरप्यनाकीर्णं नास्मिन्वै काननेभवेत्

તે પવિત્ર કાનનમાં કોઈ વૃક્ષ પુષ્પવિહોણું ન હતું, કોઈ ફળવિહોણું ન હતું, અને કાંટાળું પણ ન હતું; ત્યાં ભમરાઓથી ભરાયેલું ન હોય એવું સ્થાન એકેય ન હતું।

Verse 51

विहंगैर्नादितं पुष्पैरलंकृतमतीव हि । सर्वर्तुकुसमैर्वृक्षैः सुखच्छायैः समावृतम्

તે વન પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું હતું અને પુષ્પોથી અતિશય અલંકૃત હતું; સર્વ ઋતુમાં ફૂલ આપતા, સુખદ છાયા આપતા વૃક્ષોથી તે સર્વત્ર આવૃત હતું।

Verse 52

मारुताकलितास्तत्र द्रुमाः कुसुमशाखिनः । पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु विसृजंति च पादपाः

ત્યાં પવનથી હલનચલન પામેલા પુષ્પશાખાવાળા વૃક્ષોએ અદ્ભુત પુષ્પવર્ષા વરસાવી; પાદપોએ વિચિત્ર રીતે ફૂલોની ઝરી છાંટી।

Verse 53

दिवस्पृशोऽथ संपुष्टाः पक्षिभिर्मधुरस्वनैः । विरेजुः पादपास्तत्र सुगन्धकुसुमैर्वृताः

પછી આકાશને સ્પર્શતા હોય તેમ ઊંચા વૃક્ષો ત્યાં સમૃદ્ધ બન્યા; મધુર સ્વરવાળા પક્ષીઓથી ઘેરાયેલા, સુગંધિત પુષ્પોથી આવૃત થઈ તેઓ તેજસ્વી લાગતા હતા।

Verse 54

तिष्ठंति च प्रवालेषु पुष्पभारावनादिषु । रुवंति मधुरालापाः षट्पदा मधुलिप्सवः

તે કોમળ પલ્લવો પર અને પુષ્પભારથી ભરેલા ઉપવનોમાં અટકતા; મધુની લાલસા ધરાવતા ભમરા મધુર આલાપ સાથે ગુંજતા હતા।

Verse 55

तत्र प्रदेशांश्च बहूनामोदांकुरमंडितान् । लतागृह परिक्षिप्तान्मनसः प्रीतिवर्द्धनान्

ત્યાં તેણીએ અનેક મનોહર પ્રદેશો જોયા—આનંદદાયક નવાં અંકુરોથી શોભિત, લતા-ગૃહોથી પરિઘેરાયેલા અને મનની પ્રીતિ વધારનારાં।

Verse 56

संपश्यंती महातेजा बभूव मुदिता तदा । परस्पराश्लिष्टशाखैः पादपैः कुसमाचितैः

તે જોઈ તે મહાતેજસ્વિની ત્યારે પ્રસન્ન થઈ; કારણ કે કুসુમોથી ભરેલા વૃક્ષોની શાખાઓ પરસ્પર આલિંગિત જેવી ગૂંથાઈ હતી।

Verse 57

अशोभत वनं तत्तु महेंद्रध्वजसन्निभैः । सुखशीतसुगन्धी च पुष्परेणुवहोऽनिलः

તે વન મહેન્દ્રના ધ્વજ સમાન તેજસ્વી શોભતું હતું; અને પુષ્પ-રેણુ વહન કરતો સુખદ, શીતળ, સુગંધિત પવન વહેતો હતો।

Verse 58

एवंगुणसमायुक्तं ददर्श सा वनं तदा । तदा सूर्योद्भवां तत्र पवित्रां परिशोभिताम्

આ રીતે અનેક ગુણોથી યુક્ત તે વન તેણીએ ત્યારે જોયું; અને ત્યાં જ સુંદર રીતે શોભિત, પાવન કરનાર ‘સૂર્યોદ્ભવા’ સરિતાને પણ જોયી।

Verse 59

आश्रमप्रवरं तत्र ददर्श च मनोरमम् । पतिभिर्वालखिल्यैश्च वृतं मुनिगणा वृतम्

ત્યાં તેણીએ એક શ્રેષ્ઠ, મનોહર આશ્રમ જોયો, જે પૂજ્ય વાલખિલ્ય ઋષિઓ તથા મુનિગણોથી સર્વત્ર પરિઘેરાયેલો હતો।

