Shloka 21

बालकाण्ड सर्ग ३६

गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः

Devanagari script

यस्मान्निवारिता चैव सङ्गति: पुत्रकाम्यया।अपत्यं स्वेषु दारेषु तस्मान्नोत्पादयिष्यथ।।1.36.21।।

Transliteration

yasmān nivāritā caiva saṅgatiḥ putrakāmyayā |

apatyaṁ sveṣu dāreṣu tasmān notpādayiṣyatha ||

Translation

પુત્રકામનાથી ઇચ્છિત મારો સંયોગ અવરોધિત થયો; તેથી તમે તમારી પોતાની પત્નીઓ દ્વારા સંતાન ઉત્પન્ન નહીં કરો.

Word by Word

• यस्मात्: because/since
• यस्मात्: अपादान (Apādāna/Source-Cause)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक; पञ्चमी (5th/Ablative); एकवचन; हेत्वर्थे (because of which)

• निवारिता: was prevented
• निवारिता: क्रिया-विशेष (predicate participle)
• Type: Verb
• Root: नि-वार् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; कर्मणि प्रयोगे (was prevented)

• च: and
• च: सम्बन्ध (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed/just
• एव: सम्बन्ध (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis/indeed)

• सङ्गतिः: union/association
• सङ्गतिः: कर्ता/विषय (Subject/topic)
• Type: Noun
• Root: सङ्गति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन

• पुत्रकाम्यया: by desire for a son
• पुत्रकाम्यया: करण/हेतु (Karaṇa/Instrument-Cause)
• Type: Noun
• Root: पुत्रकाम्या (प्रातिपदिक) = पुत्र + काम्या
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया (3rd/Instrumental); एकवचन; हेतौ/निमित्ते (by/for the desire of a son)

• अपत्यम्: offspring/progeny
• अपत्यम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: अपत्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन

• स्वेषु: in your own
• स्वेषु: अधिकरण-विशेषण (locative qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी (7th/Locative); बहुवचन; विशेषण (of दारेषु)

• दारेषु: in (your) wives
• दारेषु: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: दार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी; बहुवचन

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: अपादान/हेतु (cause-therefore)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक; पञ्चमी; एकवचन; तस्मादर्थे (therefore/from that reason)

• न: not
• न: निषेध (negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (negation particle)

• उत्पादयिष्यथ: you will produce/beget
• उत्पादयिष्यथ: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: उत्-√पद्/पादय् (धातु: √पद् causative)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future); मध्यमपुरुष (2nd person); बहुवचन; परस्मैपद; णिच् (causative)

Characters & Entities

• Umā
• Devas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma as reciprocity of action and result (karma-phala): interference in another’s rightful aim leads to loss in one’s own sphere.

What is the narrative situation?

Umā pronounces the specific content of her curse: the Devas will be unable to have children through their wives.

Which character virtue is emphasized?

Firmness in enforcing consequence—Umā acts as a guarantor of moral order as she understands it.