Adhyaya 30

Verse 1

भीष्म उवाच । यज्ञपवर्तमासाद्य विष्णुना प्रभविष्णुना । पदानि चेह दत्तानि किमर्थं पदपद्धतिः

ભીષ્મ બોલ્યા: યજ્ઞસંબંધિત આ પવિત્ર સ્થાને આવી, પરાક્રમી વિષ્ણુએ અહીં પોતાના પદચિહ્નો સ્થાપ્યા—તો પછી આ ‘પદપદ્ધતિ’ (પગલાં અનુસરવાની પરંપરા) નો હેતુ શું છે?

Verse 2

कृता वै देवदेवेन तन्मे वद महामते । कतमो दानवस्तेन विष्णुना दमितोत्र वै

હે મહામતિ, દેવોના દેવએ કરેલું તે કાર્ય મને કહો. અહીં તે વિષ્ણુએ કયા દાનવને દમન કર્યો હતો?

Verse 3

कृत्वा वै पदविन्यासं तन्मे शंस महामुने । स्वर्लोके वसतिर्विष्णोर्वैकुंठेऽस्य महात्मनः

હે મહામુને, આ પદવિન્યાસ સ્થાપીને જે થયું તે મને કહો; તેમજ તે મહાત્મા વિષ્ણુનું સ્વર્ગલોકમાં, તેમના વૈકુંઠધામમાં નિવાસ પણ વર્ણવો.

Verse 4

स कथं मानुषे लोके पदन्यासं चकार ह । देवलोकेषु वै देव देवाः सेंद्रपुरोगमाः

તે માનવલોકમાં કેવી રીતે પાદન્યાસ કરી શક્યો? અને હે દેવ, દેવલોકોમાં પણ ઇન્દ્રના આગેવાન દેવગણ તદ્વત ત્યાં સમવેત થયા.

Verse 5

तपसा महता ब्रह्मन्भक्ता ये सततं प्रभुम् । श्रीवराहस्य वसतिर्महर्ल्लोके प्रकीर्तिता

હે બ્રહ્મન, જે ભક્તો મહાન તપ દ્વારા સદા પ્રભુની ભક્તિ કરે છે, તેમના માટે શ્રીવરાહનું પ્રસિદ્ધ નિવાસ મહર્લોકમાં કહેવાયું છે.

Verse 6

नृसिंहस्य तथा प्रोक्ता जनलोके महात्मनः । त्रिविक्रमस्य वसतिस्तपोलोके प्रकीर्तिता

તેમજ મહાત્મા નૃસિંહનું નિવાસ જનલોકમાં કહેવાયું છે; અને ત્રિવિક્રમનું વસવાટ તપોલોકમાં પ્રસિદ્ધ ગણાયું છે.

Verse 7

लोकानेतान्परित्यज्य कथं भूमौ पदद्वयम् । क्षेत्रे पैतामहे चास्मिन्पुष्करे यज्ञपर्वते

આ બધા લોકોને ત્યજીને પૃથ્વી પર બે પગલાં પણ કેવી રીતે મૂકી શકાય—અહીં, પિતામહસંબંધિત આ પવિત્ર ક્ષેત્ર પુષ્કરમાં, યજ્ઞપર્વત પર?

Verse 8

पदानि कृतवान्ब्रह्मन्विस्तरान्मम कीर्तय । श्रुतेन सर्वपापस्य नाशो वै भविता ध्रुवम्

હે બ્રાહ્મણ, તમે આ પદ્યોને વિસ્તારે રચ્યાં છે—મારા માટે તેમનું કીર્તન કરો. તેને સાંભળવાથી સર્વ પાપનો નાશ નિશ્ચયે થશે.

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । सम्यक्पृच्छसि भोस्त्वं यत्संशृणु त्वं समाहितः । यथापूर्वं पदन्यासः कृतो देवेन विष्णुना

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભદ્ર, તું યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે; તેથી મનને એકાગ્ર કરીને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ. પૂર્વકાળે દેવ વિષ્ણુએ જે પવિત્ર પદન્યાસ સ્થાપ્યો હતો, તે હું કહું છું।

Verse 10

यज्ञपर्वतमासाद्य शिलापर्वतरोधसि । पुरा कृतयुगे भीष्म देवकार्यार्थसिद्धये

હે ભીષ્મ! પ્રાચીન કૃતયુગમાં, શિલા પર્વતથી અવરોધિત ગિરિ-માર્ગે યજ્ઞપર્વતને પહોંચી, દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે તે કરવામાં આવ્યું।

Verse 11

विष्णुना च कृतं पूर्वं पृथिव्यर्थे परंतप । त्रिदिवं सर्वमानीतं दानवैर्बलवत्तरैः

અને હે પરંતપ! પૂર્વે પૃથ્વીના હિત માટે વિષ્ણુએ કાર્ય કર્યું હતું; પરંતુ અતિ બલવાન દાનવોએ સમગ્ર ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) હરી લઈ ગયા।

Verse 12

त्रैलोक्यं वशमानीय जित्वा देवान्सवासवान् । दानवा यज्ञभोक्तारस्तत्रासन्बलवत्तराः

ત્રિલોકને વશમાં લઈ અને ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓને જીતીને, ત્યાં દાનવો યજ્ઞભાગના ભોક્તા બની બેઠા; અને તેઓ અત્યંત બલવાન હતા।

Verse 13

कृता बाष्कलिना सर्वे दानवेन बलीयसा । एवंभूते तदा लोके त्रैलोक्ये सचराचरे

આ બધું બલવાન દાનવ બાષ્કલિને કર્યું હતું. તે સમયે ચર-અચર સહિતનું ત્રિલોક્ય આવી જ સ્થિતિમાં હતું।

Verse 14

परमार्तिं ययौ शक्रो निराशो जीविते कृतः । स बाष्कलिर्दानवेंद्रोऽवध्योयं मम संयुगे

શક્ર (ઇન્દ્ર) પરમ વ્યથામાં પડી ગયો અને જીવન વિષે પણ નિરાશ થયો. બોલ્યો—“દાનવોનો અધિપતિ બાષ્કલી મારા યુદ્ધમાં અવધ્ય, અજેય છે.”

Verse 15

ब्रह्मणो वरदानेन सर्वेषां तु दिवौकसाम् । तदहं ब्रह्मणो लोके वृतः सर्वैर्दिवौकसैः

બ્રહ્માના વરદાનથી સ્વર્ગવાસી સૌના હિત માટે, ત્યારે બ્રહ્મલોકમાં સર્વ દેવોએ મને પસંદ કર્યો.

Verse 16

व्रजामि शरणं देवं गतिरन्या न विद्यते । एवं विचिंत्य देवेंद्रो वृतः सर्वैर्दिवौकसैः

“હું દેવની શરણમાં જાઉં છું; મારા માટે બીજો માર્ગ નથી.” એમ વિચારી દેવೇಂದ್ರ સર્વ દિવૌકસોથી ઘેરાયો.

Verse 17

जगाम त्वरितो भीष्म यत्र देवः पितामहः । ब्रह्मणः स पदं प्राप्य वृतस्तैश्च दिवौकसैः

હે ભીષ્મ! તે ઝડપથી ત્યાં ગયો જ્યાં દેવ-પિતામહ બ્રહ્મા હતા. બ્રહ્માના ધામને પામી તે દિવૌકસોથી ઘેરાયો.

Verse 18

अब्रवीज्जगतः कार्यं प्राप्तामापदमुत्तमाम् । किं न जानासि वै देव यतो नो भयमागतम्

તેણે જગતના તાત્કાલિક કાર્યની વાત કરી—“અમને ભારે આપત્તિ આવી છે. હે દેવ! આ ભય અમારે પર ક્યાંથી આવ્યું છે, શું તમે જાણતા નથી?”

Verse 19

दैत्यैर्यदाहृतं सर्वं वरदानाच्च ते प्रभो । कथितं वै मया सर्वं बाष्कलेश्च दुरात्मनः

હે પ્રભુ! તમારા વરદાનના પ્રભાવથી દૈત્યો જે સર્વ હરી ગયા, તે બધું મેં નિવેદન કર્યું છે; દુષ્ટ બાષ્કલના કૃત્યો પણ કહ્યા છે।

Verse 20

क्रियतां चाविलंबेन पिता त्वं नः पितामहः । तत्त्वं चिंतय देवेश शांत्यर्थं जगतस्त्विह

વિલંબ વિના કાર્ય કરો; તમે જ અમારા પિતા અને પિતામહ છો. હે દેવેશ! આ જગતની શાંતિ માટે તત્ત્વનું ચિંતન કરો।

Verse 21

तेषां च पश्यतां किंचिच्छ्रौतस्मार्तादिकाः क्रियाः । न प्रावर्तन्त हानिस्तु तैरस्माकं दिनेदिने

તેમના જોતા હોવા છતાં શ્રુતિ-સ્મૃતિથી વિહિત ક્રિયાઓ—આચાર-અનુષ્ઠાન વગેરે—જરાય શરૂ ન થઈ; ઉલટે તેમના કારણે અમારી હાનિ દિનપ્રતિદિન વધતી ગઈ।

Verse 22

यथा हि प्राकृतः कश्चित्स्वार्थमुद्दिश्य भाषते । विज्ञाप्यसे तथास्माभिर्निरस्तोपकृतैः सदा

જેમ કોઈ સામાન્ય માણસ પોતાનો સ્વાર્થ જોઈને બોલે છે, તેમ જ અમે પણ—સદા ઉપકારથી વંચિત—તમને વિનંતી કરીએ છીએ।

Verse 23

यद्येनोपकृतं यस्य सहस्रगुणितं पुनः । यो न तस्योपकाराय तत्करोति वृथा मतिः

જેને કોઈએ સહસ્રગણો ઉપકાર કર્યો હોય, તે જો તે ઉપકારીના પ્રતિઉપકાર માટે કશું ન કરે, તો તેની બુદ્ધિ વ્યર્થ છે।

Verse 24

तस्योपकारदग्धस्य निस्त्रपस्यासतः पुनः । नरकेष्वपि संवासस्तस्य दुष्कृतकारिणः

જે ઉપકારથી જ દગ્ધ થયેલો, નિર્લજ્જ અને દુષ્ટ પાપકર્તા છે—તેને ફરી નરકોમાં પણ નિવાસ નિશ્ચિત છે.

