Adhyaya 6

Verse 1

ऋषय ऊचुः । यदुक्तं भवता सूत महदाख्यानमद्भुतम् । शम्भोर्माहात्म्यकथनमशेषाघहरं परम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે સૂત! તમે કહેલું આ મહાન અને અદ્ભુત આખ્યાન શંભુના માહાત્મ્યનું પરમ કથન છે; તે સર્વ પાપોને નિઃશેષ હરી લે છે।

Verse 2

भूयोपि श्रोतुमिच्छामस्तदेव सुसमाहिताः । प्रदोषे भगवाञ्छंभुः पूजितस्तु महात्मभिः

અમે ફરીથી એ જ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ, મનને સુસંયમિત કરીને—પ્રદોષકાળે ભગવાન શંભુ મહાત્મા ભક્તો દ્વારા કેવી રીતે પૂજાય છે।

Verse 3

संप्रयच्छति कां सिद्धिमेतन्नो ब्रूहि सुव्रत । श्रुतमप्यसकृत्सूत भूयस्तृष्णा प्रवर्धते

હે સુવ્રત! આ (પ્રદોષ-પૂજા) કઈ સિદ્ધિ આપે છે, અમને કહો. હે સૂત! અનેક વાર સાંભળ્યા છતાં ફરી સાંભળવાની તૃષ્ણા વધુ વધે છે।

Verse 4

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाप्राज्ञा भवद्भिर्लोकविश्रुतैः । अतोऽहं संप्रवक्ष्यामि शिवपूजाफलं महत्

સૂતે કહ્યું—હે લોકવિશ્રુત મહાપ્રાજ્ઞ ઋષિઓ! તમે ઉત્તમ પ્રશ્ન કર્યો છે. તેથી હવે હું શિવપૂજાનું મહાન ફળ કહું છું।

Verse 5

त्रयोदश्यां तिथौ सायं प्रदोषः परिकीर्त्तितः । तत्र पूज्यो महादेवो नान्यो देवः फलार्थिभिः

ત્રયોદશી તિથિના સાંજકાળને ‘પ્રદોષ’ કહેવામાં આવે છે. તે સમયે ફળ ઇચ્છનારોએ માત્ર મહાદેવની જ પૂજા કરવી, અન્ય દેવની નહીં।

Verse 6

प्रदोषपूजामाहात्म्यं को नु वर्णयितुं क्षमः । यत्र सर्वेऽपि विबुधास्तिष्ठंति गिरिशांतिके

પ્રદોષ-પૂજાનું માહાત્મ્ય કોણ વર્ણવી શકે? જ્યાં સર્વ દેવગણ ગિરીશ (શિવ)ની સન્નિધિમાં હાજર રહે છે।

Verse 7

प्रदोषसमये देवः कैलासे रजतालये । करोति नृत्यं विबुधैरभिष्टुतगुणोदयः

પ્રદોષ સમયે દેવાધિદેવ કૈલાસના રજત-આલયમાં નૃત્ય કરે છે; અને દેવગણ તેમના ગુણમહિમાના ઉદયનું સ્તવન કરે છે।

Verse 8

अतः पूजा जपो होमस्तत्कथास्तद्गुणस्तवः । कर्त्तव्यो नियतं मर्त्यैश्चतुर्वर्गफला र्थिभिः

અતએવ પૂજા, જપ, હોમ, તેમની કથાઓ અને તેમના ગુણોનું સ્તવન—ચતુર્વર્ગના ફળ ઇચ્છનાર મર્ત્યોએ નિયમિત રીતે અવશ્ય કરવું જોઈએ।

Verse 9

दारिद्यतिमिरांधानां मर्त्यानां भवभीरुणाम् । भवसागरमग्नानां प्लवोऽयं पारदर्शनः

દારિદ્ર્યના અંધકારથી અંધ અને સંસારભયથી વ્યાકુળ, ભવસાગરમાં ડૂબેલા મર્ત્યો માટે આ (પ્રદોષ-ભક્તિ) પાર બતાવતી તારક નાવ છે।

Verse 10

दुःखशोकभयार्त्तानां क्लेशनिर्वाणमिच्छताम् । प्रदोषे पार्वतीशस्य पूजनं मंगलायनम्

દુઃખ, શોક અને ભયથી પીડિતો તથા ક્લેશ-શમન ઇચ્છનારાઓ માટે—પ્રદોષે પાર્વતીશ (શિવ)નું પૂજન મંગળનું ધામ અને કારણ છે।

Verse 11

दुर्बुद्धिरपि नीचोपि मन्दभाग्यः शठोऽपि वा । प्रदोषे पूज्य देवेशं विपद्भ्यः स प्रमुच्यते

દુર્બુદ્ધિ, નીચ, મંદભાગ્ય કે કપટી હોય તોય—જો પ્રદોષકાળે દેવેશનું પૂજન કરે, તો તે વિપત્તિઓમાંથી મુક્ત થાય છે.

