Shloka 13

Vāyu-jaya (Prāṇa-vijaya) and Yogic Mastery over Time — वायुजय (प्राणविजय) तथा कालजय

Devanagari script

योऽतंद्रितस्सदैकांते प्रणायामपरो भवेत् । जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः

Transliteration

yo'taṃdritassadaikāṃte praṇāyāmaparo bhavet | jarāṃ mṛtyuṃ vinirjitya vāyugaḥ khecarīti saḥ

Translation

જે અતન્દ્રિત રહી સદા એકાંતમાં પ્રાણાયામમાં પરાયણ બને, તે જરા અને મૃત્યુને જીતી પ્રાણવાયુનો સ્વામી થાય; એવો ‘ખેચરી’ કહેવાય છે।

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम

• अतन्द्रितः: untiring, unlazy
• अतन्द्रितः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अतन्द्रित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (यः इति)

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (क्रिया-विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)

• एकान्ते: in solitude
• एकान्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: एकान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; स्थानवाचक

• प्राणायाम-परः: devoted to prāṇāyāma
• प्राणायाम-परः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्राणायाम (प्रातिपदिक) + पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष: 'प्राणायामे परः' (devoted to prāṇāyāma)

• भवेत्: should become
• भवेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• जराम्: old age
• जराम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मृत्युम्: death
• मृत्युम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मृत्यु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विनिर्जित्य: having conquered
• विनिर्जित्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-निर्-जि (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), पूर्वक्रिया (having conquered)

• वायुगः: one who moves like the wind
• वायुगः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वायुग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• खेचरी: Khecarī (sky-goer)
• खेचरी: Pratijna/Upadhi (उपाधि)
• Type: Noun
• Root: खेचरि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; नाम (epithet)

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/निरूपण (quotative particle)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Lord Shiva (teaching Umā/Parvatī in the Umāsaṃhitā’s yogic discourse)

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Shakti Dimension

Shakti Form: Pārvatī

Role: teaching

Characters & Entities

• Shiva
• Parvati

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It presents prāṇāyāma as a Shaiva yogic discipline that refines prāṇa and steadies the mind, leading to transcendence of bodily limitation (symbolized as conquering old age and death) and readiness for Shiva-realization.

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

Prāṇāyāma supports Saguna Shiva worship by making the body-mind a fit vessel for Linga-dhyāna and mantra-japa; the controlled prāṇa becomes an inner offering, stabilizing devotion and concentration on Shiva as Pati (the Lord).

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Dedicated prāṇāyāma in seclusion with steadiness and vigilance; in a Shaiva frame it is commonly paired with silent japa of the Panchākṣarī (Om Namaḥ Śivāya) and focused meditation on Shiva.