Verse 25

नैतावतैव साधुत्वं कृते यातु प्रतिक्रिया । स्वार्थैकनिष्ठबुद्धीनामेतन्नापि प्रवर्तते

અપરાધ કર્યા પછી માત્ર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવાથી જ સાધુતા સ્થપાતી નથી; જેમની બુદ્ધિ માત્ર સ્વાર્થમાં સ્થિર છે, તેમને તો આ પ્રેરણাও ઊપજતી નથી.

Verse 26

यद्यस्य नाभवत्स्थानं जगतो ह्यत्र दुःखदं । शतधा हृदयं दीर्णं तन्न तृप्तिमुपागतम्

જો અહીં જગત માટે દુઃખ-નિવારક યોગ્ય આશ્રય ન હોત, તો હૃદય સો ભાગે ફાટી જાય તોય તૃપ્તિ ન મળે.

Verse 27

तत्र वा यत्र गंतास्मि निमग्नानुद्धरस्व नः । उपायकथनेनास्य येन तेजः प्रवर्तते

હું જ્યાં જાઉં—ત્યાં કે અન્યત્ર—દુઃખમાં ડૂબેલા અમને ઉદ્ધર; અને જેના દ્વારા તેનું તેજ પ્રગટ થાય તે ઉપાય કહો.

Verse 28

यथाख्यातं मया दृष्टं जगत्तत्स्थमवेक्ष्य ताम् । निःस्वाध्यायवषट्कारं निवृत्तोत्सवमंगलम्

મેં જેમ વર્ણવ્યું તેમ જ તે જગત મેં જોયું; તેની સ્થિતિ નિહાળી તો ત્યાં સ્વાધ્યાય અને વષટ્કાર નહોતાં, અને ઉત્સવ તથા મંગલવિધિઓ પણ નિવૃત્ત થઈ ગયાં હતાં.

Verse 29

त्यक्ताध्ययनसंयोगं मुक्तवार्ता परिग्रहम् । दंडनीत्या परित्यक्तं श्वासमात्रावशेषितम्

તેણે અધ્યયનસંગનો ત્યાગ કર્યો હતો; તે લોકવાર્તા અને પરિગ્રહથી મુક્ત હતો. દંડનીતિરૂપ કઠોર શાસન પણ તેણે છોડ્યું; માત્ર શ્વાસમાત્ર જ અવશેષ રહ્યું હતું.

Verse 30

जगदार्तिमपि प्राप्तं पुनः कष्टतरां दशां । एतावता हि कालेन वयं ग्लानिमुपागताः

જગત પણ આર્તિમાં પડી ગયું છે અને ફરી વધુ કષ્ટદાયક દશાને પ્રાપ્ત થયું છે. એટલા સમય દરમિયાન, ખરેખર, અમે ગ્લાનિ અને ક્ષીણતાને પહોંચી ગયા છીએ.

Verse 31

ब्रह्मोवाच । जानामि बाष्कलिं तं तु वरदानाच्च गर्वितम् । अजेयं भवतां मन्ये विष्णुसाध्यो भविष्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—વરદાનથી ગર્વિત થયેલા તે બાષ્કલિને હું જાણું છું. હું તેને તમારાથી અજય માનું છું; તે માત્ર વિષ્ણુ દ્વારા જ વશ થશે.

Verse 32

निरुध्य संस्थितो ब्रह्मा भावं तत्वमयं तदा । समाधिस्थस्य तस्यैव ध्यानमात्राच्चतुर्भुजः

ઇન્દ્રિયોને રોકી સ્થિર થયેલા બ્રહ્મા ત્યારે તત્ત્વમય ભાવમાં પ્રવેશ્યા. તેઓ સમાધિસ્થ રહ્યા ત્યારે, એ જ ધ્યાનમાત્રથી ચતુર્ભુજ ભગવાન પ્રગટ થયા.

Verse 33

स्तोकेनैव हि कालेन चिंत्यमानः स्वयंभुवा । आजगाम मुहूर्तेन सर्वेषामेव पश्यताम्

સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા) દ્વારા સ્મરાતા જ, થોડા જ સમયમાં તે ક્ષણમાં આવી પહોંચ્યો—સર્વે જોઈ રહ્યા હતા તેમ.

Verse 34

विष्णुरुवाच । भो भो ब्रह्मन्निवर्त्तस्व ध्यानादस्मान्निवारितः । यदर्थमिष्यते ध्यानं सोहं त्वां समुपागतः

વિષ્ણુએ કહ્યું— “હો હો, હે બ્રહ્મન્! ધ્યાનમાંથી નિવર્ત; તારા કારણે હું ધ્યાનથી અટકાવાયો છું. જે હેતુથી આ ધ્યાન કરાય છે, તે હેતુ માટે હું સ્વયં તારી પાસે આવ્યો છું.”

Verse 35

ब्रह्मोवाच । महाप्रसाद एषोऽत्र स्वामिनो हि प्रदर्शनम् । कस्यान्यस्य भवेच्चैषा चिन्ता या जगतः प्रभो

બ્રહ્માએ કહ્યું— “અહીં આ મહાપ્રસાદ છે—નિશ્ચયે સ્વામીનું પ્રદર્શન. હે જગત્પ્રભુ, આવી ચિંતા તમારા સિવાય બીજાને કેવી રીતે થાય?”

Verse 36

ममैव तावदुत्पत्तिर्जगदर्थे विनिर्मिता । जगदेतत्त्वदर्थीयं तत्त्वतो नास्ति विस्मयः

“મારી ઉત્પત્તિ પણ જગતના હિત માટે જ રચાઈ છે. આ સમગ્ર જગત પણ તમારા હેતુ માટે છે; તત્ત્વથી તેમાં આશ્ચર્ય નથી।”

Verse 37

भवता पालनं कार्यं संहरेद्रुद्र एव तु । एवंभूते जगत्यस्मिन्शक्रस्यास्य महात्मनः

“તમારે પાલનનું કાર્ય કરવું; પરંતુ સંહાર તો માત્ર રુદ્ર જ કરે છે. આ રીતે રચાયેલ આ જગતમાં આ મહાત્મા શક્ર (ઇન્દ્ર) નો આ ભાગ/કર્તવ્ય છે।”

Verse 38

हृतं राज्यं बाष्कलिना त्रैलोक्यं सचराचरम् । भृत्यस्य क्रियतां साह्यं मंत्रदानेन केशव

“બાષ્કલિએ મારું રાજ્ય—ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક—હરી લીધું છે. હે કેશવ, મંત્રદાન કરીને તમારા ભૃત્યને સહાય કરો।”

Verse 39

वासुदेव उवाच । भवतो वरदानेन अवध्यः स तु सांप्रतम् । बुद्धिसाध्यः स वै कार्यो बंधनादिह दानवः

વાસુદેવે કહ્યું—તમારા વરદાનથી તે અત્યારે અવધ્ય છે. તેથી તે દાનવને યુક્તિ-બુદ્ધિથી જ વશ કરવો—અહીં બંધન વગેરે ઉપાયોથી તેને રોકવો.

Verse 40

वामनोहं भविष्यामि दानवानां विनाशकः । मया सह व्रजत्वेष बाष्कलेस्तु निवेशनम्

હું વામન બનીશ—દાનવોનો વિનાશક. આવો, હવે મારી સાથે બાષ્કલના નિવાસસ્થાને ચાલો.

Verse 41

तत्र गत्वा वरं त्वेष मदर्थे याचतामिमम् । वामनस्यास्य विप्रस्य भूमे राजन्पदत्रयम्

ત્યાં જઈને મારા માટે આ વર માગો—હે રાજન, આ વામન બ્રાહ્મણ પાસે ભૂમિના ત્રણ પગલાં દાનરૂપે માગજો.

Verse 42

प्रयच्छस्व महाभाग याच्ञैषा तु मया कृता । शक्रेणोक्तो दानवेंद्रो दद्यात्स्वमपि जीवितम्

હે મહાભાગ, કૃપા કરીને આપો—આ યાચના મેં કરી છે. શક્ર (ઇન્દ્ર) કહે તો દાનવેન્દ્ર પણ પોતાનું જીવન સુધી દાન કરી દે.

Verse 43

गृह्य प्रतिग्रहं तस्य दानवस्य पितामह । तं बध्वा च ततो यत्नात्कृत्वा पातालवासिनम्

તે દાનવના પિતામહ પાસેથી દાન સ્વીકારી, તેણે પ્રયત્નપૂર્વક તેને બાંધી પાતાળનો નિવાસી બનાવી દીધો.