Verse 12

शत्रुभिर्हन्यमानोऽपि दश्यमानोपि पन्नगैः । शैलैराक्रम्यमाणोऽपि पतितोऽपि महांबुधौ

શત્રુઓ દ્વારા ઘાયલ થતો હોય, સાપો દ્વારા દંશિત થતો હોય; શિલાઓથી દબાતો હોય, અથવા મહાસમુદ્રમાં પડી ગયો હોય—

Verse 13

आविद्धकालदण्डोऽपि नानारोगहतोऽपि वा । न विनश्यति मर्त्योऽसौ प्रदोषे गिरिशार्चनात्

કાળદંડથી પકડાયો હોય અથવા અનેક રોગોથી પીડિત હોય—પ્રદોષકાળે ગિરીશનું અર્ચન કરવાથી તે મર્ત્ય નાશ પામતો નથી.

Verse 14

दारिद्र्यं मरणं दुःखमृणभारं नगोपमम् । सद्यो विधूय संपद्भिः पूज्यते शिवपूजनात्

દરિદ્રતા, મરણસમાન ભય, દુઃખ અને પર્વતસમાન ઋણભાર—આ બધું તત્કાળ ઝાડી નાખી, શિવપૂજનથી તે સંપત્તિસહ પૂજ્ય બને છે.

Verse 15

अत्र वक्ष्ये महापुण्यमितिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा मनुजाः सर्वे प्रयांति कृतकृत्यताम्

અહીં હું મહાપુણ્યદાયક પ્રાચીન ઇતિહાસ કહું છું; તેને સાંભળીને સર્વ મનુષ્યો કૃતકૃત્યતાને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 16

आसीद्विदर्भविषये नाम्ना सत्यरथो नृपः । सर्वधर्मरतो धीरः सुशीलः सत्यसंगरः

વિદર્ભ દેશમાં પૂર્વે સત્યરથ નામે એક નૃપ હતો. તે સર્વધર્મમાં રત, ધીર, સુશીલ અને સત્યપ્રતિ અડગ સંકલ્પવાળો હતો.

Verse 17

तस्य पालयतो भूमिं धर्मेण मुनिपुंगवाः । व्यतीयाय महान्कालः सुखेनैव महामतेः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! તે ધર્મપૂર્વક ધરતીનું પાલન કરતો રહ્યો; તે મહામતિ રાજાનો દીર્ઘ સમય સુખ-શાંતિમાં જ વીત્યો.

Verse 18

अथ तस्य महीभर्तुर्बभूवुः शाल्वभूभुजः । शत्रवश्चोद्धतबला दुर्मर्षणपुरोगमाः

પછી તે ભૂપતિના શત્રુ શાલ્વ રાજાઓ બન્યા—બળના ગર્વથી ઉદ્ધત, અને દુર્મર્ષણના નેતૃત્વમાં આગળ વધેલા.

Verse 19

कदाचिदथ ते शाल्वाः संनद्धबहुसैनिकाः । विदर्भनगरीं प्राप्य रुरुधुर्विजिगीषवः

એક સમયે તે શાલ્વો અનેક સજ્જ સૈનિકો સાથે વિદર્ભ નગરીમાં આવી, વિજયની ઇચ્છાથી તેને ઘેરી બેઠા.

Verse 20

दृष्ट्वा निरुद्ध्यमानां तां विदर्भाधिपतिः पुरीम् । योद्धुमभ्याययौ तूर्णं बलेन महता वृतः

પોતાની નગરી અવરોધિત થતી જોઈ વિદર્ભાધિપતિ, મહાન સેનાથી ઘેરાયેલો, યુદ્ધ માટે ત્વરિત આગળ વધ્યો.