Verse 60

अग्न्यगारैश्च बहुभिर्वृक्षशाखावलंबितैः । धूगम्रपानकणैस्तत्र दिग्वासोयतिभिस्तथा

તે સ્થાન અનેક અગ્ન્યાગારોથી શોભિત હતું, જે વૃક્ષની શાખાઓ પર લટકાવેલા હતા. યજ્ઞાગ્નિના ધૂમકણોની વચ્ચે દિગંબર યતિઓ પણ ત્યાં વિહરતા દેખાતા હતા.

Verse 61

पाल्या वन्या मृगास्तत्र सौम्या भूयो बभूविरे । मार्जारा मूषकैस्तत्र सर्पैश्च नकुलास्तथा

ત્યાંના વન્ય મૃગો પણ સૌમ્ય બની ગયા હતા, જાણે તેઓ રક્ષિત અને પાલિત હોય. તેમજ ત્યાં બિલાડીઓ ઉંદરો સાથે અને નકુલો સર્પો સાથે પણ સાથે રહેતા હતા.

Verse 62

मृगशावैस्तथा सिंहाः सत्त्वरूपा बभूविरे । परस्परं चिक्रीडुस्ते यथा चैव सहोदराः । दूराद्ददर्श च वनं तत्र देवोऽब्रवीत्तदा

મૃગશાવકોની વચ્ચે સિંહો પણ શાંત સ્વભાવવાળા બની ગયા હતા. તેઓ પરસ્પર સહોદરોની જેમ રમતા હતા. દૂરથી તે વન જોઈ દેવ ત્યારે બોલ્યા.

Verse 63

इन्द्र उवाच । अयं च खलु धर्मराड् तपस्तुग्रेवतिष्ठते । मम राज्याभिकांक्षोऽसावतोर्थे यत्यतामिह

ઇન્દ્ર બોલ્યા—આ ધર્મરાટ્ નિશ્ચયે ઉગ્ર તપમાં સ્થિત છે. તે મારા રાજ્યની ઇચ્છા રાખે છે; તેથી આ હેતુથી અહીં પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

Verse 64

तपोविघ्नं प्रकुर्वंतु ममाज्ञा तत्र गम्यताम् । इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा उर्वशी च तिलोत्तमा

“તેના તપમાં વિઘ્ન કરો—આ મારી આજ્ઞા છે; ત્યાં જાઓ.” ઇન્દ્રનું વચન સાંભળી ઉર્વશી અને તિલોત્તમા (તત્પર થયા).

Verse 65

सुकेशी मंजुघोषा च घृताची मेनका तथा । विश्वाची चैव रंभा च प्रम्लोचा चारुभाषिणी

ત્યાં સુકેશી અને મંજુઘોષા, ઘૃતાચી અને મેનકા; તેમજ વિશ્વાચી, રંભા અને મધુરભાષિણી પ્રમ્લોચા—આ પ્રસિદ્ધ અપ્સરાઓ ઉપસ્થિત હતી।

Verse 66

पूर्वचित्तिः सुरूपा च अनुम्लोचा यशस्विनी । एताश्चान्याश्च बहुशस्तत्र संस्था व्यचिंतयन्

પૂર્વચિત્તિ, સુરূপા અને યશસ્વિની અનુમ્લોચા—આ તથા અન્ય અનેક અપ્સરાઓ ત્યાં એકત્ર હતાં; અને તે કાર્ય માટે વારંવાર વિચારવામાં આવતાં હતાં।

Verse 67

परस्परं विलोक्यैव शंकमाना भयेन हि । यमश्चैव तथा शक्र उभौ वायतनं हि वः

તેઓ પરસ્પર જોઈને ભયથી શંકિત થઈ સંકોચતા હતા; કારણ કે ત્યાં યમ અને શક્ર (ઇન્દ્ર)—આ બન્ને જ તે વિષયમાં અધિકાર અને આશ્રયરૂપે હાજર હતા।

Verse 68

एवं विचार्य बहुधा वर्द्धनी नाम भारत । सर्वासामप्सरसां श्रेष्ठा सर्वाभरणभूषिता

આ રીતે અનેક રીતે વિચાર કરીને, હે ભારત, તેમણે ‘વર્ધની’ નામનીને પસંદ કરી—જે સર્વ અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠા અને સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત હતી।