Verse 44

सौकरं रूपमास्थाय वधार्थं च दुरात्मनः । भविष्यामि न संदेहो व्रज शक्र त्वरान्वितः

હું વરાહરૂપ ધારણ કરીને તે દુષ્ટાત્માનો વધ કરવા નિઃસંદેહ આવીશ—એમાં શંકા નથી. હે શક્ર (ઇન્દ્ર), ત્વરાથી જા; વિલંબ ન કર।

Verse 45

विरराम तमुक्त्वैवमंतर्द्धानं गतश्च वै । अथ कालांतरे विष्णावदितेर्गर्भतां गते

એમ કહીને તે મૌન થયો અને નિશ્ચયે અંતર્ધાન થયો. પછી થોડો સમય વીતી ગયા બાદ—વિષ્ણુના સંબંધથી અદિતિ ગર્ભવતી થઈ ત્યારે—

Verse 46

निमित्तान्यतिघोराणि प्रादुर्भूतान्यनेकशः । समस्तजगदाधारे विष्णौ गर्भत्वमागते

સમસ્ત જગતના આધાર એવા વિષ્ણુ ગર્ભસ્થિતિને પામતાં, વારંવાર અનેક અત્યંત ઘોર અપશકુનો પ્રગટ થયા।

Verse 47

शोभनं हि तदा जातं निमित्तं चैवमूर्जितम् । मालतीकुसुमानां तु सुगंधः सुरभिर्ववौ

ત્યારે એક શુભ અને પ્રબળ નિમિત્ત ઉત્પન્ન થયું. માલતીના પુષ્પોની મધુર સુગંધ ફેલાઈને વાયુને સુવાસિત કરી ગઈ।

Verse 48

अथ विहितविधानं कालमासाद्य देवस्त्रिदशगणहितार्थं सर्वभूतानुकंपी । विमल विरल केशश्चंद्रशंखोदयश्रीरदितितनयभावं देवदेवश्चकार

પછી નિર્ધારિત વિધિવિધાનનો સમય આવતા, ત્રિદશગણના હિત માટે અને સર્વ ભૂતો પર કરુણાવાન દેવએ અદિતિના પુત્રભાવને ધારણ કર્યો. દેવદેવના કેશ નિર્મળ અને હળવા વહેતા હતા, અને તેની શોભા ઉદયમાન ચંદ્ર તથા શંખ સમાન તેજસ્વી હતી।

Verse 49

अवतरति च विष्णौ सिद्धदेवासुराणामनिमिषनयनानां विप्रसेदुर्मुखानि । अतिविरतरजोभिर्वायुभिः संवहद्भिर्दिनमपि च तदासीज्जन्म विष्णोः सुगर्भे

વિષ્ણુ અવતરતાં સિદ્ધ, દેવ અને અસુર—અનિમેષ નેત્રવાળા—સર્વના મુખ પ્રસન્ન અને તેજસ્વી બન્યા. ધૂળ શાંત થતાં પવન પણ મંદ મંદ વહ્યો, અને તે પવિત્ર ગર્ભમાં વિષ્ણુના જન્મકાળે દિવસ પણ શુભ લાગ્યો।

Verse 50

अदितिरजनगर्भा सापि देवी प्रयांती नतजघनभरार्त्ता मंदसंचाररम्या । अलसवदनखेदं पांडुभावं वहंती गुरुतरमवगाढं गर्भमेवोद्वहंती

તેજોમય ગર્ભ ધારણ કરેલી અદિતિ દેવી પણ આગળ ચાલી; ભારથી નિતંબ નમ્યા, છતાં તેની મંદ ચાલ મનોહર હતી. ચહેરા પર થાકની શિથિલતા અને શ્રમની ફિક્કાશ લઈને, અંદર ઊંડે સ્થિત અતિભારી ગર્ભને તે ધારણ કરતી હતી।

Verse 51

ततः प्रविष्टे खलु गर्भवासं नारायणे भूतभविष्ययोगात् । विनापदं प्राप्तमनोरथानि भूतानि सर्वाणि तदा बभूवुः

પછી ભૂત-ભવિષ્યના યોગથી નારાયણ ખરેખર ગર્ભવાસમાં પ્રવેશતાં જ, તે સમયે સર્વ પ્રાણીઓ આપત્તિ વિનાના બની પોતાના-પોતાના મનોભાવિત ઇચ્છિત ફળને પ્રાપ્ત કરવા લાગ્યા।

Verse 52

समीरणो वाति च मंदमंदं पतत्सु वर्षेषु नगोद्भवेषु । विविक्तमार्गेषु दिगंतरेषु जनेषु वै सत्यमुपागतेषु

સમિર મંદ મંદ વહે છે; પર્વતીય પ્રદેશોમાં વરસાદ વરસે છે. એકાંત માર્ગોમાં અને દૂર દિશાંતરોમાં, સત્યમાં સ્થિત થયેલા લોકોમાં એવો જ સમય વ્યાપે છે।

Verse 53

विमुच्यमाने गगने रजोभिः शनैश्शनैर्नश्यति चांधकारे । उदरांतर्गते विष्णौ द्रोहबुद्धिस्तदाभवत्

આકાશમાં ધૂળ ધીમે ધીમે છૂટવા લાગી અને અંધકાર પણ ક્રમે ક્રમે નાશ પામવા લાગ્યો; ત્યારે ઉદરની અંદર સ્થિત વિષ્ણુ પ્રત્યે તે સમયે દ્રોહબુદ્ધિ ઉદ્ભવી।

Verse 54

तां निशामय राजेंद्र देवमातुर्यथाक्रमम् । किमनुक्रमणेनैव लंघयामि त्रिविष्टपम्

હે રાજેન્દ્ર! દેવમાતાને યથાક્રમે નિહાળો. માત્ર વર્ણનથી હું ત્રિવિષ્ટપ (દેવલોક) કેવી રીતે પાર કરી શકું?

Verse 55

बाष्कलिं दानवेंद्रं तं कुर्यां पातालवासिनम् । शक्रस्य तु मया दत्तं धनं लावण्यमेव च

તે દાનવેન્દ્ર બાષ્કલિને હું પાતાળવાસી કરી દઈશ. અને શક્ર (ઇન્દ્ર)ને મેં ધન તથા લાવણ્ય પણ આપ્યાં છે.

Verse 56

दानवानां विनाशाय एकैव प्रभवाम्यहम् । क्षिपामि शरजालानि चक्रयानान्यनेकशः

દાનવોના વિનાશ માટે હું એકલો જ પ્રગટ થાઉં છું. હું વારંવાર બાણોની ઝડી અને અનેક ચક્રાકાર આયુધો ફેંકું છું.

Verse 57

गदाव्रातांश्च विविधान्दानवानां विनाशने । विबुधान्देवलोकस्थानधोभूमेस्तु दानवान्

દાનવોના વિનાશ માટે તેણે વિવિધ ગદાધારીઓના સમૂહો ઉત્પન્ન કર્યા; વિબુધ દેવોને દેવલોકમાં સ્થાપ્યા અને દાનવોને ધરતીની નીચે ધકેલ્યા.

Verse 58

करोमि कालयोगेन तत्तु कार्यं व्रतेन मे । निस्सृता सहसा वाणी वक्त्रमेवाभिसंस्थिता

કાલયોગથી હું મારા વ્રત દ્વારા તે કાર્ય કરું છું. અચાનક વાણી પ્રગટ થઈ અને મારા મુખ પર જ સ્થિર થઈ ગઈ.

Verse 59

येनेदं चिन्त्यते पूर्वं यन्न दृष्टं न च श्रुतम् । बंधं वै दनुमुख्यस्य कृतं कोपेन पश्य मे

જેણે આ પહેલેથી જ વિચાર્યું—જે કદી ન જોયું, ન સાંભળ્યું. જુઓ, ક્રોધવશ મેં દનુના અગ્ર પુત્રનું બંધન ખરેખર કર્યું છે.

Verse 60

कश्यपाय पुरा दत्तं धनं लावण्यमेव च । किमयं विगतोत्साहो वायवोथ समाकुलाः

પૂર્વકાળે કશ્યપને ધન અને લાવણ્ય અપાયું હતું. તો હવે તે ઉત્સાહહીન કેમ છે, અને પવનો કેમ વ્યાકુલ તથા અશાંત છે?

Verse 61

भ्रमतीव हि मे दृष्टिर्मैतद्रूपं प्रचिंतितम् । आविष्टा किमहं वच्मि केनाप्यसदृशं वचः

મારી દૃષ્ટિ જાણે ઘૂમે છે; આ રૂપનું મેં ગહન ચિંતન કર્યું છે. જાણે આવિષ્ટ થયો હોઉં—હું શું કહું? કોઈ બીજાની પ્રેરણાથી નીકળે તેમ અદ્વિતીય વચન ઊગે છે.

Verse 62

विकल्पवशमापन्नाऽभीक्ष्णं हृदिममर्श सा । दधार दिव्यं वर्षाणां सहस्रं दिव्यमीश्वरम्

વિકલ્પના વશમાં પડી તે વારંવાર હૃદયમાં વિચારતી રહી; અને તેણે તે દિવ્ય ઈશ્વરને એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ધારણ કર્યો.

Verse 63

ततः समभवत्तस्यां वामनो भूतवामनः । जातेन येन चक्षूंषि दानवानां हृतानि वै

પછી તેમાં વામન—દેહધારી વામન—પ્રગટ થયા; જેમના જન્મમાત્રથી દાનવોની આંખો, એટલે તેમની દૃષ્ટિ અને અહંકાર, હરી લેવાયા.