Verse 21

तस्य तैरभवयुद्धं शाल्वैरपि बलोद्धतैः । पाताले पन्नगेन्द्रस्य गन्धर्वैरिव दुर्मदैः

ત્યારે બળગર્વથી ઉદ્ધત એવા શાલ્વો સાથે તેનો ઘોર સંઘર્ષ ઊભો થયો—જેમ પાતાળમાં નાગેન્દ્ર સાથે દુર્મદ ગંધર્વો યુદ્ધ કરે તેમ।

Verse 22

विदर्भनृपतिः सोऽथ कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । प्रनष्टोरुबलैः शाल्वैर्निहतो रणमूर्धनि

પછી વિદર્ભના તે રાજાએ અત્યંત દારુણ યુદ્ધ કર્યું; પરંતુ જેમનું મહાબળ અખંડ હતું એવા શાલ્વોએ રણના શિખરે તેને વધ કર્યો।

Verse 23

तस्मिन्महारथे वीरे निहते मंत्रिभिः सह । दुद्रुवुः समरे भग्ना हतशेषाश्च सैनिकाः

જ્યારે તે વીર મહારથી મંત્રીઓ સહિત નિહત થયો, ત્યારે સમરમાં ભંગાયેલા અને બચેલા સૈનિકો રણભૂમિ છોડીને ભાગી ગયા।

Verse 24

अथ युद्धेभिविरते नदत्सु रिपुमंत्रिषु । नगर्यां युद्ध्यमानायां जाते कोलाहले रवे

પછી યુદ્ધ થોભ્યું ત્યારે શત્રુના મંત્રીઓ ગર્જવા લાગ્યા અને નગરમાં હલચલ મચી; ત્યારે મહાન કૉલાહલ અને ઘોંઘાટ ઊઠ્યો।

Verse 25

तस्य सत्यरथस्यैका विदर्भाधिपतेः सती । भूरिशोकसमाविष्टा क्वचिद्यत्नाद्विनिर्ययौ

ત્યારે વિદર્ભાધિપતિ સત્યરથની પતિવ્રતા રાણી, અપર શોકમાં ડૂબેલી, કોઈ રીતે મહાન પ્રયત્નથી બહાર નીકળી આવી।

Verse 26

सा निशासमये यत्नादंतर्वत्नी नृपांगना । निर्गता शोक संतप्ता प्रतीचीं प्रययौ दिशम्

સાંજના સમયે ગર્ભવતી રાજપત્ની બહુ પ્રયત્નથી બહાર નીકળી; શોક અને સંતાપથી દગ્ધ થઈ તે પશ્ચિમ દિશા તરફ ચાલી નીકળી।

Verse 27

अथ प्रभाते मार्गेण गच्छन्ती शनकैः सती । अतीत्य दूरमध्वानं ददर्श विमलं सरः

પછી પ્રભાતે તે સતી માર્ગે ધીમે ધીમે ચાલતી, લાંબો માર્ગ વટાવી એક નિર્મળ સરોવર જોયું।

Verse 28

तत्रागत्य वरारोहा तप्ता तापेन भूयसा । विलसंतं सरस्तीरे छायावृक्षं समाश्रयत्

ત્યાં આવી તે શ્રેષ્ઠાંગના ભારે તાપથી અત્યંત પીડિત થઈ; સરોવર કાંઠે શોભતા છાયાવૃક્ષનો આશ્રય લીધો।

Verse 29

तत्र दैववशाद्राज्ञी विजने तरुकुट्टिमे । असूत तनयं साध्वी मूहूर्ते सद्गुणान्विते

ત્યાં દૈવવશાત્ તે નિર્જન વૃક્ષકુંજમાં સાધ્વી રાણીએ શુભ મુહૂર્તે સદ્ગુણોથી યુક્ત પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 30

अथ सा राजमहिषी पिपासाभिहता भृशम् । सरोऽवतीर्णा चार्वंगी ग्रस्ता ग्राहेण भूयसा

પછી તે રાજમહિષી ભારે તરસથી અત્યંત પીડિત થઈ સરોવરમાં ઉતરી; તે સુશોભિત અંગવાળી સ્ત્રીને એક બળવાન ગ્રાહે દૃઢપણે પકડી લીધી।

Verse 31

जातमात्रः कुमारोऽपि विनष्टपितृमातृकः । रुरोदोच्चैः सरस्तीरे क्षुत्पिपासार्दितोऽबलः

