Vāyu-jaya (Prāṇa-vijaya) and Yogic Mastery over Time — वायुजय (प्राणविजय) तथा कालजय

Verse 1

देव्युवाच । वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् । तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो

દેવી બોલ્યા—હે પ્રભો! યોગાકાશમાંથી ઉદ્ભવેલા વાયુ દ્વારા જે પદ (અવસ્થા) પ્રાપ્ત થાય છે, તેનું વર્ણન થાય છે. તમે પ્રસન્ન હો તો તે બધું મને વિસ્તારે કહો.

Verse 2

शंकर उवाच । पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया । कालं जिगाय यस्सम्यग्वायोर्लिंगं यथा भवेत्

શંકર બોલ્યા—યોગીઓના હિતની ઇચ્છાથી મેં પૂર્વે જ સર્વ વાત કહી છે: જે યોગમાં સમ્યક્ સ્થિત થઈ કાળને જીતે છે, અને વાયુલિંગનું સ્વરૂપ યથાવિધિ કેવું હોવું જોઈએ (એ રીતે જાણીને પૂજવું).

Verse 3

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः । स जयत्यागतं कालं मासार्द्धेनैव सुंदरि

તે ઉપાયથી દિવસનું પ્રમાણ જાણી યોગી પ્રાણાયામમાં પરાયણ થઈ સ્થિર રહે છે. હે સુંદરિ! તે આવતાં કાળને માત્ર દેઢ માસમાં જ જીતી લે છે.

Verse 4

हृत्स्थो वायुस्सदा वह्नेर्दीपकस्सोऽनुपावकः । स बाह्याभ्यंतरो व्यापी वायुस्सर्वगतो महान्

હૃદયસ્થ વાયુ સદા અગ્નિને દીપક સમાન પ્રજ્વલિત કરે છે; એ જ તેની સહચર જ્વાળા છે. તે વાયુ બાહ્ય અને આંતરિક—બન્નેમાં વ્યાપ્ત છે; સર્વત્ર ગમન કરનાર તે મહાન તત્ત્વ છે.

Verse 5

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते । येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्

જ્ઞાન, વિજ્ઞાન અને ઉત્સાહ—આ બધું પ્રાણવાયુના બળથી પ્રવર્તે છે. જેણે અહીં આ આંતરિક વાયુને જીત્યો, તેણે સમગ્ર જગત પર અધિકાર મેળવ્યો.

Verse 6

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया । योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः

જરા અને મૃત્યુને જીતવાની ઇચ્છાથી યોગીએ સદા ધારણામાં સ્થિર રહેવું જોઈએ. યોગમાં રત રહી, તે યોગ્ય રીતે ધારણા અને ધ્યાનમાં પરાયણ બને.

Verse 7

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्य्य मुखतो मुने । साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्

હે મુને, જેમ લોહાર મોઢેથી ધમણ ભરી વાયુના બળથી પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરે છે, તેમ યોગીએ પ્રાણવાયુનું શાસન વારંવાર અભ્યાસ કરીને સાધવું જોઈએ।

Verse 8

देवस्सहस्रके नेत्रपादहस्तसहस्रकः । ग्रंथीन्हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशांगुलम्

અંતર્વર્તી દેવ—હજાર નેત્રો તથા હજાર પાદ-હસ્તોથી યુક્ત—સર્વ ગ્રંથીઓને આવરીને, હૃદય પ્રદેશની આગળ દસ આંગળ જેટલા અંતરે સ્થિત રહે છે; એ જ આંતરિક માર્ગદર્શક સન્નિધિ છે।

Verse 9

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद्व्याहृतिपूर्विकाम् । त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामस्स उच्यते

વ્યાહૃતિ પૂર્વક, શિરસ્ સહિત ગાયત્રીનો જપ કરવો જોઈએ. આ રીતે દીર્ઘ શ્વાસને સ્થિર રાખી ત્રણ વાર કરવાથી તેને પ્રાણાયામ કહે છે।

Verse 10

गतागता निवर्तंते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः । अद्यापि न निवर्तंते योगध्यानपरायणाः

ચંદ્ર, સૂર્ય વગેરે ગ્રહો આવતાં-જતાં પોતાના ચક્રમાં વારંવાર પાછા ફરે છે; પરંતુ યોગ અને ધ્યાનમાં સંપૂર્ણ પરાયણ થયેલા સાધકો આજેય તે આંતરલયમાંથી પાછા વળતા નથી.

