Ramayana — Yuddha Kanda, Sarga 124, Shloka 17

पुष्पकविमान-प्रस्थानम्

The Pushpaka Vimāna Offered and the Return Prepared

Devanagari script

पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप ।सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ।।।।

Transliteration

pūjito 'smi tvayā vīra sācivyena parantapa |

sarvātmanā ca ceṣṭābhiḥ sauhārdena pareṇa ca ||

Translation

હે વીર, પરંતપ! તારા સચિવ્યથી, સર્વાત્મનાથી કરેલા પ્રયત્નોથી અને પરમ સૌહાર્દથી મને સાચે જ પૂજિત કરવામાં આવ્યો છે.

Word by Word

• पूजितः: honoured
• पूजितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पूजित (कृदन्त; √पूज्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेयविशेषण (predicate adj.)

• अस्मि: I am
• अस्मि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया (करण), एकवचन (instr. sg.)

• वीर: O hero
• वीर: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: वीर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (vocative), एकवचन

• साचिव्येन: by assistance/service
• साचिव्येन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: साचिव्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन (instr. sg.)

• परन्तप: O scorcher of foes
• परन्तप: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: परन्तप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• सर्वात्मना: wholly, with all one’s being
• सर्वात्मना: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सर्वात्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण; तृतीया-एकवचनरूपेण अव्ययीभूतम् (with whole self, entirely)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• चेष्टाभिः: by efforts/actions
• चेष्टाभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: चेष्टा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन (instr. pl.)

• सौहार्देन: by friendliness/goodwill
• सौहार्देन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: सौहार्द (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन (instr. sg.)

• परेण: excellent, supreme
• परेण: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण (instr. sg.)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय

Context

"O tormentor of enemies! Hero, I am honoured by your friendship, by your efforts, and good heartedness of all of you."

Characters & Entities

• Rāma
• Vibhīṣaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Kṛtajñatā (gratitude): acknowledging faithful service and goodwill is a ruler’s duty and sustains righteous alliances.

What is the narrative situation?

Rāma responds to Vibhīṣaṇa by recognizing his support and friendship after the war’s completion.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s gratitude and Vibhīṣaṇa’s loyal, whole-hearted service.