Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 7

Devanagari script

निमेषोन्मेषसंचारपशुनीकृतजन्तुकम् । पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्रदीपितदिङ्मुखम्

Transliteration

nimeṣonmeṣasaṃcārapaśunīkṛtajantukam | piśaṃgitasphuradraśminetradīpitadiṅmukham

Translation

તેના પાંપણોના નિમેષ-ઉન્મેષના તાલથી જ પ્રાણીઓ જાણે વશમાં થઈ જતા; અને તેના પિંગળ નેત્રોમાંથી ઝળહળતા કિરણો દિશાઓના મુખને પ્રકાશિત કરતા।

Word by Word

• निमेषोन्मेषसंचार: the movement of blinking (closing and opening)
• निमेषोन्मेषसंचार: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निमेष (प्रातिपदिक) + उन्मेष (प्रातिपदिक) + संचार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-तत्पुरुषार्थे समास-सम्बन्धः; समासः—द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषः (निमेष-उन्मेषयोः संचारः)

• पशुनीकृतजन्तुकम्: where creatures are made like cattle (driven/controlled)
• पशुनीकृतजन्तुकम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पशु (प्रातिपदिक) + नीकृत (कृदन्त; नी/कृ धातु, क्त; ‘पशुवत् कृत’) + जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पशुवत् नीकृताः जन्तवः यस्मिन्/यस्य)

• पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्र: having tawny, flashing-ray eyes
• पिशंगितस्फुरद्रश्मिनेत्र: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पिशङ्गित (कृदन्त; पिशङ्ग्/पिशङ्ग-भावे, क्त/त) + स्फुरत् (कृदन्त; स्फुर् धातु, शतृ) + रश्मि (प्रातिपदिक) + नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-सम्बन्धे समासः; समासः—तत्पुरुषः (पिशङ्गित-स्फुरद्-रश्मि-नेत्रम् = पीताभ-दीप्त-किरण-नेत्रम्)

• दीपितदिङ्मुखम्: illuminating the faces of the directions
• दीपितदिङ्मुखम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दीपित (कृदन्त; दीप् धातु, क्त) + दिक् (प्रातिपदिक) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (दीपितानि दिङ्मुखानि यस्य)

Speaker

Narrator (Purāṇic voice; likely Sūta/Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmāraṇya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The ascetic’s tawny eyes flash like lamps; with each blink, nearby creatures pause as if tamed; rays extend to the four quarters, making the forest feel like a sanctum lit from a single gaze.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A realized ascetic’s presence can calm and order the world; inner power manifests as peace and awe in all beings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dharmāraṇya as a sacred forest-context; the verse magnifies the sanctity by depicting extraordinary yogic splendor within it.

What ritualistic prescription is mentioned?

No ritual instruction is stated; it is a descriptive glorification.