હમણાં જ જન્મેલો તે કુમાર પિતા-માતા વિનાનો બની, સરોવરનાં કાંઠે ભૂખ-તરસથી પીડિત અને નિર્બળ થઈ ઊંચે સ્વરે રડવા લાગ્યો।

Verse 32

तस्मिन्नेवं क्रन्दमाने जातमात्रे कुमारके । काचिदभ्याययौ शीघ्रं दिष्ट्या विप्रवरांगना

તે সদ્યોજાત બાળક આમ રડતો હતો ત્યારે, સદભાગ્યે એક ઉત્તમ બ્રાહ્મણ સ્ત્રી ઝડપથી તેની તરફ આવી પહોંચી।

Verse 33

साप्येकहायनं बालमुद्वहन्ती निजात्मजम् । अधना भर्तृरहिता याचमाना गृहेगृहे

તે પણ પોતાના એક વર્ષના પુત્રને ઉઠાવી રાખતી હતી; ગરીબ અને પતિ વિનાની બની ઘરેઘરે ભિક્ષા માગતી ફરતી હતી।

Verse 34

एकात्मजा बंधुहीना याञ्चामार्गवशंगता । उमानाम द्विजसतीददर्श नृपनंदनम्

એકમાત્ર સંતાન ધરાવતી અને સગાં વિનાની, ભિક્ષાના માર્ગે વશ થયેલી—ઉમા નામની સતી બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ રાજપુત્રને જોયો।

Verse 35

सा दृष्ट्वा राजतनयं सूर्यबिंवमिव च्युतम् । अनाथमेनं क्रंदंतं चिंतयामास भूरिशः

તેણે રાજપુત્રને સૂર્યબિંબ સમાન પડેલો જોયો; અનાથ બની રડતો સાંભળી તે બહુ સમય સુધી ગંભીર ચિંતનમાં પડી ગઈ।

Verse 36

अहो सुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं मयाधुना । अच्छिन्ननाभिसूत्रोऽयं शिशुर्माता क्व वा गता

અહો! હમણાં જ મેં કેટલું મહાન આશ્ચર્ય જોયું. આ શિશુની નાભિનાડી હજી કાપી નથી; તો માતા ખરેખર ક્યાં ગઈ?

Verse 37

पिता नास्ति न चान्योस्ति नास्ति बंधुजनोऽपि वा । अनाथः कृपणो बालः शेते केवल भूतले

એનો પિતા નથી, બીજો કોઈ પણ નથી; સગાં-સંબંધીઓ પણ નથી. આ દયનીય અનાથ બાળક માત્ર નિર્વસ્ત્ર ધરતી પર પડ્યો છે.

Verse 38

एष चांडालजो वापि शूद्रजो वैश्यजोपि वा । विप्रात्मजो वा नृपजो ज्ञायते कथमर्भकः

આ નાનકડો બાળક ચાંડાલનો હોય, શૂદ્રનો હોય, વૈશ્યનો હોય; બ્રાહ્મણનો કે રાજાનો—એનું કુળ કેવી રીતે જાણી શકાય?

Verse 39

शिशुमेनं समुद्धृत्य पुष्णाम्यौरसवद्ध्रुवम् । किं त्वविज्ञातकुलजं नोत्सहे स्प्रष्टुमुत्तमम्

હું આ શિશુને ઉઠાવીને નિશ્ચયે મારા પોતાના પુત્ર સમાન પોષીશ. પરંતુ અજ્ઞાત કુળમાં જન્મેલા આ ઉત્તમ બાળકને સ્પર્શ કરવા મને સાહસ થતું નથી.

Verse 40

इति मीमांसमानायां तस्यां विप्रवरस्त्रियाम्

આ રીતે વિચાર કરતી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીમાં…

Verse 42

रक्षैनं बालकं सुभ्रुर्विसृज्य हृदि संशयम् । अनेन परमं श्रेयः प्राप्स्यसे ह्यचिरादेिह

હે સુભ્રૂ! આ બાળકનું રક્ષણ કર; હૃદયનો સંશય ત્યજી દે. આના દ્વારા તું આ જ જીવનમાં જલ્દી પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 43

एतावदुक्त्वा त्वरितो भिक्षुः कारुणिको ययौ । अथ तस्मिन्गते भिक्षौ विश्रब्धा विप्रभामिनी

આટલું કહી કરુણામય ભિક્ષુ ત્વરિત ચાલ્યો ગયો. તે ભિક્ષુ ગયા પછી બ્રાહ્મણ ગૃહિણી નિશ્ચિંત થઈ.

