Garbha-sthiti, Deha-pariṇāma, and Vairāgya-upadeśa (Embryonic Condition, Bodily Transformation, and Instruction in Detachment)

Verse 1

व्यास उवाच । विधिं तात वदेदानीं जीव जन्मविधानतः । गर्भे स्थितिं च तस्यापि वैराग्यार्थं मुनीश्वर

વ્યાસે કહ્યું—હે તાત! હે મુનીશ્વર! હવે જીવના જન્મની વિધિ કહો, અને ગર્ભમાં રહેતાં તેની સ્થિતિ પણ વર્ણવો, જેથી વૈરાગ્ય ઉત્પન્ન થાય।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास समासेन शास्त्रसारमशेषतः । वदिष्यामि सुवैराग्यं मुमुक्षोर्भवबंधकृत्

સનત્કુમારે કહ્યું—હે વ્યાસ! સંક્ષેપમાં છતાં સંપૂર્ણ રીતે શાસ્ત્રસાર સાંભળો. મુમુક્ષુ માટે સંસારબંધન કાપનારું સાચું સુવૈરાગ્ય હું કહું છું।

Verse 3

पाकपात्रस्य मध्ये तु पृथगन्नं पृथग्जलम् । अग्नेरूर्ध्वं जलं स्थाप्यं तदन्नं च जलोपरि

પાકપાત્રમાં અન્ન અને જળને અલગ અલગ રાખવા જોઈએ. અગ્નિ ઉપર જળ સ્થાપવું અને તે જળ ઉપર તે અન્ન મૂકવું।

Verse 4

जलस्याधस्स चाग्निर्हि स्थितोऽग्निं धमते शनैः । वायुनाधम्यमानोऽग्निरत्युष्णं कुरुते जलम्

નિશ્ચયે જળની નીચે અગ્નિ સ્થિત છે, જે ધીમે ધીમે અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે. અને એ અગ્નિ વાયુથી વધુ ફૂંકાય તો જળને અત્યંત ઉષ્ણ કરે છે.

Verse 5

तदन्नमुष्णतोयेन समन्तात्पच्यते पुनः । द्विधा भवति तत्पक्वं पृथक्किट्टं पृथग्रसः

એ અન્ન ઉષ્ણ દ્રવો દ્વારા ચારે તરફથી ફરી પચાય છે. પક્વ થયા પછી તે દ્વિધા બને છે—એક તરફ કિટ્ટ (મલ) અલગ અને બીજી તરફ રસ (પોષક સાર) અલગ.

Verse 6

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहाद्बहिर्भवेत् । रसस्तु देहे सरति स पुष्टस्तेन जायते

બાર મલ-તત્ત્વોથી કિટ્ટ (મલભાગ) અલગ થઈ દેહમાંથી બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ રસ દેહમાં વહે છે; તેનાથી પોષાઈ શરીરની વૃદ્ધિ અને બળ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 7

कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्ताः शिश्नो गुदं नखाः । मलाश्रयः कफः स्वेदो विण्मूत्रं द्वादश स्मृताः

કાન, આંખો, નાક, જીભ, દાંત, શિશ્ન, ગુદા અને નખ; તેમજ મલાશ્રય, કફ, સ્વેદ, વિણ અને મૂત્ર—આ બાર મલસંબંધિત તત્ત્વો તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 8

हृत्पद्मे प्रतिबद्धाश्च सर्वनाड्यस्समंततः । ज्ञेया रसप्रवाहिन्यस्तत्प्रकारं ब्रुवे मुने

હૃદય-પદ્મમાં સર્વ નાડીઓ ચોતરફ બંધાયેલી છે; તે દેહના પ્રાણ-રસાદિ તત્ત્વોને વહન કરતી પ્રવાહિનીઓ છે એમ જાણો. હે મુને, તેમનો પ્રકાર અને સ્વભાવ હું કહું છું.

Verse 9

तासां मुखेषु तं सूक्ष्मं प्राणस्स्थापयेत् रसम् । रसेन तेन नाडीस्ताः प्राणं पूरयते पुनः

તે નાડીઓના મુખોમાં તે સૂક્ષ્મ પ્રાણ-રસ સ્થાપિત કરવો જોઈએ. એ જ રસથી તે નાડીઓ ફરી પ્રાણથી પરિપૂર્ણ થાય છે.