Verse 64

जातमात्रे ततस्तस्मिन्देवदेवे जनार्दने । नद्यः स्वच्छांबुवाहिन्यो ववौ गंधवहोऽनिलः

ત્યારે દેવોના દેવ જનાર્દન જન્મતાં જ નદીઓ નિર્મળ જળ વહેવા લાગી અને સુગંધવહન કરતો પવન વહેવા લાગ્યો।

Verse 65

कश्यपोपि सुखं लेभे तेन पुत्रेण भास्वता । सर्वेषां मानसोत्साहस्त्रैलोक्यांतरवासिनाम्

તે તેજસ્વી પુત્રના કારણે કશ્યપને પણ પરમ સુખ મળ્યું; અને ત્રિલોકમાં વસતા સર્વના મનમાં નવો ઉત્સાહ અને આનંદ પ્રગટ્યો।

Verse 66

संजातमात्रे तु ततो जनाधिपजनार्दने । स्वर्गलोके दुंदुभयो विनेदुस्तैश्च ताडिताः

પછી મનુષ્યાધિપ જનાર્દન પ્રગટ થતાં જ સ્વર્ગલોકમાં દેવતાઓએ વગાડેલા દુન્દુભિઓનો નાદ ગુંજી ઊઠ્યો।

Verse 67

अतिप्रहर्षात्तु जगत्त्रयस्य मोहश्च दुःखानि च नाशमीयुः । जगो च गन्धर्वगणोतिमात्रं भावस्वरैर्भर्तृविमिश्रिताश्च

અતિપ્રહર્ષથી ત્રિલોકનો મોહ અને દુઃખ નાશ પામ્યા; અને ગંધર્વગણોનો મહાન કલરવ ઊઠ્યો—ભાવભર્યા સ્વરો સાથે, પોતાના નેતાઓ સાથે મિશ્રિત।

Verse 68

सुराङ्गनाश्चापि च भावयुक्ता नृत्यंति तत्राप्सरसां समूहाः । तथैव विद्याधरसिद्धसंघा विमानयानैर्मुदिता भ्रमंति

ત્યાં ભાવયુક્ત દેવાંગનાઓ નૃત્ય કરે છે; અપ્સરાઓના સમૂહો એકત્ર થાય છે. તેમ જ વિદ્યાધર અને સિદ્ધોના સંઘ આનંદિત થઈ વિમાનયાનોમાં વિહરે છે।

Verse 69

वदंति सत्यानृतकार्यनिर्णयं तथाभिरंगं प्रतिदर्शयंति । गायंति गेयं विनिवृत्तरागा मुहुर्मुहुर्दुःखसुखप्रभूताः

તેઓ કર્મફળમાં સત્ય-અસત્યનો નિર્ણય કરીને કહે છે અને અંતરંગ ભાવ પણ દર્શાવે છે. રાગથી નિવૃત્ત થઈ, ગેય જે છે તે વારંવાર ગાય છે—દુઃખ-સુખના અનેક અનુભવોથી પરિપૂર્ણ થઈ।

Verse 70

नृत्यंति वै स्वर्गगताश्च ते तु धर्मार्जितं स्वर्गमितो व्रजंति । इति विगतविषादे निर्मले जीवलोके तिमिरनिकरमुक्ता निर्वृतिं प्राप्तुकामाः

સ્વર્ગમાં ગયેલા તેઓ નિશ્ચયે ત્યાં નૃત્ય કરીને આનંદ કરે છે અને અહીંથી ધર્મથી મેળવેલા સ્વર્ગને જાય છે. આ રીતે વિષાદરહિત, નિર્મળ જીવલોકમાં, અંધકારના સમૂહથી મુક્ત થઈ, તેઓ પરમ નિવૃતિ (શાંતિ) પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છે છે।

Verse 71

तत्रोचुः केचिदुर्व्यां जयजय भगवन्संप्रहृष्टाश्च केचित् । त्वेवं प्रोक्तप्रणादैरविरल मनसश्चानुवादैस्तथान्यैः । ध्यायंतेन्ये निगूढं जननभय जरामृत्युविच्छेदहेतो । रित्येवं कृत्स्नमासीज्जगदिदमखिलं सर्वतः संपृहृष्टम्

ત્યાં પૃથ્વી પર કેટલાકે ‘જય જય, હે ભગવન!’ એમ ઉદ્ઘોષ કર્યો અને કેટલાક અત્યંત હર્ષિત થયા. કેટલાક અવિરલ મનથી ઉંચા પ્રણાદો અને વારંવારના સ્તુતિ-વચનો દ્વારા તારી પ્રશંસા કરતા રહ્યા; અને કેટલાક જન્મ, જરા અને મૃત્યુના ભયનો છેદ કરનાર ગૂઢ તત્ત્વનું ધ્યાન કરતા રહ્યા. આ રીતે સર્વત્ર આખું જગત્ સંપૂર્ણ આનંદિત થયું।

Verse 72

परमासाद्य यं विष्णुं ब्रह्माह जगतः कृते । जातोयं भवतामर्थे वामनो यदपीश्वरः

તે વિષ્ણુને સંપૂર્ણ રીતે સમીપ જઈ બ્રહ્માએ જગતના હિત માટે કહ્યું—‘આ વામન તમારાં કલ્યાણ માટે જન્મ્યો છે, જો કે એ જ સ્વયં ઈશ્વર છે.’

Verse 73

एष ब्रह्मा च विष्णुश्च एष एव महेश्वरः । एष वेदाश्च यज्ञाश्च स्वर्गश्चैष न संशयः

એ જ બ્રહ્મા છે અને એ જ વિષ્ણુ; એ જ એકમાત્ર મહેશ્વર છે. એ જ વેદો અને એ જ યજ્ઞો; એ જ સ્વર્ગ પણ છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 74

विष्णुव्याप्तमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम् । एकः स तु पृथ्क्त्वेन स्वयंभूरिति विश्रुतः

આ સમગ્ર જગત્—સ્થાવર અને જંગમ—વિષ્ણુથી વ્યાપ્ત છે. છતાં તે એક પરમ તત્ત્વ અનેક ભેદરૂપે અલગ અલગ રીતે પ્રગટ થઈ ‘સ્વયંભૂ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 75

यथार्थवर्णके स्थाने विचित्रः स्फाटिको मणिः । ततो गुणवशात्तस्य स्वयंभोरनुवर्त्तनम्

જેમ સાચા રંગવાળા આધાર પર મૂકાયેલો અદ્ભુત સ્ફટિકમણિ તે જ રંગની છાયા ધારણ કરે છે, તેમ ગુણબળથી સ્વયંભૂ સાથે અનુરૂપતા અને અનુવર્તન થાય છે.

Verse 76

यथा हि गार्हपत्योग्निरन्यसंज्ञां पुनर्व्रजेत् । लभेत संज्ञां भगवान्ब्राह्मादिषु तथा ह्यसौ

જેમ ગાર્હપત્ય અગ્નિ ફરીથી બીજી સંજ્ઞા ધારણ કરે છે, તેમ તે ભગવાન બ્રહ્મા આદિ દેવોમાં વિવિધ નામો અને સંજ્ઞાઓ સ્વીકારે છે.

Verse 77

सर्वथा वामनो देवो देवकार्यं करिष्यति । एवं चिंतयतां तेषां भावितानां दिवौकसाम्

“સર્વ રીતે વામનદેવ દેવકાર્ય પૂર્ણ કરશે”—એવું સ્વર્ગવાસીઓએ દૃઢ સંકલ્પથી, ભાવિત ચિત્તે વિચારી લીધું.

Verse 78

जगाम शक्रसहितो बाष्कलेश्च निवेशनम् । दूरादेव च तां दृष्ट्वा पुरीं तस्य समावृताम्

તે શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે બાષ્કલના નિવાસસ્થાને ગયો; અને દૂરથી જ ચારેય તરફથી ઘેરાયેલી તેની નગરીને તેણે જોઈ.

Verse 79

पांडुरैः खगमागम्यैः सर्वरत्नोपशोभितैः । शोभितां भवनैर्मुख्यैस्सुविभक्तमहापथैः

એ નગરી ધવળ, પક્ષીઓને પણ ગમ્ય એવા ઊંચા પ્રાસાદોથી, સર્વ રત્નોની શોભાથી, મુખ્ય ભવનોથી તથા સુવિભક્ત વિશાળ મહામાર્ગોથી અતિશય શોભિત હતી।

Verse 80

नित्यप्रभिन्नैर्मातंगैरंजनाचलसन्निभैः । देवनागकुलोत्पन्नैः शतसंख्यैर्विराजिताम्

એ નગરી સદા મદમત્ત, અંજનાચલ પર્વત સમાન, દેવ-નાગકુલમાં ઉત્પન્ન થયેલા સૈંકડો હાથીઓથી ભવ્ય રીતે વિરાજમાન હતી।

Verse 81

निर्मांसगात्रैस्तुरगैरल्पकर्णैर्मनोजवैः । दीर्घग्रीवाक्षिकूटैश्च मनोज्ञैरुपशोभिताम्

એ નગરી સડપાતળા દેહવાળા, નાનાં કાનવાળા, મન જેટલા વેગવાન અને મનોહર, દીર્ઘ ગ્રીવા તથા ઉન્નત નેત્રકૂટ ધરાવતા અશ્વોથી સુશોભિત હતી।

Verse 82

पद्मगर्भसुवर्णाभाः पूर्णचंद्रनिभाननाः । संल्लापोल्लापकुशलास्तत्र वेश्याः सहस्रशः

ત્યાં સહસ્રો વેશ્યાઓ હતી—પદ્મકળીના ગર્ભની સ્વર્ણપ્રભા જેવી કાંતિવાળી, પૂર્ણચંદ્ર સમાન મુખવાળી, અને સુમધુર સંલાપ તથા વિનોદપૂર્ણ ઉલ્લાપમાં કુશળ।

Verse 83

न तत्पुण्यं न सा विद्या न तच्छिल्पं न सा कला । बाष्कलेर्न पुरेऽस्याथ निवासं प्रतिगच्छति

ન તે પુણ્ય, ન તે વિદ્યા, ન તે શિલ્પ, ન તે કલા—આમાંથી કશુંય બાષ્કલની આ નગરીમાં નિવાસ પ્રાપ્ત કરાવતું નથી।

Verse 84

उद्यानशतसंबाधं समाजोत्सवमालिनि । अन्विते दनुमुख्यैश्च सर्वैरंतकवर्जितैः

સૈકડો ઉદ્યાનોની ભીડથી ભરેલી અને સમાજોત્સવોની માળાથી શોભિત એવી તે નગરી દનુજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા સૌ દ્વારા અનુવર્તિત હતી; તેઓ સર્વે મૃત્યુભયથી રહિત હતા.