Verse 69

उवाचैवोर्वशी तत्र किं खिद्यसि शुभानने । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं मायारूपबलेन च । वर्णधर्मो यथा भूयात्करिष्ये पाकशासन

પછી ત્યાં ઉર્વશીએ કહ્યું—“હે શુભાનને, તું કેમ ખિન્ન છે? દેવોના કાર્યસિદ્ધિ માટે, માયા અને રૂપબળના પ્રભાવથી, હે પાકશાસન (ઇન્દ્ર), હું એવું કરીશ કે વર્ણધર્મ યથાવત્ સ્થાપિત થાય।”

Verse 70

इन्द्र उवाच । साधुसाधु महाभागे वर्द्धनी नाम सुव्रता । शीघ्रं गच्छ स्वयं भद्रे कुरु कार्यं कृशोदरि

ઇન્દ્ર બોલ્યા— સાધુ સાધુ, મહાભાગે! સુવ્રતા, નામે વર્ધની. હે ભદ્રે, તું શીઘ્ર પોતે જા; હે કૃશોદરી, કાર્ય સિદ્ધ કર.

Verse 71

धीराणामवने शक्ता नान्या सुभ्रु त्वया विना । वर्द्धनी च तथेत्युक्त्वा गता यत्र स धर्मराट्

હે સુભ્રુ, ધીર પુરુષોને વશ કરવા માટે તારા વિના બીજો કોઈ સમર્થ નથી. એમ કહેવાતાં વર્ધનીએ ‘તથાસ્તુ’ કહી જ્યાં ધર્મરાટ્ (યમ) હતા ત્યાં ગઈ.

Verse 72

महता भूषणेनैव रूपं कृत्वा मनोरमम् । कुंकुमैः कज्जलैर्वस्त्रैर्भूषणैश्चैव भूषिता

મહાન આભૂષણોથી તેણે મનોહર રૂપ ધારણ કર્યું; કુંકુમ, કાજળ, ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી તે સજ્જ થઈ.

Verse 73

कुसुमं च तथा वस्त्रं किंकिणीकटिराजिता । झणत्कारैस्तथा कष्टैर्भूषिता च पदद्वये

ફૂલ અને વસ્ત્રોથી તે સજ્જ હતી; તેની કમર કિંકિણીથી ઝળહળી. ઝણઝણતા નૂપુરોથી બંને પગ પણ અલંકૃત હતા.

Verse 74

नानाभूषणभूषाढ्या नानाचंदनचर्चिता । नानाकुसुम मालाढ्या दुकूलेनावृता शुभा

નાનાવિધ આભૂષણોથી સમૃદ્ધ, નાનાં ચંદનલેપથી અનુલેપિત, નાનાં પુષ્પમાળાઓથી વિભૂષિત—શુભા—સૂક્ષ્મ રેશમી દુકૂલથી આવૃત હતી.

Verse 75

प्रगृह्य वीणां संशुद्धां करे सर्वांगसुन्दरी । नर्तनं त्रिविधं तत्र चक्रे लोकमनोरमम्

તે સર્વાંગસુંદરીએ હાથમાં શુદ્ધ, સુસ્વર વીણા ધારણ કરીને ત્યાં લોકમનોહર ત્રિવિધ નૃત્ય કર્યું।

Verse 76

तारस्वरेण मधुरैर्वंशनादेन मिश्रितम्

તે મધુર તારસ્વરો સાથે અને વાંસળીના મનોહર નાદ સાથે મિશ્રિત થયું।

Verse 77

मूर्च्छनातालसंयुक्तं तंत्रीलयसमन्वितम् । क्षणेन सहसा देवो धर्मराजो जितात्मवान् । विमनाः स तदा जातो धर्मराजो नृपात्मजः

મૂર્ચ્છના અને તાલથી સંયુક્ત તથા તંત્રીલયથી પરિપૂર્ણ એવા સંગીતથી ક્ષણમાં જ જિતાત્મા દેવ ધર્મરાજ પણ અચાનક ઉદાસ બન્યા, હે નૃપપુત્ર।

Verse 78

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यं परमं ब्रह्मञ्जातं मे ब्रह्मसत्तम । कथं ब्रह्मोपपन्नस्य तपश्छेदो बभूव ह

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, હે બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ! મને પરમ આશ્ચર્ય થયું છે. જે બ્રહ્મમાં સ્થિત હોય, તેની તપશ્ચર્યામાં ભંગ કેવી રીતે થયો?

