छायापुरुषलक्षणवर्णनम् (Description of the Marks of the Shadow-Person)

Verse 1

देव्युवाच । देवदेव महादेव कथितं कालवंचनम् । शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्

દેવીએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ! કાળવંચન (કાળને અતિક્રમણ), શબ્દબ્રહ્મનું સ્વરૂપ અને યોગનાં ઉત્તમ લક્ષણો કૃપા કરીને કહો.

Verse 2

कथितं ते समासेनच्छायिकं ज्ञानमुत्तमम् । विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया

તમે સંક્ષેપમાં ‘છાયિક’ સ્વરૂપનું ઉત્તમ જ્ઞાન કહ્યું છે; હવે યોગીઓના હિતની ઇચ્છાથી કૃપા કરીને તેને વિસ્તારે સમજાવો।

Verse 3

शंकर उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामिच्छायापुरुषलक्षणम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते

શંકરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ; હું છાયા-પુરુષના લક્ષણો કહું છું. તેને સમ્યક રીતે જાણવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.

Verse 4

सूर्य्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि । शुक्लाम्बरधरस्स्रग्वी गंधधूपादिवासितः

હે સુવર્ણવર્ણિની, સૂર્યને પીઠ પાછળ રાખીને—અથવા ચંદ્રને—તે શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરે, માળા પહેરે અને ગંધ, ધૂપ વગેરે વડે સુવાસિત રહે.

Verse 5

संस्मरेन्मे महामंत्रं सर्वकामफलप्रदम् । नवात्मकं पिंडभूतं स्वां छायां संनिरीक्षयेत्

તે મારા મહામંત્રનું સ્મરણ કરે, જે સર્વ ધર્મ્ય ઇચ્છાઓના ફળ આપનાર છે. તેને નવાત્મક અને સૂક્ષ્મ પિંડરૂપ માની પોતાની છાયાને સ્થિરતાથી નિહાળે.

Verse 6

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् । स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्

પછી આકાશમાં તેને શ્વેત તેજસ્વી સ્વરૂપવાળી જોઈને, તે એકાગ્ર ભાવથી પરમ કારણ શિવનું દર્શન કરે છે.

Verse 7

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

કાલતત્ત્વ અને આચારના જાણકારો કહે છે કે એવા ભક્તને બ્રહ્મપ્રાપ્તિ થાય છે. બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપોથી પણ તે નિઃસંદેહ મુક્ત થાય છે।

Verse 8

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः । समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा

જો કોઈ શિરવિહિન રૂપ જુએ, તો છ માસમાં ક્ષય અને હાનિ થાય છે. તે વ્યક્તિનું સર્વ વાઙ્મય—સામાન્ય હોય કે યોગી—કોઈ ને કોઈ રીતે ક્ષીણ થાય છે।

Verse 9

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् । रक्ते बंधं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्

શ્વેતમાં ધર્મનું લક્ષણ જાણવું, કૃષ્ણમાં પાપનું સૂચન કરવું. રક્તમાં બંધન ઓળખવું અને પીતમાં વિદ્વેષનો સંકેત માનવો।

Verse 10

विवाहो बंधुनाशस्स्याद्द्वितुंडे चैव क्षुद्भयम् । विकटौ नश्यते भार्य्या विजंघे धनमेव हि

દ્વિતુન્ડ નામના રૂપમાં લગ્નનો પ્રસંગ થાય છે, પરંતુ સાથે જ બંધુઓનો નાશ પણ કહેવાયો છે; અને એ જ સંદર્ભમાં ભૂખનો ભય પણ રહે છે. વિકટ રૂપમાં પત્ની ગુમાય છે, અને વિજઙ્ઘ રૂપમાં ખરેખર માત્ર ધન જ નષ્ટ થાય છે।

Verse 11

पादाभावे विदेशस्स्यादित्येतत्कथितं मया । तद्विचार्य्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि

હે મહેશ્વરી, યોગ્ય આધાર (પાદ) ના અભાવે મનુષ્ય જાણે વિદેશમાં હોય તેમ બને છે—એવું મેં કહ્યું છે. તેથી પુરુષે આ વિષયને પ્રયત્નપૂર્વક વિચારવો જોઈએ.

Verse 12

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा संनिवेश्यात्मनात्मनि । जपेन्नवात्मकं मंत्रं हृदयं मे महेश्वरि

સમ્યક રીતે પરમ પુરુષનું ચિંતન કરીને, આત્માને આત્મામાં સ્થાપિત કરી, નવાત્મક મંત્રનો જપ કરવો—હે મહેશ્વરી, આ જ મારું હૃદયતત્ત્વ છે।

Verse 13

वत्सरे विगते मंत्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् । अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते

એક વર્ષ વીતી જાય પછી મંત્રસાધક માટે અસાધ્ય એવું કશું રહેતું નથી। તે અણિમા વગેરે અષ્ટગુણ (અષ્ટસિદ્ધિ) પ્રાપ્ત કરે છે અને ખેચરત્વ—આકાશગમન—પણ પામે છે।

Verse 14

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् । प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्

ફરી હું વધુ કહું છું—શક્તિને જાણવી અતિ દુર્લભ છે; છતાં આ લોકમાં તે પ્રત્યક્ષ દેખાય છે, જ્ઞાનીઓના અગ્રમાં પ્રગટ થઈને સ્થિત રહે છે।

