Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 55
सर्गविभागवर्णनम्
Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings
पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे
putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ | sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire | vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat | mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame
તેમના પુત્રો તમસ-રજસપ્રધાન, બલવાન અને નિશાચર હતા. સર્પ, યક્ષ, ભૂત તથા ગંધર્વ પણ ઉત્પન્ન થયા. પાંખોમાંથી પક્ષીઓ સર્જાયા; વક્ષસ્થળમાંથી પાંખવાળા પ્રાણી રચાયા. મુખમાંથી મનુષ્યો ઘડાયા અને પાર্শ્વમાંથી ઉરગ (સર્પજાતિ) પણ નિર્મિત થયા.
Narratorial voice within the Purāṇic account (speaker not specified in the supplied excerpt)
Tattva Level: pasha
Cosmic Event: population of the cosmos with tamas/rajas-dominant classes (niśācara, bhūta, yakṣa, etc.)
FAQs
In Sāṃkhya-influenced Purāṇic idiom, tamas and rajas are guṇas (fundamental modalities of prakṛti). To say certain beings are ‘predominantly’ tamas/rajas is not merely moral judgment but a cosmological classification: it situates forms of life within a spectrum of consciousness and activity. The verse thus frames diversity of beings as expressions of the guṇas, while still remaining within a devotional worldview in which all creatures arise within a sacred, ordered creation.