Verse 10

पुनः प्रयांति संपूर्णास्ताश्च देहं समंततः । ततस्स नाडीमध्यस्थश्शरीरेणात्मना रसः

પુનઃ જ્યારે તે સંપૂર્ણ બને છે, ત્યારે સર્વ તરફ દેહમાં વ્યાપી જાય છે. ત્યારબાદ નાડીના મધ્યમાં સ્થિત પ્રાણરસ આત્મરૂપે શરીરમાં વ્યાપીને દેહધારીનું અંતઃસાર બને છે.

Verse 11

पच्यते पच्यमानाच्च भवेत्पाकद्वयं पुनः । त्वक् तया वेष्ट्यते पूर्वं रुधिरं च प्रजायते

પરિપક્વ થતી વખતે, એ જ પરિપાકમાંથી ફરી દ્વિવિધ પરિવર્તન થાય છે. પ્રથમ ત્વચા બને છે અને તેને આવરી લે છે; ત્યારબાદ રક્ત ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 12

रक्ताल्लोमानि मांसं च केशाः स्नायुश्च मांसतः । स्नायुतश्च तथास्थीनि नखा मज्जास्थिसंभवाः

રક્તમાંથી રોમ અને માંસ ઉત્પન્ન થાય છે; માંસમાંથી કેશ અને સ્નાયુ જન્મે છે. સ્નાયુમાંથી અસ્થિઓ થાય છે, અને મજ્જા તથા અસ્થિમાંથી નખો ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 13

मज्जाकारणवैकल्यं शुक्रं हि प्रसवात्मकम् । इति द्वादशधान्नस्य परिणामः प्रकीर्तिताः

મજ્જા-સંબંધિત પરિપાકથી જ શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે, જે પ્રસવ-સ્વભાવવાળું છે. આ રીતે અન્નના દ્વાદશવિધ પરિણામો વર્ણવાયા છે.

Verse 14

शुक्रोऽन्नाज्जायते शुक्राद्दिव्यदेहस्य संभवः । ऋतुकाले यदा शुक्रं निर्दोषं योनिसंस्थितम्

શુક્ર અન્નમાંથી જન્મે છે અને શુક્રમાંથી દિવ્ય દેહની સંભાવના થાય છે. ઋતુકાળે જ્યારે નિર્દોષ શુક્ર યોનિમાં સ્થિત થાય છે.

Verse 15

तद्वा तद्वायुसंस्पृष्टं स्त्रीरक्तेनैकतां व्रजेत् । विसर्गकाले शुक्रस्य जीवः कारणसंयुतः

અથવા તે (શુક્ર) તે વાયુના સ્પર્શથી સ્ત્રીના રક્ત સાથે એકત્વ પામે છે. શુક્રના વિસર્ગકાળે કારણોથી સંયુક્ત જીવ તેમાં પ્રવેશી સંકળાય છે.

Verse 17

पंचरात्रेण कलिलं बुद्बुदाकारतां व्रजेत् । बुद्बुदस्सप्तरात्रेण मांसपेशी भवेत्पुनः

પાંચ રાત્રિઓમાં કલિલ બুদ્બુદાકાર બને છે. પછી સાત રાત્રિઓમાં એ જ બुद્બુદ ફરી માંસપેશી—માંસપિંડ—બને છે.

Verse 18

ग्रीवा शिरश्च स्कंधौ च पृष्ठवंशस्तथोदरम् । पाणिपादन्तथा पार्श्वे कटिर्गात्रं तथैव च

ગ્રીવા, શિર, સ્કંધ; પીઠનો મેરુદંડ અને ઉદર; હાથ‑પગ; પાર्श્વ, કટિ તથા અન્ય અંગો—આ રીતે જ સમજવા।

Verse 19

द्विमासाभ्यन्तरेणैव क्रमशस्संभवेदिह । त्रिभिर्मासैः प्रजायंते सर्वे ह्यंकुरसंधयः

અહીં માત્ર બે માસની અંદર ક્રમશઃ વિકાસ પ્રગટ થવા લાગે છે; અને ત્રણ માસમાં ભ્રૂણના અંકુરિત અંગોના સર્વ સાંધા ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 20

मासैश्चतुर्भिरंगुल्यः प्रजायंते यथाक्रमम् । मुखं नासा च कर्णौ मासैः पंचभिरेव च

ચોથા માસે ક્રમશઃ આંગળીઓ ઉત્પન્ન થાય છે. પાંચમા માસે મુખ, નાસિકા અને બંને કાન પણ પ્રગટ થાય છે.

Verse 21

दन्तपंक्तिस्तथा गुह्यं जायंते च नखाः पुनः । कर्णयोस्तु भवेच्छिद्रं षण्मासाभ्यंतरेण तु

પછી દાંતની પંક્તિ, ગુહ્યેન્દ્રિય (જનનેન્દ્રિય) અને ફરી નખ પ્રગટ થાય છે; અને છ માસની અંદર બંને કાનમાં છિદ્ર બને છે.