Verse 15

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली । सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते

આ લોકમાં એક અজ্ঞેય લિપિચિહ્ન લખાય છે, જે સર્પની કુંડળી જેવું હોય છે। તે ‘માત્રા’ યાનસદૃશ આધાર પર સ્થિત હોવા છતાં દેખાય છે, પરંતુ વાંચાતી (ઉચ્ચારાતી) નથી।

Verse 16

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः । जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते

જે બ્રહ્માંડના શિરોમણિ પર વસે છે અને વેદો દ્વારા નિત્ય સ્તુત છે—તે જ સર્વ વિદ્યાઓની જનની, ‘ગુપ્તવિદ્યા’ તરીકે ગવાય છે।

Verse 17

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता । दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी

તે ‘ખેચરા’ તરીકે નિર્દિષ્ટ છે—અંતઃખ (આકાશ)માં વિચરનારી. તે સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત; દૃશ્ય-અદૃશ્ય, અચલ, નિત્ય, વ્યક્ત-અવ્યક્ત—સનાતની છે।

Verse 18

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिंदुमालिनी । तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते

જે અક્ષરાતીત હોવા છતાં સર્વ અક્ષરો સાથે સંયુક્ત છે, તે ‘બિંદુમાલિની’ કહેવાય છે. તેને સદા દર્શન કરનાર યોગી કૃતકૃત્ય બને છે।

Verse 19

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् । सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा

સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને દાનનું જે ફળ મળે છે અને સર્વ યજ્ઞોનું જે પુણ્યફળ—તે ત્યારે માત્ર માલિનીના દર્શનથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 20

प्राप्नोत्यत्र न संदेहस्सत्यं वै कथितं मया । सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः

અહીં નિઃસંદેહ તે જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. મેં જે કહ્યું છે તે સત્ય છે—સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરીને અને સર્વ પ્રકારનાં દાન પૂર્ણ રીતે આપવાથી જે ફળ મળે, તે જ અહીં મળે છે.

Verse 21

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् । किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते

હે દેવી, સર્વ યજ્ઞોનું જે ફળ છે તે જ પુરુષને મળે છે. હે મહેશાની, વધુ શું કહું—તે સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ ભોગવે છે.

Verse 22

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः । अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते

અતએવ બુદ્ધિમાન સાધકે યોગને અનુરૂપ રીતે સતત જ્ઞાનનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ. અભ્યાસથી સિદ્ધિ થાય છે અને અભ્યાસથી જ યોગ વધીને દૃઢ બને છે.

Verse 23

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते । अभ्यासस्सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्

અભ્યાસથી સાચી સંવિત્તિ (આત્મબોધ) પ્રાપ્ત થાય છે અને એ જ અભ્યાસથી મોક્ષ મળે છે. તેથી વિવેકી સાધકે સતત અભ્યાસ કરવો જોઈએ; એ જ મોક્ષનું કારણ છે.

Verse 24

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते

હે દેવી, ભુક્તિ અને મુક્તિ—બન્નેનું ફળ આપનારું આ વર્ણવ્યું. હવે બીજું કયું તત્ત્વ પૂછવું છે? કહો; હું તમને સત્ય જ કહું છું.

Verse 25

सूत उवाच । इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् । प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्य्यो मुनीश्वराः

સૂત બોલ્યા—બ્રહ્મપુત્રના પરમાર્થદાયક વચનો આમ સાંભળી, મુનિશ્રેષ્ઠ પારાશર્ય વ્યાસ અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 26

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् । व्यासः परमसंतुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुःष

પરમ સંતોષ પામેલા વ્યાસે સર્વજ્ઞ, બ્રહ્મપુત્ર, કૃપાનિધિ સનત્કુમારને વારંવાર પ્રણામ કર્યા.

Verse 27

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयस्स मुनीश्वरः । सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्

ત્યારબાદ મુનીશ્વર વ્યાસ—પૂજ્ય કાલેય—એ તે સનત્કુમારની સ્તુતિ કરી, જેમને મુનિઓ દિવ્ય જ્ઞાનના સાગર તરીકે જાણતા હતા।

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां छायापुरुषदर्शनवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ—ઉમાસંહિતા—માં ‘છાયાપુરુષદર્શનવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 29

सूत उवाच । इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् । तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानंदनिर्भरः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે બ્રહ્મપુત્ર મહામુનિની સ્તુતિ કરીને કાલેય મૌન થયો; તે અત્યંત પ્રસન્ન, પરમાનંદમાં સંપૂર્ણ રીતે લીન હતો।

Verse 30

ब्रह्मपुत्रस्तमामंत्र्य पूजितस्तेन शौनकः । ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः

ત્યારે બ્રહ્મપુત્ર શૌનકે તેમને વિદાય લીધી. તેમના દ્વારા વિધિવત્ પૂજિત થઈ અતિ પ્રસન્ન થઈ પોતાના સ્વધામે ગયો; અને વ્યાસ પણ આનંદિત મનથી પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 31

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् । सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्द्धनः

હે વિપ્રો! આ રીતે મેં તમને સનત્કુમાર અને કાલેયનો સંવાદ વર્ણવ્યો—જે સુખદ, પરમાર્થયુક્ત અને જ્ઞાનવર્ધક છે.