Verse 85

वीणावेणुमृदंगानां शब्दैः सर्वत्र नादिते । सदा प्रहृष्टा दनुजा बहुरत्नोपशोभिताः

વીણા, વેણુ અને મૃદંગના નાદથી સર્વત્ર ગુંજારવ થતો; દનુજો સદા પ્રસન્ન અને અનેક રત્નોથી વિભૂષિત હતા.

Verse 86

क्रीडमानाः प्रदृश्यंते मेराविव यथामराः । ब्रह्मघोषो महांस्तत्र दनुवृद्धैरुदीरितः

તેઓ ત્યાં રમતાં દેખાતા, જાણે મેરુ પર દેવગણ; અને ત્યાં દનુના વૃદ્ધ વંશજોએ “બ્રહ્મા!” એવો મહાઘોષ ઉઠાવ્યો.

Verse 87

साज्यधूमेन चाग्नीनां वायुना नष्टकिल्बिषे । सुगंधधूपविक्षेप सुरभीकृतमारुते

ઘૃતભર્યા યજ્ઞાગ્નિના ધુમાડાથી તે વાયુ પાપરહિત થયો; અને સુગંધિત ધૂપના વિક્ષેપથી પવન સુવાસિત બન્યો.

Verse 88

सुगंधिदनुजाकीर्णे पुरे तस्मिंस्तु बाष्कलि । त्रैलोक्यं तु वशे कृत्वा सुखेनास्ते स दानवः

સુગંધિત દનુજોથી ભરેલી તે નગરીમાં બાષ્કલિ નામનો દાનવ ત્રૈલોક્યને વશમાં કરીને સુખથી વસતો હતો.

Verse 89

तत्रस्थः पालयन्नास्ते त्रैलोक्यं सचराचरं । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवादी जितेंद्रियः

ત્યાં સ્થિત રહી તે ચરાચર સહિત ત્રિલોકનું પાલન કરે છે. તે ધર્મજ્ઞ, કૃતજ્ઞ, સત્યવાદી અને જિતેન્દ્રિય છે.

Verse 90

सुदर्शः पूर्वदेवानां नयानयविचक्षणः । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च दीनानामनुकंपकः

સુદર્શન પૂર્વ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ હતો, કરવું-ન કરવું તેમાં વિવેકી. તે બ્રાહ્મણભક્ત, શરણાગતોનો આશ્રય અને દીનો પર કરુણાવાન હતો.

Verse 91

वेदमंत्रप्रभूत्साह सर्वशक्तिसमन्वितः । षाड्गुण्यविषयोत्साहः स्मितपूर्वाभिभाषितः

વેદમંત્રોથી ઉત્પન્ન મહાન ઉત્સાહવાળો અને સર્વશક્તિસમન્વિત તે, ષાડ્ગુણ્ય વિષયમાં ઉત્સાહી; પહેલાં સ્મિત કરીને પછી બોલતો હતો.

Verse 92

वेदवेदांगतत्वज्ञो यज्ञयाजी तपोरतः । न च दुःशीलनिरतः स सर्वत्राविहिंसकः

તે વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વનો જાણકાર, યજ્ઞ કરનાર અને તપમાં રત હતો. તે દુશીલતામાં પ્રવૃત્ત નહોતો અને સર્વત્ર સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસક હતો.

Verse 93

मान्यमानयिता शुद्धः सुमुखः पूज्यपूजकः । सर्वार्थविदनाधृष्यः सुभगः प्रियदर्शनः

તે માનનીયોને માન આપનાર, શુદ્ધ, સુમુખ અને પૂજ્યનો પૂજક છે. તે સર્વ પુરુષાર્થોના તત્ત્વનો જાણકાર, અપરાજેય, સૌભાગ્યવાન અને પ્રિયદર્શન છે.

Verse 94

बहुधान्यो बहुधनो बहुयानश्च दानवः । त्रिवर्गसाधको नित्यं त्रैलोक्ये वरपूरुषः

એ દાનવ બહુ ધાન્યથી સમૃદ્ધ, બહુ ધનથી યુક્ત અને અનેક વાહનો વડે સંપન્ન બને છે. તે નિત્ય ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગની સાધનામાં રત રહી ત્રૈલોક્યમાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ તરીકે માન્ય થાય છે.

Verse 95

स्वपुरीनिलयो नित्यं देवदानवदर्पहा । स चैवं पालयामास त्रैलोक्ये सकलाः प्रजाः

તે સદા પોતાની જ નગરીમાં નિવાસ કરતો અને દેવો તથા દાનવોના દર્પનો નાશ કરનાર હતો. આ રીતે તેણે ત્રૈલોક્યની સર્વ પ્રજાનું પાલન-રક્ષણ કર્યું.

Verse 96

नाधमः कश्चिदप्यास्ते तस्मिन्राजनि दानवे । दीनो वा व्यधितो वापि अल्पायुर्वाथ दुःखितः

તે દાનવ રાજાના રાજ્યમાં કોઈ પણ નીચ કે અધમ ન હતો. કોઈ ગરીબ ન હતો, કોઈ રોગી ન હતો, કોઈ અલ્પાયુ ન હતો અને કોઈ દુઃખી પણ ન હતો.

Verse 97

मूर्खो वा मंदरूपो वा दुर्भगो वा निराकृतः । एवं युतं तं विमलैर्गुणौघैर्दृष्ट्वा च मत्वा च निविष्टबुद्धिं

કોઈ મૂર્ખ હોય, રૂપે મંદ હોય, દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત હોય અથવા નિરાકૃત હોય તોય—તેને નિર્મળ ગુણોના પ્રવાહથી યુક્ત જોઈને અને સમજીને મન દૃઢપણે (આદર અને સ્વીકારમાં) સ્થિર થઈ જાય છે.

Verse 98

प्रसादयन्दैत्यवरं महात्मा पुरंदरस्तं तु दनुप्रधानं । तेजोयुक्तं दानवं तं तपंतमिव भास्करं

દૈત્યશ્રેષ્ઠ—દનુના પ્રમુખને—પ્રસન્ન કરવા મહાત્મા પુરંદર (ઇન્દ્ર) સૂર્ય સમાન દહકતા તેજથી યુક્ત તે દાનવ પાસે ગયા.

Verse 99

त्रैलोक्यधारणे शक्तं विस्मितः सोऽभवत्तदा । इंद्रं पुरागतं दृष्ट्वा दानवेंद्राय पार्थिव

ત્રિલોકને ધારણ કરવાની ઇન્દ્રની શક્તિ જોઈ તે ત્યારે આશ્ચર્યચકિત થયો. સામે આવેલા ઇન્દ્રને જોઈ તે રાજાએ દાનવોના અધિપતિને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 100

इदमूचुस्तदागत्वा दानवा युद्धदुर्मदाः । आश्चर्यमिति वै कृत्वा इंद्रोभ्येति पुरीं तव

પછી ત્યાં આવી યુદ્ધના દર્પથી મદમત્ત દાનવોએ ‘આ તો ખરેખર આશ્ચર્ય છે’ એમ માનીને આ કહ્યું; અને ઇન્દ્ર પણ તેને અદ્ભુત ગણીને તારી નગરી તરફ આવ્યો.

Verse 101

एकाकी द्विजमुख्येन वामनेन सह प्रभो । अस्माभिर्यदनुष्ठेयं सांप्रतं नो वदस्व राट्

હે પ્રભુ! તમે એકલા છો, માત્ર દ્વિજશ્રેષ્ઠ વામન સાથે. હે રાજન, હાલ અમારે શું કરવું તે અમને કહો.

Verse 102

दानवानब्रवीत्सर्वान्पुरे तिष्ठत संकुलं । प्रवेश्यतां देवराजः पूज्यः स तु ममाद्य वै

દાનવોએ સૌને કહ્યું— ‘નગરમાં જ ભીડ સાથે રહો. દેવરાજને અંદર પ્રવેશ કરાવો; આજે તે નિશ્ચયે મારા દ્વારા પૂજ્ય છે.’

Verse 103

एतस्मिन्नेव काले तु वामनः स च वासवः । आगतौ दनुनाथेन प्रेम्णा चैवावलोकितौ

એ જ સમયે વામન અને વાસવ (ઇન્દ્ર) આવ્યા; અને દનુનાથે તેમને પ્રેમપૂર્વક નિહાળ્યા.