Verse 44

तमर्भकं समादाय निजमेव गृहं ययौ । भिक्षुवाक्येन विश्रब्धा सा राज तनयं सती

તે નાનકડા બાળકને લઈને તે પોતાના જ ઘરે ગઈ. ભિક્ષુના વચનોથી આશ્વસ્ત થયેલી તે સતી, રાજકન્યા (નિશ્ચિંત થઈ).

Verse 47

ब्राह्मणैः कृतसंस्कारौ ववृधाते सुपूजितौ कृतोपनयनौ काले बालकौ नियमे स्थितौ

બ્રાહ્મણોએ સંસ્કાર કરાવ્યા પછી તે બે બાલકો બહુ પૂજિત થઈને વધ્યા. યોગ્ય કાળે તેમનું ઉપનયન થયું અને તેઓ નિયમ-સંયમમાં સ્થિર રહ્યા.

Verse 48

भिक्षार्थं चेरतुस्तत्र मात्रा सह दिनेदिने । ताभ्यां कदाचिद्बालाभ्यां सा विप्रवनिता सह

દિવસે દિવસે તેઓ માતા સાથે ત્યાં ભિક્ષા માટે ફરતા. એક વખત તે બ્રાહ્મણ ગૃહિણી તે બે બાલકો સાથે (ગઈ).

Verse 49

आत्मपुत्रेण सदृशं कृपया पर्यपोषयत् । एकचक्राह्वये रम्ये ग्रामे कृतनिकेतना

તેણે કરુણાથી તેને પોતાના પુત્ર સમાન પોષ્યો અને એકચક્રા નામના રમ્ય ગામમાં પોતાનું નિવાસસ્થાન કર્યું।

Verse 50

तौ दृष्ट्वा बालकौ धीमाञ्छांडिल्यो मुनिरब्रवीत् । अहो दैवबलं चित्रमहो कर्म दुरत्ययम्

બે બાલકોને જોઈ ધીમાન મુનિ શાંડિલ્ય બોલ્યા—“અહો! દૈવબળ કેટલું વિચિત્ર; અહો! કર્મ કેટલું દુર્લંઘ્ય!”

Verse 51

एष बालोऽन्यजननीं श्रितो भैक्ष्येण जीवति । इमामेव द्विजवधूं प्राप्य मातरमुत्तमाम्

આ બાલક અન્ય જનનીનો આશ્રય લઈને ભિક્ષાથી જીવન જીવે છે; અને આ જ દ્વિજવધૂને ઉત્તમ માતા રૂપે પામી…।

Verse 52

सहैव द्विजपुत्रेण द्विजभावं समाश्रितः । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं शांडिल्यस्य द्विजांगना

“દ્વિજપુત્ર સાથે સાથે તેણે દ્વિજભાવ અને આચાર પણ આશ્રય કર્યો છે.” શાંડિલ્ય મુનિના આ વચન સાંભળી તે દ્વિજાંગના…

Verse 53

सा प्रणम्य सभामध्ये पर्यपृच्छत्सविस्मया । ब्रह्मन्नेषोर्भको नीतो मया भिक्षोर्गिरा गृहम्

તેણે સભામધ્યે પ્રણામ કરીને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું—“હે બ્રાહ્મણ! એક ભિક્ષુકના વચનથી હું આ બાળકને ઘેર લઈ આવી હતી.”

Verse 54

अविज्ञातकुलोद्यापि सुतवत्परिपोष्यते । कस्मिन्कुले प्रसूतोऽयं का माता जनकोस्य कः

યદ્યપિ તેનો કુલ હજી અજ્ઞાત છે, તથાપિ તેને પુત્રવત્ પોષવામાં આવે છે। તે કયા કુળમાં જન્મ્યો? તેની માતા કોણ અને પિતા કોણ?