Verse 22

पायुर्मेहमुपस्थं च नाभिश्चाभ्युपजायते । संधयो ये च गात्रेषु मासैर्जायंति सप्तभिः

પાયુ, મૂત્રેન્દ્રિય, ઉપસ્થ (જનનેન્દ્રિય) અને નાભિ પ્રગટ થાય છે; તેમજ અંગોમાં રહેલી સંધિઓ સાત માસમાં રચાય છે.

Verse 23

अंगप्रत्यंगसंपूर्णः परिपक्वस्स तिष्ठति । उदरे मातुराच्छन्नो जरायौ मुनि सत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! બાળક અંગ-પ્રત્યંગોથી સંપૂર્ણ અને પરિપક્વ થઈ ત્યાં જ રહે છે, માતાના ઉદરમાં જરાયુના આવરણથી ઢંકાયેલો.

Verse 24

मातुराहारचौर्य्येण षड्विधेन रसेन तु । नाभिनालनिबद्धेन वर्द्धते स दिनेदिने

માતાના છ પ્રકારના રસોવાળા આહારને (એક રીતે) ચોરીને અને ગર્ભનાળથી બંધાયેલો તે ભ્રૂણ દિવસેને દિવસે વધે છે.

Verse 25

ततस्मृतिं लभेज्जीवस्संपूर्णेऽस्मिञ्शरीरके । सुखं दुःखं विजानाति निद्रास्वप्नं पुराकृतम्

પછી આ શરીરમાં પૂર્ણ રીતે સ્થિત થઈને જીવ સ્મૃતિ પ્રાપ્ત કરે છે; અને તે સુખ-દુઃખ, તેમજ નિદ્રા અને સ્વપ્નને જાણે છે—જે તેના પૂર્વ કર્મો દ્વારા નિર્મિત અનુભવો છે.

Verse 26

मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टानि जायता

હું મરીને ફરી જન્મ્યો, અને જન્મ લઈને ફરી મર્યો. જન્મે જન્મે મેં હજારો પ્રકારની યોનિઓ અને વિવિધ અસ્તિત્વરૂપો જોયાં છે।

Verse 27

अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । श्रेयोऽमुना करिष्यामि येन गर्भे न संभवः

હવે હું હમણાં જ જન્મ્યો છું અને શુદ્ધિકારક સંસ્કારો પણ પ્રાપ્ત કર્યા છે. આ ઉપાયથી જ હું પરમ શ્રેય સાધીશ, જેથી ફરી ગર્ભપ્રવેશ ન થાય।

Verse 28

गर्भस्थश्चिंतयत्येवमहं गर्भाद्विनिस्सृतः । अन्वेष्यामि शिवज्ञानं संसारविनिवर्तकम्

ગર્ભસ્થ સાધક એમ વિચારે છે—‘જ્યારે હું ગર્ભમાંથી બહાર નીકળું, ત્યારે સંસારથી નિવૃત્તિ કરાવનાર શિવજ્ઞાનની શોધ કરીશ।’

Verse 29

एवं स गर्भदुःखेन महता परिपीडितः । जीवः कर्मवशादास्ते मोक्षोपायं विचिंतयन्

આ રીતે ગર્ભના મહાદુઃખથી અત્યંત પીડિત તે જીવ, પોતાના કર્મવશ ત્યાં રહે છે અને મોક્ષના ઉપાયનું ચિંતન કરે છે।

Verse 30

यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति । तथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः

જેમ કોઈ મહાપર્વતથી દબાયેલો માણસ દુઃખમાં જ રહે છે, તેમ જરાયુથી વેષ્ટિત દેહી જીવ દુઃખમાં રહે છે।

Verse 31

संवृतः प्रविशेद्योनिं कर्मभिस्स्वैर्नियोजितः । तच्छुक्ररक्तमेकस्थमेकाहात्कलिलं भवेत्

પોતાના કર્મોથી નિયોજિત થઈ, સૂક્ષ્મ આવરણોથી સંવૃત જીવ યોનિમાં પ્રવેશે છે. ત્યાં શુક્ર અને રક્ત એક સ્થાને ભેગાં થઈ એક જ દિવસે ‘કલિલ’ રૂપે ભ્રૂણપિંડ બને છે।

Verse 32

लोहकुंभे यथा न्यस्तः पच्यते कश्चिदग्निना । गर्भकुंभे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना

જેમ લોખંડના કુંભમાં મૂકેલું દ્રવ્ય બાહ્ય અગ્નિથી પકવે છે, તેમ ગર્ભ-કુંભમાં નિક્ષિપ્ત જીવ જઠરાગ્નિથી ‘પકીને’ પરિપક્વ અને આકારયુક્ત બને છે.