Verse 104

कृतार्थं मन्यतात्मानं प्रणिपातपुरःसरम् । उवाच वचनं राजा दानवानां धुरंधरः

તેણે આત્મસંતોષ પામેલો અને પ્રણામપૂર્વક હાજર થયેલો જોઈ, દાનવોનો ધુરંધર તે રાજા આ વચન બોલ્યો।

Verse 105

अद्य वै त्रिषु लोकेषु नास्ति धन्यतरो मया । योहं श्रियावृतः शक्रं पश्यामि गृहमागतम्

આજે ખરેખર ત્રિલોકમાં મારે કરતાં વધુ ધન્ય કોઈ નથી; કારણ કે હું શ્રીસમૃદ્ધિથી આવૃત થઈ શક્ર (ઇન્દ્ર)ને મારા ઘેર આવેલો જોઈ રહ્યો છું।

Verse 106

अर्थित्वकाम्यया यस्तु मामयं याचयिष्यति । गृहागतस्य तस्याहं दास्ये प्राणानपि ध्रुवम्

યાચકભાવથી જે કોઈ મારા ઘેર આવી મારી પાસે માગશે, તેને હું નિશ્ચયે મારા પ્રાણ પણ આપી દઈશ।

Verse 107

दारान्पुत्रांस्तथागारं त्रैलोक्ये का कथा मम । आगत्य संमुखं तस्य अंकमानीय सादरम्

“પત્ની, પુત્રો અને ઘર—ત્રિલોકમાં એ મારી માટે શું છે?” એમ કહી તે તેની સામે આવી અને આદરપૂર્વક (બાળકને) તેની ગોદમાં મૂક્યો।

Verse 108

परिष्वज्याभिनन्द्यैनं गृहं प्रावेशयत्स्वकम् । तस्य स्वागतमर्घ्याद्यैः कृत्वा पूजां प्रयत्नतः

તેણે તેને આલિંગન કરી આનંદથી અભિનંદન આપીને પોતાના ઘરમાં પ્રવેશ કરાવ્યો; પછી સ્વાગતમ્, અર્ઘ્ય વગેરે ઉપચારોથી પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરી।

Verse 109

अद्य मे सफलं जन्म पूर्णाः सर्वे मनोरथाः । यस्त्वां पश्यामि शक्राद्य स्वयमेव गृहागतम्

આજે મારું જન્મ સફળ થયું; મારા સર્વ મનરથો પૂર્ણ થયા. કારણ કે હું તમને—હે શક્રાદિ દેવો—સ્વયં મારા ઘરે આવેલાં દર્શન કરું છું.

Verse 110

ख्याप्योहं दनुमुख्यानां देवराज त्वया कृतः । आगच्छता मम गृहं पुण्यता तु परा हि मे

હે દેવરાજ, તમે મને દાનવ-શ્રેષ્ઠોમાં પ્રસિદ્ધ કર્યો છે. તમે મારા ઘરે આવ્યા તેથી મારું પુણ્ય નિશ્ચયે પરમ થયું છે.

Verse 111

अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैस्सम्यगिष्टैस्तु यत्फलम् । तत्फलं समवाप्येत त्वयि दृष्टे पुरंदर

અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞો વિધિપૂર્વક કરવાથી જે ફળ મળે છે, હે પુરંદર, તમારું દર્શન માત્રથી એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 112

यत्फलं भूमिदानेन गवां दानेन ऋत्विजे । ममाद्य तत्फलं भूतमथवा राजसूयकम्

હે ઋત્વિજ, ભૂમિદાન અથવા ગોદાનથી જે પુણ્યફળ થાય છે, આજે એ જ ફળ મને પ્રાપ્ત થયું છે—જાણે રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ મળ્યું હોય.

Verse 113

नाल्पेन तपसा लभ्यं दर्शनं तव वासव । एवं गेहे मया यत्ते प्रियं कार्यं तदुच्यताम्

હે વાસવ, તમારું દર્શન અલ્પ તપથી મળતું નથી. તમે આ રીતે મારા ઘરે આવ્યા છો, તો તમારું જે પ્રિય કાર્ય સિદ્ધ કરવાનું હોય તે કહો.

Verse 114

विकल्पोऽन्यो न भवता हृदि कार्यः कथंचन । कृतं च तद्विजानीया यद्यदि स्यात्सुदुष्करं

તારા હૃદયમાં ક્યારેય કોઈપણ રીતે બીજો સંશય ન કર. જાણ કે તે કાર્ય તો પહેલેથી જ સિદ્ધ છે, ભલે તે અતિ દુષ્કર જણાય.

Verse 115

पुण्योहं पुण्यतां प्राप्तो दर्शनात्तव शत्रुहन् । यत्ते देव वरैर्वंद्यौ वंदितौ चरणौ मया

હે શત્રુહન! તારા દર્શનથી હું ધન્ય થયો, પવિત્રતા પ્રાપ્ત કરી. હે દેવ! દેવશ્રેષ્ઠો પણ જેમના ચરણોને વંદે છે, તે તારા ચરણયુગળને મેં વંદન કર્યું.

Verse 116

किमागमनकृत्यं ते वद सर्वं मयि प्रभो । अत्याश्चर्यमिदं मन्ये तवागमन कारणं

હે પ્રભુ! અહીં આવવાનો તારો હેતુ શું છે—મને બધું કહો. તારા આગમનનું કારણ મને અત્યંત આશ્ચર્યજનક લાગે છે.

Verse 117

इंद्र उवाच । जानेहं दनुमुख्यानां प्रधानं त्वां तु बाष्कले । नात्याश्चर्यमिदं भाति त्वयि दृष्टेऽसुरोत्तम

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે બાષ્કલ! દાનવોમાં તું મુખ્ય નેતા છે, એમ હું જાણું છું. હે અસુરોત્તમ! તને જોઈને આ વાત મને બહુ આશ્ચર્યજનક લાગતી નથી.

Verse 118

विमुखा नार्थिनो यांति भवतो गृहमागताः । अर्थिनां कल्पवृक्षोसि दाता चान्यो न विद्यते

તારા ઘરે આવેલા યાચકો ક્યારેય નિરાશ થઈને પાછા જતા નથી. સહાય માંગનારાઓ માટે તું કલ્પવૃક્ષ સમાન છે; તારા જેવો બીજો દાતા નથી.

Verse 119

प्रभायां सूर्यतुल्योसि गांभीर्ये सागरोपमः । सहिष्णुत्वे धरा चैव श्रिया नारायणोपमः

પ્રભામાં તું સૂર્યતુલ્ય છે, ગાંભીર્યમાં સાગરસમાન. સહિષ્ણુતામાં ધરતી જેવો, અને શ્રી-સમૃદ્ધિમાં નારાયણસમાન છે.

Verse 120

ब्राह्मणः कश्यपकुले जातोयं वामनः शुभे । प्रार्थितोहमनेनैवं भूमेर्देहि पदत्रयं

હે શુભે! કશ્યપકુળમાં બ્રાહ્મણરૂપે જન્મેલો આ વામન મને એમ વિનવે છે—‘ભૂમિના ત્રણ પગલાં જેટલી જમીન આપો.’

Verse 121

ममाग्निशरणार्थाय यत्र कुर्यां मखं त्वहं । तदस्य कारणं कृत्वा अर्थितैषा मम प्रभो

હે મારા પ્રભુ! પવિત્ર અગ્નિમાં મને શરણ મળે તે માટે, જ્યાં જ્યાં હું યજ્ઞ કરું—તેનું કારણ આને બનાવી દો; એવી મારી વિનંતી છે.

Verse 122

लोकत्रयं मेऽपहृतं त्वया विक्रम्य बाष्कले । निर्वृत्तिको निर्धनोस्मि यद्दित्से न तदस्ति मे

હે બાષ્કલ (બલી)! તું વિક్రమ કરીને મારા ત્રણેય લોક હરી લઈ ગયો. હવે હું ઉપાયહીન અને નિર્ધન છું; તું જે આપવા ઇચ્છે છે તે મારી પાસે નથી.

Verse 123

भवंतं याचयिष्यामि परार्थेनापि चात्मना । अर्थित्त्वेन ममाप्यस्य यद्योग्यं तत्समाचर

હું તમને વિનંતી કરીશ—પરહિત માટે પણ અને પોતાના હિત માટે પણ. આ વિષયમાં હું પણ યાચક છું; અહીં જે યોગ્ય હોય તે જ કરો.

Verse 124

जातोसि काश्यपे च त्वं वंशे वंशविवर्द्धनः । दित्यास्त्वं गर्भसंभूतः पिता त्रैलोकपूजितः

તમે કશ્યપવંશમાં જન્મેલા છો અને તે પવિત્ર વંશના વર્ધક છો. તમે દિતિના ગર્ભથી ઉત્પન્ન થયા છો; તમારા પિતા ત્રિલોકમાં પૂજિત છે.

Verse 125

एवंभूतमहं ज्ञात्वा तेन त्वां याचयाम्यहम् । अस्याग्निशरणार्थाय दीयतां भू पदत्रयम्

તેને એવો જાણીને હું તમને વિનંતી કરું છું—અગ્નિથી આશ્રય અને રક્ષણ માટે ત્રણ પગલાં જેટલી ભૂમિ આપો.

Verse 126

अतीव ह्रस्वगात्रस्य वामनस्यास्य दानव । भूमिभागे च पारक्ये दातुं न त्वहमुत्सहे

હે દાનવ! આ વામન અતિ નાનાં શરીરવાળો છે અને ભૂમિનો આ ભાગ પરનો છે; તેથી હું તેને દાન આપવા સાહસ કરતો નથી.

Verse 127

एतदेव मया दत्तं यद्भवानर्थितोसि मे । गुरवो यदि मन्यंते मंत्रिणो वा पदत्रयम्

તમે મારી પાસે જે માગ્યું હતું તે જ મેં આપ્યું છે—જો ગુરુજન મંજૂરી આપે, અથવા મંત્રીઓ પણ ત્રણ પગલાં વિષે સંમત થાય તો.