Verse 79

धर्मे धरा च नाकश्च धर्मे पातालमेव च । धर्मे चंद्रार्कमापश्च धर्मे च पवनोऽनलः

ધર્મમાં ધરતી અને સ્વર્ગ સ્થિત છે; ધર્મમાં પાતાળ પણ છે. ધર્મમાં ચંદ્ર-સૂર્ય અને જળ છે; ધર્મમાં વાયુ અને અગ્નિ પણ છે।

Verse 80

धर्मे चैवाखिलं विश्वं स धर्मो व्यग्रतां कथम् । गतः स्वामिंस्तद्वैयग्र्यं तथ्यं कथय सुव्रत

ધર્મમાં જ આ સમગ્ર વિશ્વ પ્રતિષ્ઠિત છે; તો એ જ ધર્મ કેવી રીતે વ્યગ્ર થયો? હે સ્વામી, તે વ્યગ્રતાનું સાચું કારણ મને કહો, હે સુવ્રત।

Verse 81

व्यास उवाच । पतनं साहसानां च नरकस्यैव कारणम् । योनिकुण्डमिदं सृष्टं कुंभीपाकसमं भुवि

વ્યાસે કહ્યું—ઉદ્દંડોના પતનથી જ નરકનું કારણ બને છે. ધરતી પર આ ‘યોનિ-કુંડ’ સર્જાયું છે, જે કુંભીપાક નરક સમાન છે.

Verse 82

नेत्ररज्ज्वा दृढं बद्ध्वा धर्षयंति मनस्विनः । कुचरूपैर्महादंडैस्ताड्यमानमचेतसम्

આંખો પર દોરી કસીને બાંધી તેઓ તેને પીડાવે છે; અને તે અચેત સમાન બની, વિકૃત ભારે દંડોથી માર ખાય છે.

Verse 83

कृत्वा वै पातयंत्याशु नरकं नृपसत्तम । मोहनं सर्वभूतानां नारी चैवं विनिर्मिता

આ રીતે કરીને તેઓ તરત જ (માનવને) નરકમાં પાડી દે છે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ. આ જ રીતે નારી સર્વ પ્રાણીઓ માટે મોહિની રૂપે રચાઈ છે.

Verse 85

तावत्तपोभिवृद्धिस्तु तावद्दानं दया दमः । तावत्स्वाध्यायवृत्तं च तावच्छौचं धृतं व्रतम्

જેટલો સમય તેટલો જ તપની વૃદ્ધિ થાય છે; તેટલો જ દાન, દયા અને દમ ટકે છે; તેટલો જ સ્વાધ્યાય અને સદ્વર્તન રહે છે; તેટલો જ શૌચ અને ધારણ કરેલું વ્રત અડગ રહે છે.

Verse 86

यावत्त्रस्तमृगीदृष्टिं चपलां न विलोकयेत् । तावन्माता पिता तावद्धाता तावत्ससुहृज्जनः

જ્યાં સુધી મનને અશાંત કરનાર ચપળ, ભીત મૃગી જેવી દૃષ્ટિ પર નજર ન પડે, ત્યાં સુધી માતા-પિતા સાચા રક્ષક રહે; ત્યાં સુધી વિધાતા સહાયક રહે અને સુહૃદ્‌જન પણ અડગ રહે।

Verse 87

तावल्लज्जा भयं तावत्स्वाचारस्तावदेव हि । ज्ञानमौदार्यमैश्वर्यं तावदेव हि भासते । यावन्मत्तांगनापाशैः पातितो नैव बन्धनैः

લાજ અને પાપનો ભય એટલા સમય સુધી જ રહે; સદાચાર પણ એટલા સમય સુધી જ ટકે. જ્ઞાન, ઔદાર્ય અને ઐશ્વર્ય પણ એટલા સમય સુધી જ તેજસ્વી રહે, જ્યાં સુધી ઉન્મત્ત (અવિવેકી) સ્ત્રીના પાશબંધનમાં પડી મનુષ્ય પતિત ન થાય।