Verse 11

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद्द्विजः । तदाप्नोति फलं देवि विप्राणां धारणैकया

હે દેવી! જે દ્વિજ સો વર્ષ તપ કરે અને કુશાના અગ્રભાગથી લીધેલું જળ જ પીવે, તે એ જ ફળ પામે છે—જે ફળ બ્રાહ્મણો માત્ર એક જ ધારાṇા (અંતઃસ્થ સ્થિર ધારણ)થી મેળવે છે.

Verse 12

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् । सर्वं पापं निहंत्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

જે દ્વિજ શુભ પ્રભાતે ઊઠીને પ્રાણાયામનો એક પણ અભ્યાસ કરે, તે તત્કાળ સર્વ પાપ નાશ કરી બ્રહ્મલોકને પામે છે।

Verse 13

योऽतंद्रितस्सदैकांते प्रणायामपरो भवेत् । जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः

જે અતન્દ્રિત રહી સદા એકાંતમાં પ્રાણાયામમાં પરાયણ બને, તે જરા અને મૃત્યુને જીતી પ્રાણવાયુનો સ્વામી થાય; એવો ‘ખેચરી’ કહેવાય છે।

Verse 14

सिद्धस्य भजते रूपं कांतिं मेधां पराक्रमम् । शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्

તે સિદ્ધ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરીને મનોહર રૂપ, કાંતિ, મેધા અને મહાન પરાક્રમથી યુક્ત થાય છે. તેનું શૌર્ય દૃઢ બને છે, ગતિ વાયુ સમાન થાય છે અને તે પ્રશંસનીય કલ્યાણ—અર્થાત્ પરમ સુખ—પામે છે.

Verse 15

एतत्कथितमशेषं वायोस्सिद्धिं यदाप्नुते योगी । यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि

આ રીતે યોગી વાયુ-તત્ત્વની સિદ્ધિ જેમ પ્રાપ્ત કરે છે તે બધું મેં સંપૂર્ણ રીતે કહ્યું. હવે, હે દેવેશી, તે જે તેજસની સિદ્ધિ પણ મેળવે છે, તે હું તને કહું છું.

Verse 16

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु । शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे

પોતાના સુખાસન પર સ્થિત રહી તે જનવચનરહિત સ્થાને વિશ્રામમાં રહ્યો. ચંદ્રપ્રકાશથી અસંબંધિત પોતાના તેજથી તેણે મધ્ય પ્રદેશને પ્રકાશિત કર્યો.

Verse 17

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतंद्रितो योगी । दीपहीनध्वांत पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके

જે અતન્દ્રિત યોગી માટે ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિત અગ્નિ પ્રકાશિત થાય છે, તે આ લોકમાં દીવા વિના પણ અંધકારને જાણે ઓછો થયો હોય તેમ જુએ છે—નિઃસંદેહ.

Verse 18

नेत्रे करशाखाभिः किंचित्संपीड्य यत्नतो योगी । तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमेकभावोऽपि

આંગળીઓના અગ્રભાગથી આંખોને થોડું દબાવી યોગી પ્રયત્નપૂર્વક ‘તાર’ને નિહાળી અર્ધ મુહૂર્ત ધ્યાન કરે; ત્યારે પણ તે એકભાવ (એકાગ્ર અવસ્થા) પામે છે.