Verse 128

अर्थित्वेन मदीयेन स्वकुले बांधवेपि च । गृहायाते मयि तथा यद्योग्यं तत्समाचर

મારી વિનંતીથી, તેમજ તમારા સ્વકુલ અને બંધુજનોમાં પણ—હું તમારા ઘેર આવું ત્યારે જે યોગ્ય અને સમુચિત હોય તે જ આચરો.

Verse 129

यदि ते रुचितं वीर दानवेंद्र महाद्युते । तदस्मै दीयतां शीघ्रं वामनाय महात्मने

હે વીર, હે દાનવેન્દ્ર મહાદ્યુતે, જો તને આ રુચે, તો તે મહાત્મા વામનને તે તત્કાળ આપી દેવાય।

Verse 130

बाष्कलिरुवाच । देवेंद्र स्वागतं तेऽस्तु स्वस्ति प्राप्नुहि मा चिरम् । त्वं समीक्षस्वधात्मानं सर्वेषां च परायणम्

બાષ્કલિ બોલ્યો—હે દેવેન્દ્ર, તમારું સ્વાગત છે. વિલંબ વિના કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરો. તમે સર્વના આશ્રય છો; તમારા અંતરાત્માનું પરિક્ષણ કરો।

Verse 131

त्वयि भारं समावेश्य सुखमास्ते पितामहः । ध्यानधारणयायुक्तश्चिंतयानः परं पदम्

ભાર તારા પર સોંપીને પિતામહ બ્રહ્મા સુખથી બિરાજે છે; ધ્યાન-ધારણામાં યુક્ત થઈ પરમ પદનું ચિંતન કરે છે।

Verse 132

संग्रामैर्बहुभिः खिन्नो जगच्चिंतामपास्य तु । क्षीराब्धिद्वीपमाश्रित्य सुखं स्वपिति केशवः

ઘણા યુદ્ધોથી થાકી ગયેલા કેશવ જગતની ચિંતા ત્યજી દે છે; ક્ષીર સાગરના દ્વીપનો આશ્રય લઈને તે સુખથી શયન કરે છે।

Verse 133

अन्ये च दानवाः सर्वे बलिनः सायुधास्त्वया । असहायेनैव शक्र सर्वेपि विनिपातिताः

અને બીજા બધા દાનવો પણ—બલવાન અને શસ્ત્રધારી—હે શક્ર, કોઈ સહાય વિના તારા દ્વારા સર્વે પાતાળ થયા।

Verse 134

आदित्या द्वादशैवेह रुद्रास्त्वेकादशापि वा । अश्विनौ वसवश्चैव धर्मश्चैव सनातनः

અહીં નિશ્ચયે દ્વાદશ આદિત્યો અને તેમ જ એકાદશ રુદ્રો છે; બે અશ્વિનીકુમારો, વસુગણ, તથા સનાતન ધર્મ—ધર્મતત્ત્વ પણ અહીં છે।

Verse 135

त्वद्बाहुबलमाश्रित्य त्रिदिवे मखभागिनः । त्वया क्रतुशतैरिष्टं समाप्तवरदक्षिणैः

તમારા ભુજાબળનો આશ્રય લઈને ત્રિદિવમાં યજ્ઞભાગના અધિકારી દેવોએ પોતપોતાનો ભાગ મેળવ્યો; અને તમારા દ્વારા ઉત્તમ દક્ષિણાઓ સાથે શત ક્રતુ વિધિપૂર્વક પૂર્ણ થયા।

Verse 136

त्वया च घातितो वृत्रो नमुचिः पाकशासन । त्वदाज्ञाकारिणा पूर्वं विष्णुना प्रभविष्णुना

હે પાકશાસન (ઇન્દ્ર)! વૃત્ર અને નમુચિ તારા દ્વારા જ સંહારાયા; અને પૂર્વે તારી આજ્ઞા અનુસાર વર્તન કરનાર સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિષ્ણુએ પણ તેમને વધ કર્યા હતા।

Verse 137

हिरण्यकशिपोर्भ्राता हिरण्याक्षोपि घातितः । हिरण्यकशिपुर्योत्र जङ्घे चारोप्य घातितः

હિરણ્યકશિપુનો ભ્રાતા હિરણ્યાક્ષ પણ સંહારાયો; અને અહીં સ્વયં હિરણ્યકશિપુ પણ જાંઘ પર ઉઠાવી બેસાડીને વધ થયો।

Verse 138

वज्रपाणिनमायांतमैरावणशिरोगतम् । संग्रामभूमौ दृष्ट्वा त्वां सर्वे नश्यंति दानवाः

સંગ્રામભૂમિમાં ઐરાવતના મસ્તક પર આરૂઢ, હાથમાં વજ્ર ધારણ કરીને તું આવતો દેખાતાં સર્વ દાનવો વિનાશ પામે છે।

Verse 139

ये त्वया विजिताः पूर्वं दानवा बलवत्तराः । सहस्रांशेन तत्तुल्यो न भवामि कथंचन

હે પ્રભુ! તમે પૂર્વે જીતેલા અતિબલવાન દાનવોની સામે હું કોઈ રીતે પણ તેમના હજારમાં એક અંશ જેટલો પણ સમાન નથી।

Verse 140

एवंविधोऽसि देवेंद्र मम का गणना भवेत् । मां समुद्धर्तुकामेन त्वयैवागमनं कृतम्

હે દેવೇಂದ್ರ! તમે એવા મહિમાવાન છો; મારી શું ગણના થઈ શકે? મને ઉદ્ધરવા ઇચ્છીને તમે જ અહીં આવ્યા છો।

Verse 141

करिष्यामि न संदेहो दास्ये प्राणानपि ध्रुवम् । किमर्थं देवराजोक्ता भूमिरेषा त्वया हि मे

હું કરીશ—કોઈ સંદેહ નથી; નિશ્ચયે પ્રાણ પણ આપી દઈશ. પરંતુ દેવરાજે કહેલી આ ભૂમિ તમે મને કયા હેતુથી જણાવ્યું?

Verse 142

इमे दाराः सुता गावो यच्चान्यद्विद्यते वसु । त्रैलोक्यराज्यमखिलं विप्रस्यास्य प्रदीयताम्

‘આ પત્નીઓ, આ પુત્રો, આ ગાયો અને જે કંઈ અન્ય ધન છે—અખિલ ત્રિલોકનું રાજ્ય પણ—આ બધું આ બ્રાહ્મણને અર્પણ કરવામાં આવે.’

Verse 143

अपकीर्तिर्भवेन्मह्यं पूर्वेषां च न संशयः । गृहायातस्य शक्रस्य दत्तं बाष्कलिना न तु

જો એવું કહેવાય કે મારા ઘેર આવેલા શક્રને બાષ્કલિએ દાન આપ્યું, તો નિઃસંદેહ મને અને મારા પૂર્વજોને પણ અપકીર્તિ થશે।

Verse 144

अन्योपि योर्थी मे प्राप्तः समे प्रियतरः सदा । भवानत्र विशेषेण विचारं मा कृथाः क्वचित्

મારા પાસે બીજો કોઈ યાચક પણ આવે તો તે પણ સદા તારા સમાન જ મને પ્રિય છે. તેથી આ વિષયમાં ક્યારેય વિશેષ શંકા કે ભ્રમ ન કરશો.

Verse 145

बृहत्त्रपा मे देवेंद्र यद्भूमेस्तु पदत्रयम् । ब्राह्मणस्य विशेषेण प्रार्थितं तु त्वया विभो

હે દેવેન્દ્ર! મને ભારે લાજ થાય છે કે તું—હે વિભો—એક બ્રાહ્મણ પાસેથી વિશેષ રીતે વર માગીને મારી પાસે ભૂમિના ત્રણ પગલાં માંગે છે.

Verse 146

दास्ये ग्रामवरानस्य भवतस्तु त्रिविष्टपम् । अश्वान्गजान्भूमिधनं स्त्रियश्चोद्भिन्नचूचुकाः

હું તને શ્રેષ્ઠ ગામો આપીશ, અને તારા માટે ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પણ—ઘોડા, હાથી, ભૂમિ અને ધન, તેમજ ઉન્નત સ્તનવાળી સ્ત્રીઓ પણ આપીશ.

Verse 147

यासां दर्शनमात्रेण वृद्धोपि तरुणायते । ताः स्त्रियो वसुधां चैतां वामनस्य प्रतिग्रहम्

જેનાં માત્ર દર્શનથી વૃદ્ધ પણ યુવાન બની જાય—એવી સ્ત્રીઓ અને આ વસુધા, વામનના સ્વીકારેલા પ્રતિગ્રહ (દાન) રૂપે છે.

Verse 148

प्रतिदास्यामि देवेन्द्र प्रसादः क्रियतां हि मे । एतावदुक्ते वचने तदा बाष्कलिना नृप

હે દેવೇಂದ್ರ! હું તે પાછું આપી દઈશ; મારા પર પ્રસાદ કરો. આ વચન કહ્યા પછી, હે નૃપ, ત્યારે બાષ્કલિએ એમ કહ્યું.