Verse 55

सर्वं विज्ञातुमिच्छामि भवतो ज्ञानचक्षुषः

હે જ્ઞાનચક્ષુ મહાત્મા, આપ પાસેથી સર્વ વાત જાણવાની મારી ઇચ્છા છે।

Verse 56

इति पृष्टो मुनिः सोथ ज्ञानदृष्टिर्द्विजस्त्रियां । आचख्यौ तस्य बालस्य जन्म कर्म च पौर्विकम्

આ રીતે પૂછવામાં આવતા જ્ઞાનદૃષ્ટિ ધરાવતા મુનિએ તે બ્રાહ્મણ સ્ત્રીને તે બાળકનો જન્મ અને તેના પૂર્વકર્મો સંપૂર્ણ રીતે કહી સંભળાવ્યા।

Verse 57

विदर्भराजपुत्रस्तु तत्पितुः समरे मृतिम् । तन्मातुर्नक्रहरणं साकल्येन न्यवेदयत्

તેણે સંપૂર્ણ રીતે જણાવ્યું કે તે બાળક વિદર્ભરાજનો પુત્ર છે—તેના પિતા યુદ્ધમાં કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યા અને તેની માતાને મગર કેવી રીતે હરી લઈ ગયો।

Verse 58

अथ सा विस्मिता नारी पुनः प्रपच्छ तं मुनिम् । स राजा सकलान्भोगान्हित्वा युद्धे कथं मृतः

પછી આશ્ચર્યચકિત થયેલી તે સ્ત્રીએ ફરી તે મુનિને પૂછ્યું—“તે રાજા સર્વ ભોગો ત્યજીને યુદ્ધમાં કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો?”

Verse 59

दारिद्र्यमस्य बालस्य कथं प्राप्तं महामुने । दारिद्र्यं पुनरुद्धूय कथं राज्यमवाप्स्यति

હે મહામુને! આ બાળને દરિદ્રતા કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ? અને તે દરિદ્રતા દૂર કરીને તે ફરી રાજ્યલક્ષ્મી કેવી રીતે મેળવશે?

Verse 60

अस्यापि मम पुत्रस्य भिक्षान्नेनैव जीवतः । दारिद्र्यशमनोपायमुपदेष्टुं त्वमर्हसि

મારો આ પુત્ર પણ ભિક્ષાથી મળતા અન્નથી જ જીવન ધરાવે છે. દરિદ્રતા શમાવી દૂર કરવાનો ઉપાય તમે અમને ઉપદેશ આપવો યોગ્ય છે.

Verse 61

शांडिल्य उवाच । अमुष्य बालस्य पिता स विदर्भमहीपतिः । पूर्वजन्मनि पांड्येशो बभूव नृपसत्तमः

શાંડિલ્ય બોલ્યા—આ બાળનો પિતા વિદર્ભભૂમિનો અધિપતિ છે. પૂર્વજન્મમાં તે પાંડ્યદેશનો રાજા હતો—માનવોમાં ઉત્તમ નૃપતિ.

Verse 62

स राजा सर्वधर्मज्ञः पालयन्सकलां महीम् । प्रदोषसमये शंभुं कदा चित्प्रत्यपूजयत्

તે રાજા સર્વધર્મજ્ઞ હતો અને સમગ્ર ધરતીનું પાલન કરતો હતો. એક વાર પ્રદોષકાળે તેણે શંભુની વિશેષ પૂજા કરી.

Verse 63

तस्य पूजयतो भक्त्या देवं त्रिभुवनेश्वरम् । आसीत्कलकलारावः सर्वत्र नगरे महान्

તે ભક્તિપૂર્વક ત્રિભુવનેશ્વર દેવની પૂજા કરતો હતો; ત્યારે નગરમાં સર્વત્ર મહાન કલકલ અને કોળાહલ ઊઠ્યો.

Verse 64

श्रुत्वा तमुत्कटं शब्दं राजा त्यक्तशिवार्चनः । निर्ययौ राजभवनान्नगरक्षोभशंकया

તે ભયંકર શબ્દ સાંભળીને રાજાએ શિવપૂજા ત્યજી દીધી અને નગરમાં ખળભળાટ થવાની શંકાથી રાજભવનમાંથી બહાર નીકળ્યો।

Verse 65

एतस्मिन्नेव समये तस्यामात्यो महाबलः । शत्रुं गृहीत्वा सामंतं राजांतिकमुपागमत्

એ જ સમયે તેનો મહાબળવાન અમાત્ય શત્રુ સામંતને પકડીને રાજાની સમીપ હાજર થયો।

Verse 66

अमात्येन समानीतं शत्रुं सामंतमुद्धतम् । दृष्ट्वा क्रोधेन नृपतिः शिरच्छेदमकारयत्

અમાત્ય દ્વારા લાવવામાં આવેલા ઉદ્ધત શત્રુ સામંતને જોઈ રાજા ક્રોધિત થયો અને તેનું શિરચ્છેદ કરાવવાનો હુકમ આપ્યો।