Verse 19

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यते ज्योतिरैश्वरम् । श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्

ત્યારે સાધક આંતરિક તમસમાં ધ્યાન કરતાં પ્રભુનું ઐશ્વર્યમય જ્યોતિરૂપ દર્શે છે—તે શ્વેત, રક્ત, પીત અને કૃષ્ણ વર્ણે, ઇન્દ્રધનુષ સમું દીપ્તિમાન દેખાય છે।

Verse 20

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् । तं विदित्वा तु कामांगी क्रीडते कामरूपधृक्

ભ્રૂમધ્યે લલાટસ્થ તે દિવ્ય જ્યોતિ ઉગતા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી છે। તેને જાણી સુંદરાંગી (દેવી) ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરીને દિવ્ય લીલામાં ક્રીડા કરે છે।

Verse 21

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् । अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्

કારણવૃત્તિઓ શમન પામે તેવી અવસ્થામાં પ્રવેશ, પરકાયાપ્રવેશ, અણિમા વગેરે ગુણોની પ્રાપ્તિ, અને મનથી (દૂર/સૂક્ષ્મનું) અવલોકન—આ અહીં કહેલી યોગસિદ્ધિઓ છે।

Verse 22

दूरश्रवण विज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् । सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते

સતત અભ્યાસ-યોગથી દૂરશ્રવણ, સૂક્ષ્મ વિજ્ઞાન, અદૃશ્ય થવું, અનેક રૂપ ધારણ કરવું અને આકાશગમનની સિદ્ધિ પ્રગટ થાય છે.

Verse 23

श्रुताध्ययनसंपन्ना नानाशास्त्रविशारदाः । ज्ञानिनोऽपि विमुह्यंते पूर्वकर्मवशानुगाः

શ્રવણ અને અધ્યયનમાં સંપન્ન, અનેક શાસ્ત્રોમાં નિપુણ અને જ્ઞાની ગણાતા લોકો પણ—પૂર્વકર્મના વશમાં ચાલતાં—મોહમાં પડી જાય છે.

Verse 24

पश्यंतोऽपि न पश्यंति शृण्वाना बधिरा यथा । यथांधा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः

આંખો હોવા છતાં તેઓ સાચે નથી જોતા; સાંભળતા હોવા છતાં બહેરા સમાન છે. જગતમાં અંધ માણસો જેવા, પાપમોહથી મોહિત મૂઢ જન; તેઓ ન પતિ-પરમેશ્વરને ઓળખે, ન પાશછેદનો માર્ગ જાણે.

Verse 25

वेदाहमेतं पुरुषं महांतमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् । तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पंथा विद्यते प्रायणायः

હું તે મહાન પરમ પુરુષને જાણું છું—સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને અજ્ઞાન-અંધકારથી પરે. તેને જ જાણીને મનુષ્ય મૃત્યુને પાર કરે છે; મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.

Verse 26

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः । कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते

તેજસ્ સંબંધિત આ ઉત્તમ વિધિ મેં તને સમ્યક રીતે કહ્યો છે. જેમ યોગી કાળને જીતીને અમરત્વની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनशिवप्राप्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના પંચમ ગ્રંથ—ઉમાસંહિતામાં ‘કાળને વંચી શિવપ્રાપ્તિનું વર્ણન’ નામનો સત્તાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 28

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा । सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः

હે દેવી, ચોથી અવસ્થા યોગીઓ અને ધ્યાનીઓ માટે છે. નિયત મનવાળો યોગી સુખાસનમાં, પોતાના સાધનાસ્થાને યથાવિધિ બેસે છે.

Verse 29

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसंपुटम् । चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैश्शनैः

તે શરીરને ઊંચું અને સ્થિર રાખીને, બંને હાથ જોડીને કૂંપળ જેવી ખોખલી બનાવે છે. પછી ચાંચ જેવા મુખાકારથી ધીમે ધીમે પ્રાણવાયુ પીએ છે.

Verse 31

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् । दिव्यकायो महातेजाः पिपासा क्षुद्विवर्जितः

આ રીતે રોજ તેને પીને યોગી મૃત્યુના વશમાં પડતો નથી. તે દિવ્ય દેહ અને મહાતેજ પ્રાપ્ત કરે છે તથા તરસ અને ભૂખથી રહિત થાય છે.

