Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 7
सर्गविभागवर्णनम्
Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings
अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
antaḥprakāśāstiryaṃca āvṛtāśca bahiḥ punaḥ | paśvātmānastato jātā utpathagrāhiṇaśca te | tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyamamanyata | tadordhvasrotaso vṛtto devasargastu sāttvikaḥ
તિર્યક્ સ્વભાવવાળા તેઓ અંદરથી પ્રકાશયુક્ત હતા, પરંતુ બહારથી ફરી આવૃત હતા. તેથી ‘પશુ’ અવસ્થાવાળા જીવો જન્મ્યા, જે કુપથ ગ્રહણ કરનારા હતા. આ સૃષ્ટિ પણ સાધનયોગ્ય નથી એમ જાણી તેણે બીજી સૃષ્ટિ વિચારેલી. ત્યારે ‘ઊર્ધ્વ-સ્રોતસ્’ પ્રવાહ પ્રગટ થયો—સાત્ત્વિક દેવસૃષ્ટિ.
Suta Goswami (narrating the Vāyavīya teaching to the sages, describing Brahma’s successive creations)
Tattva Level: pashu
Shiva Form: Paśupatinātha
Cosmic Event: graded emergence: tiryak-srotas (inner light, outer veiling) followed by ūrdhva-srotas deva-sarga (sāttvika ascent)
FAQs
It contrasts the bound ‘paśu’ condition—where consciousness is veiled and prone to wrong paths—with the sāttvic, upward-moving tendency that supports sādhana, implying that liberation requires a turn toward higher, clearer awareness under Pati (Śiva).
The verse sets the need for a sādhaka-supporting creation; in Shaiva practice this is fulfilled by turning the mind upward through Saguna Shiva worship (Linga-upāsanā), which purifies the paśu-state and aligns one with sattva and grace.
A practical takeaway is to cultivate the ‘upward flow’ through japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya) and sattvic disciplines; this supports moving away from utpatha (wrong tendencies) toward śuddhi and steadiness in worship.