Verse 33

सूचीभिरग्निवर्णाभिनिर्भिन्नस्य निरंतरम् । यद्दुःखं जायते तस्य तत्र संस्थस्य चाधिकम्

અગ્નિવર્ણ સૂઈઓથી સતત ભેદાતા માણસને જે પીડા થાય છે, એ જ સ્થિતિમાં સ્થિર રહેવું પડે તો તેનું દુઃખ વધુ જ વધે છે।

Verse 34

गर्भावासात्परं दुःखं कष्टं नैवास्ति कुत्रचित् । देहिनां दुःखबहुलं सुघोरमतिसंकटम्

ગર્ભવાસના દુઃખથી મોટું કષ્ટ ક્યાંય નથી. દેહીઓ માટે એ અવસ્થા દુઃખથી ભરેલી, અતિ ભયંકર અને અત્યંત સંકુચિત છે।

Verse 35

इत्येतत्सुमहद्दुःखं पापिनां परिकीर्तितम् । केवलं धर्मबुदीनां सप्तमासैर्भवस्सदा

આ રીતે પાપીઓનું અતિ મહાન દુઃખ વર્ણવાયું. પરંતુ જેમની બુદ્ધિ માત્ર ધર્મમાં સ્થિર છે, તેમના માટે ભવબંધન સદા ફક્ત સાત માસ સુધી જ રહે છે, તેથી વધુ નહીં।

Verse 36

गर्भात्सुदुर्लभं दुःखं योनियंत्रनिपीडनात् । भवेत्पापात्मनां व्यास न हि धर्मयुतात्मनाम्

હે વ્યાસ! ગર્ભમાં યોનિ‑યંત્રના દબાણથી ઉત્પન્ન થતું અતિ દુર્બહ દુઃખ પાપાત્માઓને થાય છે; ધર્મયુક્ત આત્માઓને નહીં।

Verse 37

इक्षुवत्पीड्यमानस्य यंत्रेणैव समंततः । शिरसा ताड्यमानस्य पाप मुद्गरकेण च

તે યંત્રમાં શેરડીની જેમ ચારે તરફથી પીસાય છે; અને પાપના મુદગરથી તેનું મસ્તક વારંવાર આઘાત પામે છે.

Verse 38

यंत्रेण पीडिता यद्वन्निस्सारा स्स्युस्तिलाः क्षणात् । तथा शरीरं निस्सारं योनियंत्रनिपीडनात्

જેમ યંત્રમાં પીડાયેલા તલ ક્ષણમાં નિઃસાર થઈ જાય છે, તેમ યોનિ‑યંત્રના દબાણથી આ શરીર પણ નિઃસાર બને છે।

Verse 39

अस्थिपादतुलास्तंभं स्नायुबन्धेन यंत्रितम् । रक्तमांसमृदालिप्तं विण्मूत्रद्रव्यभाजनम्

આ દેહ અસ્થિઓનું માળખું છે—પગ, કડીઓ અને સ્તંભ સમાન—સ્નાયુ‑બંધનની દોરીઓથી બંધાયેલું; રક્ત‑માંસની માટીથી લિપ્ત, તે મલ‑મૂત્રનું પાત્ર માત્ર છે।

Verse 40

केशरोमनखच्छन्नं रोगायतनमातुरम् । वदनैकमहाद्वारं गवाक्षाष्टकभूषितम्

કેશ, રોમ અને નખથી ઢંકાયેલું આ દેહ રોગોનું નિવાસસ્થાન, સદા વ્યાકુળ છે; તેનું એક મહાદ્વાર મુખ છે, અને આઠ ગવાક્ષો (ઇન્દ્રિય‑છિદ્રો)થી તે શોભિત છે।

Verse 41

ओष्ठद्वयकपाटं च तथा जिह्वार्गलान्वितम् । भोगतृष्णातुरं मूढं रागद्वेषवशानुगम्

બે હોઠ દ્વારપાટ સમાન અને જીભ કુંડી સમાન; એવો મોહગ્રસ્ત દેહધારી જીવ ભોગતૃષ્ણાથી પીડાઈ રાગ-દ્વેષના વશમાં વહેતો જાય છે।