Verse 32

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णस्सुश्रुतिस्तु दूरात् । आकुंचिताकुंडलिकृष्णकेशो गंधर्वविद्याधरतुल्यवर्णः

બળમાં તે નાગ સમાન, વેગમાં તુરગ સમાન, દૃષ્ટિમાં સુપર્ણ (ગરુડ) સમાન અને શ્રવણમાં દૂરથી પણ સાંભળી શકનાર હતો. તેના કાળા વાળ વળાંકિયા અને કુંડળિત હતા, અને તેનો વર્ણ ગંધર્વ તથા વિદ્યાધરો સમાન હતો.

Verse 33

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् । एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितस्सदैव

આવો પુરુષ દેવવર્ષના સો વર્ષ જીવે છે અને ઉત્તમ મેધાથી વાક્પતિ (વાણીના અધિપતિ) સમાનતા પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે વર્તીને તે ઇચ્છાનુસાર આકાશમાં વિહરવાની શક્તિ પામે છે, મનગમતું ભ્રમે છે અને સદા આનંદિત રહે છે.

Verse 34

पुनरन्यत्प्रवक्ष्णमि विधानं यत्सुरैरपि । गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने

હવે હું ફરી એક અન્ય પવિત્ર વિધાન કહું છું, જેને દેવતાઓ પણ મહા પ્રયત્નથી ગુપ્ત રાખે છે. હે વરાનને, તેને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.

Verse 35

समाकुंच्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति । किंचित्कालांतरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लंबिकाम्

જીભને સંકોચી તાળુ તરફ વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી યોગી થોડા સમય પછી ક્રમે લંબિકા (ઉવુલા) પર નિયંત્રણ મેળવે છે.

Verse 36

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् । पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति

પછી તે સ્પર્શ થતાં શીતળ સુધા (અમૃત) વહેવા લાગે છે. તેને સદા પીતો યોગી નિશ્ચયે અમરત્વને પામે છે.

Verse 37

रेफाग्रं लंबकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दोस्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानंदकारी । सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लावितांगं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः

‘રેફ’ના અગ્રે અને લંબક બિંદુના અગ્રે, કરતલ સ્થાપનથી શુભ્ર પદ્મના બિંદુમાંથી અમૃત આકર્ષાય છે; તે સుధા પરપદમાં પતિત થઈ દેવતાઓને આનંદ આપે છે. એ જ સાર સંસારથી તારનાર, સંચિત કલુષ હરનાર, કાળને જીતીને પાર કરાવનાર છે. જેના દ્વારા આ દેહ પ્લાવિત થાય, તે જાણે મૃત્યુના અધિકારમાં રહેતો નથી—ક્ષુધા-પ્યાસ રહિત।

Verse 38

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्य्यान्नित्यं कुतोऽन्तं सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय । स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्

હે ગિરિધરકન્યા! આ ચાર આધારોથી યુક્ત યોગીઓ દ્વારા ધરા સ્થિર રહે છે; ધૈર્યના બળે તે નિત્ય સર્વ જગતને ધારણ કરે છે, પ્રાણીઓ સુખ પ્રાપ્ત કરે તે માટે. જેમ સ્વપ્નમાં પણ દેહધારી સર્વ કંઈ કલ્પે અને ભોગવે છે અને દુઃખને પણ સત્ય માને છે, તેમ સ્વર્ગમાં પણ ધરતીના સ્વભાવની શક્તિથી એ જ રીત પ્રગટે છે. તેથી આ ચાર સિવાય બીજું કશું સાચે પૂરતું નથી.

Verse 39

तस्मान्मंत्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण । भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्

અતએવ મંત્રો, તપ, વ્રત-નિયમો, ઔષધ-સહાય અને યોગસાધના દ્વારા—સદાચાર અને વિનયથી યુક્ત, ધર્મજ્ઞ મનુષ્યો ક્રમે ક્રમે આચરે ત્યારે—ધાત્રીશક્તિ સમ્યક રીતે અનુરૂપ બને છે. સર્વ ભૂતોના આદિદેવ શિવ ચંચળ નથી; તેઓ આ ચાર ઉપાયો સાથે સંયુક્ત રૂપે જ ઉપાસ્ય છે. તેથી પરંપરાગત ઉપદેશ અનુસાર ‘છાયિકા’ નામની, ‘શિવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ એવી વિધિ હું હવે કહું છું.