Verse 67

स तथैव महीपालो विसृज्य शिवपूजनम् । असमाप्तात्मनियमश्चकार निशि भोजनम्

આ રીતે તે ભૂપતિ શિવપૂજા છોડીને, આત્મનિયમ અધૂરો રહેતાં પણ, રાત્રે ભોજન કરવા લાગ્યો।

Verse 68

तत्पुत्रोपि तथा चक्रे प्रदोषसमये शिवम् । अनर्चयित्वा मूढात्मा भुक्त्वा सुष्वाप दुर्मदः

તેનો પુત્ર પણ એમ જ કર્યો—પ્રદોષ સમયે શિવની અર્ચના કર્યા વિના, મોહગ્રસ્ત અને અહંકારી બની ભોજન કરીને પછી સૂઈ ગયો।

Verse 69

जन्मांतरे स नृपतिर्विदर्भक्षितिपोऽभवत् । शिवार्चनांतरायेण परैर्भोगांतरे हतः

બીજા જન્મમાં તે વિદર્ભનો નૃપતિ થયો. પરંતુ શિવપૂજામાં વિઘ્ન કરવાના કારણે, ભોગવિલાસની વચ્ચે જ અન્ય લોકોના હાથે તે મારાયો.

Verse 70

तत्पुत्रो यः पूर्वभवे सोस्मिञ्जन्मनि तत्सुतः । भूत्वा दारिद्र्यमापन्नः शिवपूजाव्यतिक्रमात्

જે પૂર્વજન્મમાં તેનો પુત્ર હતો, એ જ આ જન્મમાં પણ તેનો પુત્ર થયો. શિવપૂજાની અવગણનાથી તે દારિદ્ર્યમાં પડ્યો.

Verse 71

अस्य माता पूर्वभवे सपत्नीं छद्मनाहनत् । तेन पापेन महता ग्राहेणास्मिन्भवे हता

તેની માતાએ પૂર્વજન્મમાં છળથી પોતાની સહપત્નીને મારી નાખી હતી. એ મહાપાપના કારણે આ જન્મમાં તે મગર દ્વારા મારાઈ ગઈ.

Verse 72

एषा प्रवृत्तिरेतेषां भवत्यै समुदाहृता । अनर्चितशिवा मर्त्याः प्राप्नुवंति दरिद्रताम्

હે દેવી, એમના વિષયમાં આ ઘટનાક્રમ મેં કહી બતાવ્યો. જે મનુષ્યો શિવનું અર્ચન કરતા નથી, તેઓ દારિદ્ર્યને પામે છે.

Verse 73

सत्यं ब्रवीमि परलोकहितं ब्रवीमि सारं ब्रवीम्युपनिषद्धृदयं ब्रवीमि । संसारमुल्बणमसारमवाप्य जंतोः सारो यमीश्वरपदांबुरुहस्य सेवा

હું સત્ય કહું છું, પરલોકહિત કહું છું; હું સાર કહું છું, ઉપનિષદોના હૃદયને કહું છું—આ કઠોર અને નિસાર સંસારમાં પડેલા જીવ માટે સાચો સાર યમેશ્વર શિવના ચરણકમળોની સેવા જ છે.

Verse 74

ये नार्चयंति गिरिशं समये प्रदोषे ये नार्चितं शिवमपि प्रणमंति चान्ये । एतत्कथां श्रुतिपुटैर्न पिबंति मूढास्ते जन्मजन्मसु भवंति नरा दरिद्राः

જે પ્રદોષકાળે ગિરિશ (શિવ)ની આરાધના કરતા નથી, અને જે પૂજાતા શિવને પણ પ્રણામ કરતા નથી; તેમજ જે મૂઢો કાનોથી આ કથા પીતા નથી—તે મનુષ્યો જન્મે જન્મે દરિદ્ર બને છે.