Verse 42

संवर्तितांगप्रत्यंगं जरायुपरिवेष्टितम् । संकटेनाविविक्तेन योनिमार्गेण निर्गतम्

અંગ-પ્રત્યંગ સંકોચાયેલા, જરાયુ (ગર્ભઝિલ્લી)થી આવરાયેલો, તે સંકુચિત અને અશુદ્ધ યોનિમાર્ગથી બહાર નીકળે છે।

Verse 43

विण्मूत्ररक्तसिक्तांगं विकोशिकसमुद्भवम् । अस्थिपञ्जरविख्यातमस्मिञ्ज्ञेयं कलेवरम्

આ દેહ વિષ્ટા-મૂત્ર-રક્તથી સিক্ত અંગોવાળો છે, અશુદ્ધ રસોથી ઉત્પન્ન છે, અને માત્ર અસ્થિઓના પિંજરા તરીકે જ પ્રસિદ્ધ છે—એવું જ તેને સમજવું જોઈએ.

Verse 44

शतत्रयं षष्ट्यधिकं पंचपेशीशतानि च । सार्द्धाभिस्तिसृभिश्छन्नं समंताद्रोमकोटिभिः

આમાં ત્રણસો સાઠ (અસ્થિઓ) અને પાંચસો માંસપેશીઓ છે; અને સાડા ત્રણ કરોડ રોમોથી તે ચારે તરફ ઢંકાયેલું છે.

Verse 45

शरीरं स्थूलसूक्ष्माभिर्दृश्याऽदृश्या हि तास्स्मृताः । एतावतीभिर्नाडीभिः कोटिभिस्तत्समंततः

શરીર સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ—દૃશ્ય અને અદૃશ્ય—એવી નાડીઓથી વ્યાપ્ત છે એમ સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે; અને કરોડોની સંખ્યાવાળી નાડીઓ તેને સર્વ તરફથી ઘેરી રાખે છે.

Verse 46

अस्वेदमधुभिर्याभिरंतस्थः स्रवते बहिः । द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ता विंशतिश्च नखाः स्मृताः

જેનાં દ્વારા આંતરિક રસ સ્વેદ અને મધુસદૃશ સ્રાવ સાથે બહાર વહે છે, તે નાડીઓ/રંધ્રોનું વર્ણન કરાયું છે. દાંત બત્રીસ કહેવાયા છે અને નખ વીસ સ્મૃત છે.

Verse 47

पित्तस्य कुडवं ज्ञेयं कफस्याथाढकं स्मृतम् । वसायाश्च पलं विंशत्तदर्धं कपिलस्य च

પિત્તનું પ્રમાણ કુડવ જાણવું જોઈએ અને કફનું પ્રમાણ આઢક તરીકે સ્મૃત છે. વસાનું પ્રમાણ વીસ પલ છે; અને તેનું અર્ધ કપિલ (તામ્રવર્ણ) માટે છે.

Verse 48

पंचार्द्धं तु तुला ज्ञेया पलानि दश मेदसः । पलत्रयं महारक्तं मज्जायाश्च चतुर्गुणम्

તુલા નામનું પ્રમાણ પાંચ અર્ધનું જાણવું; મેદસ (ચરબી) દસ પલ. મહારક્ત ત્રણ પલ અને મજ્જા તેનું ચાર ગણું કહેવાય છે.

Verse 49

शुक्रोर्द्धं कुडवं ज्ञेयं तद्बीजं देहिनां बलम् । मांसस्य चैकपिंडेन पलसाहस्रमुच्यते

શુક્રનું અર્ધ કૂડવ પ્રમાણ જાણવું; એ જ દેહધારીઓનું બીજ અને બળ છે. અને કહેવામાં આવે છે કે માંસના એક પિંડથી હજાર પલ (વજન) થાય છે.

Verse 50

रक्तं पलशतं ज्ञेयं विण्मूत्रं यत्प्रमाणत । अंजलयश्च चत्वारश्चत्वारो मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, રક્તનું પ્રમાણ સો પલ જાણવું; અને વિણ્-મૂત્રનું પ્રમાણ માનક મુજબ ચાર અંજલિ (હાથભર) કહેવાયું છે.

Verse 51

इति देहगृहं ह्येतन्नित्यस्यानित्यमात्मनः । अविशुद्धं विशुद्धस्य कर्मबंधाद्विनिर्मितम्

આ રીતે આ ‘દેહ-ગૃહ’ નિત્ય આત્માનું છે, પરંતુ પોતે અનિત્ય છે. આત્મા સ્વભાવથી શુદ્ધ હોવા છતાં, કર્મબંધથી રચાયેલ હોવાથી આ દેહ અશુદ્ધ છે.