Verse 75

ये वै प्रदोषसमये परमेश्वरस्य कुर्वंत्यनन्यमनसोंऽघ्रिसरोजपूजाम् । नित्यं प्रवृद्धधन धान्यकलत्रपुत्रसौभाग्यसंपदधिकास्त इहैव लोके

જે પ્રદોષસમયે પરમેશ્વરના ચરણકમળોની પૂજા અનન્ય મનથી કરે છે—તે આ લોકમાં જ નિત્ય ધન, ધાન્ય, પત્ની, પુત્ર, સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિમાં વધુ ને વધુ વધે છે.

Verse 76

कैलासशैलभवने त्रिजगजनित्रीं गौरीं निवेश्य कनकांचितरत्नपीठे । नृत्यं विधातु मभिवाञ्छति शूलपाणौ देवाः प्रदोषसमयेऽनुभजंति सर्वे

કૈલાસ પર્વતના ભવનમાં ત્રિલોકજનની ગૌરીને સોનાથી જડિત રત્નસિંહાસન પર બેસાડી, જ્યારે શૂલપાણિ નૃત્ય આરંભ કરવા ઇચ્છે છે—ત્યારે પ્રદોષસમયે સર્વ દેવો એકત્ર થઈ તેમની સેવા કરે છે.

Verse 77

वाग्देवी धृतवल्लकी शतमखो वेणुं दधत्पद्मजस्तालोन्निद्रकरो रमा भगवती गेयप्रयोगान्विता । विष्णुः सांद्रमृदंगवादनपटुर्देवाः समंतात्स्थिताः सेवंते तमनु प्रदोषसमये देवं मृडानीपतिम्

વાગ્દેવી વીણા ધારણ કરે છે, શતમખ (ઇન્દ્ર) વેણુ ધરાવે છે, પદ્મજ (બ્રહ્મા) હાથ ઊંચા કરી તાલ આપે છે, ભગવતી રમા (લક્ષ્મી) ગાનપ્રયોગમાં નિપુણ છે; વિષ્ણુ ઘન મૃદંગવાદનમાં કુશળ છે, અને દેવો ચારે તરફ ઊભા છે—આ રીતે પ્રદોષસમયે તેઓ મૃડાનીપતિ દેવની સેવા કરે છે.

Verse 78

गंधर्वयक्षपतगोरगसिद्ध साध्या विद्याधरामरवराप्सरसां गणाश्च । येऽन्ये त्रिलोकनिलयाः सह भूतवर्गाः प्राप्ते प्रदोषसमये हरपार्थसंस्थाः

ગંધર્વ, યક્ષ, પક્ષી, નાગ, સિદ્ધ, સાધ્ય; વિદ્યાધરોના સમૂહો, દેવશ્રેષ્ઠો અને અપ્સરાઓના ગણ; તેમજ ત્રિલોકના અન્ય નિવાસીઓ અને ભૂતવર્ગ—પ્રદોષસમય આવતા જ તેઓ સૌ પાર્વતીসহ હર (શિવ)ની સાન્નિધ્યમાં પોતાના સ્થાને સ્થિત થાય છે.

Verse 79

अतः प्रदोषे शिव एक एव पूज्योऽथ नान्ये हरिपद्मजाद्याः । तस्मिन्महेशे विधिनेज्यमाने सर्वे प्रसीदंति सुराधिनाथाः

અતઃ પ્રદોષકાળે એકમાત્ર શિવ જ પૂજ્ય છે; હરિ (વિષ્ણુ), પદ્મજ (બ્રહ્મા) વગેરે અન્ય નહિ. તે મહેશની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવાથી દેવોના સર્વ અધિનાયક પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 80

एष ते तनयः पूर्वजन्मनि ब्राह्मणोत्तमः । प्रतिग्रहैर्वयो निन्ये न यज्ञाद्यैः सुकर्मभिः

તમારો આ પુત્ર પૂર્વજન્મમાં ઉત્તમ બ્રાહ્મણ હતો. પરંતુ તેણે યજ્ઞાદિ સદ્કર્મોથી નહિ, પ્રતિગ્રહ (અયોગ્ય દાનગ્રહણ) દ્વારા જ જીવન વિતાવ્યું.

Verse 81

अतो दारिद्र्यमापन्नः पुत्रस्ते द्विजभामिनि । तद्दोष परिहारार्थं शरणं यातु शंकरम्

અતએવ, હે દ્વિજભામિની, તમારો પુત્ર દરિદ્રતામાં પડ્યો છે. તે દોષના પરિહાર માટે તે શંકરની શરણમાં જાય.