Verse 149

पुरोधास्तूशना प्राह दानवेंद्रं तदा वचः । भवान्राजा दानवेंद्र ऐश्वर्येष्टविधे स्थितः

ત્યારે પુરોહિત ઉશનાએ દાનવેન્દ્રને કહ્યું— “હે દાનવ-રાજ! તમે ઇચ્છિત ઐશ્વર્યના અષ્ટવિધ સ્વરૂપોમાં પ્રતિષ્ઠિત શાસક છો।”

Verse 150

युक्तायुक्तं न जानासि देयं कस्य मया क्वचित् । मंत्रिभिः सुसमालोच्य युक्तायुक्तं परीक्ष्य च

તને યોગ્ય-અયોગ્યનું જ્ઞાન નથી, અને મારા દ્વારા ક્યારે કોને દાન આપવું તે પણ તું જાણતો નથી. મંત્રીઓ સાથે સારી રીતે વિચારવિમર્શ કરીને, યોગ્ય-અયોગ્ય તપાસીને…

Verse 151

प्राप्तं त्रैलोक्यराज्यत्वं जित्वा देवान्सवासवान् । वाक्यस्यास्यावसानेव भवान्प्राप्स्यति बंधनं

વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત દેવોને જીતીને તમે ત્રિલોકનું રાજ્ય પ્રાપ્ત કર્યું છે; પરંતુ આ વચનો પૂર્ણ થતાં જ તમે બંધનમાં પડી જશો।

Verse 152

य एष वामनो राजन्विष्णुरेव सनातनः । नास्य वै भवता देयं पिता ते घातितः स्वयं

હે રાજન! આ વામન સ્વયં સનાતન વિષ્ણુ છે. તમારે તેને કશું દાન આપવું નહીં, કારણ કે તમારા પિતાનો વધ તેણે જ કર્યો હતો।

Verse 153

अयं ते पितृहा प्राप्तो मातृहा बंधुघातकः । वंशोच्छेदकरस्तुभ्यं भूतश्चैव भविष्यति

આ તારા પાસે આવેલો પિતૃહંતા, માતૃહંતા અને બંધુઘાતક છે; તે તારા વંશનો ઉચ્છેદ કરનાર હતો અને આગળ પણ રહેશે।

Verse 154

न चैष धर्मं जानाति शक्रादीनां हिते रतः । मायाविना दानवा ये मायया येन निर्जिताः

આ ધર્મને કશુ જ જાણતો નથી, છતાં ઇન્દ્ર વગેરે દેવોના હિતમાં રત છે; માયામાં નિપુણ દાનવોને તેણે માયાથી જ પરાજિત કર્યા।

Verse 155

मायया ब्राह्मणं रूपं वामनं च प्रदर्शितम् । अत्र किं बहुनोक्तेन नास्य देयं तु किंचन

માયાથી બ્રાહ્મણરૂપ—વામન—પ્રદર્શિત થયો છે. અહીં વધુ શું કહેવું? તેને કશું જ આપવું નહીં।

Verse 156

मक्षिकापादमात्रं तु भूमिरस्य प्रतिग्रहः । विनाशमेष्यसि क्षिप्रं सत्यंसत्यं मया श्रुतम्

તેની પાસેથી માખીના પગ જેટલી જમીન પણ સ્વીકારવી દોષયુક્ત પ્રતિગ્રહ છે. તું જલ્દી વિનાશ પામશે—આ સત્ય છે, સત્ય; મેં એમ જ સાંભળ્યું છે।

Verse 157

गुरुणाप्येवमुक्तस्तु भूयो वाक्यमथाब्रवीत् । धर्मार्थिना मया सर्वं प्रतिज्ञातं गुरो त्विदम्

ગુરુએ એમ કહ્યું છતાં તે ફરી બોલ્યો—“ગુરુદેવ, ધર્મની ઇચ્છાથી મેં આ બધું પ્રતિજ્ઞા કર્યું છે।”

Verse 158

प्रतिज्ञापालनं कार्यं सतां धर्मः सनातनः । यद्येष भगवान्विष्णुर्नास्ति धन्यतरो मया

પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરવું જ જોઈએ; એ સજ્જનોનો સનાતન ધર્મ છે. જો આ જ ભગવાન વિષ્ણુ હોય, તો મારાથી વધુ ધન્ય કોઈ નથી।

Verse 159

गृह्य प्रतिग्रहं मत्तो यदि देवान्बुभूषति । भूयोपि धन्यतां नीतो देवेनानेन वै गुरो

જો તે મારી પાસેથી દાન સ્વીકારી દેવતાઓનું સન્માન કરવા ઇચ્છે, તો હે ગુરુ, આ જ દેવ દ્વારા તે ફરીથી ધન્યતાને પ્રાપ્ત થયો છે।

Verse 160

यं योगिनो ध्यानयुक्ता ध्यायमाना हि दर्शनम् । न लभंते तथा विप्रास्सोयं दृष्टो मयाद्य वै

જે દર્શનને ધ્યાનમાં લીન યોગીઓ પણ ધ્યાન કરતાં કરતાં પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી, એ જ દિવ્ય દર્શન આજે મેં ખરેખર જોયું છે, હે વિપ્રો।

Verse 161

दानानि ये प्रयच्छंति सकुशोदकपाणिना । प्रीयतां भगवान्विष्णुः परमात्मा सनातनः

જે લોકો હાથમાં કુશ અને પવિત્ર જળ લઈને દાન આપે છે, તેમના પર સનાતન પરમાત્મા ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 162

एवमुक्ते तु वचने अपवर्गस्य भागिनः । यदत्र कार्यकरणे विकल्पो मे बभूव ह

મોક્ષના ભાગી એવા મહાપુરુષે તે વચન કહ્યાં ત્યારે, આ કાર્યને કરવું-કરાવવું વિષે મારા મનમાં સંશય ઊભો થયો.

Verse 163

उपदिष्टोस्मि भवता बालत्वे चावधारितम् । शत्रावपि गृहायाते मास्त्वदेयं तु किंचन

તમે મને બાળપણમાં જે ઉપદેશ આપ્યો હતો, તે મેં હૃદયમાં ધારણ કર્યો છે—શત્રુ પણ ઘેર આવે તો પણ અતિથિને આપવાનું કંઈપણ અટકાવવું નહીં.

Verse 164

एतदेव विचिंत्याहं प्राणानपि स्वकान्गुरो । वामनस्य प्रदास्यामि शक्रस्यापि त्रिविष्टपम्

હે ગુરુદેવ, આ જ વિચાર કરીને હું મારા પ્રાણ પણ અર્પણ કરવા તૈયાર છું. હું વામન ભગવાનને પોતાને સમર્પિત કરીશ અને શક્ર (ઇન્દ્ર)ને ત્રિવિષ્ટપ સ્વર્ગ પણ પાછું આપીશ.

Verse 165

अपीडाकारि यद्दानं तद्दानमिह दीयते । पीडाकारि च यद्दानं तद्दानं समलं स्मृतम्

જે દાન કોઈને પીડા ન આપે તે જ આ લોકમાં આપવાનું શ્રેષ્ઠ અને પ્રશંસનીય છે. પરંતુ જે દાન પીડાકારક હોય તે દોષયુક્ત (મલિન) દાન ગણાય છે.

Verse 166

एतच्छ्रुत्वा गुरुस्तत्र त्रपयाधोमुखः स्थितः । बाष्कलिरुवाच । अर्थिता भवतो देव देया सर्वा धरा मया

આ સાંભળીને ગુરુ ત્યાં લજ્જાથી મસ્તક નમાવી ઊભા રહ્યા. બાષ્કલિ બોલ્યા—હે દેવ, તમે યાચના કરી છે, તેથી હું તમને સમગ્ર ધરતી દાનમાં આપું છું.

Verse 167

त्रपाकरं भवेन्मह्यं यदस्य भूपदत्रयम् । इंद्र उवाच । सत्यमेतद्दानवेन्द्र यदुक्तं भवता हि मे

‘તેને ધરતીના ત્રણ પગ મળવા એ મારા માટે શરમજનક થશે.’ ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે દાનવેન્દ્ર, તમે મને જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે.

Verse 168

भूमेः पदत्रयार्थित्वं द्विजेनानेन मे कृतम् । एतावता त्वयं चार्थी मयाप्यस्य कृते भवान्

આ દ્વિજ દ્વારા મારી ‘ભૂમિના ત્રણ પગ’ની યાચના પૂર્ણ થઈ. એટલાથી તું પણ યાચક બન્યો, અને તેના હિતાર્થે હું પણ તારા દ્વારા યાચક બન્યો છું.

Verse 169

दनुपुत्रो याचितोसि वरमेतत्प्रदीयताम् । बाष्कलिरुवाच । पदत्रयं वामनाय देवराज प्रतीच्छ मे

હે દનુપુત્ર, તારી પાસે વર માગવામાં આવ્યો છે—આ વર પ્રદાન થાઓ. બાષ્કલિ બોલ્યો—હે દેવરાજ, વામન માટે મારા તરફથી અપાતાં ત્રણ પગલાં સ્વીકારો.

Verse 170

तत्र त्वं सुचिरं कालं सुखी सुरपते वस । एवमुक्त्वा बाष्कलिना वामनाय पदत्रयम्

હે સૂરપતિ, ત્યાં તું અતિ દીર્ઘ કાળ સુધી સુખથી નિવાસ કર. એમ કહી બાષ્કલિએ વામન માટે ત્રણ પગલાંના દાનની વાત કરી.

Verse 171

तोयपूर्वं तदा दत्तं प्रीयतां मे हरिः स्वयम् । दत्ते तु दानवेंद्रेण त्यक्त्वा रूपं च वामनम्

ત્યારે જલપૂર્વક દાન અપાયું અને તેણે કહ્યું—“હરિ સ્વયં મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ.” દાનવેન્દ્રે દાન આપતાં જ હરિએ વામનરૂપ ત્યજી દીધું.

Verse 172

हरिराचक्रमे लोकान्देवानां हितकाम्यया । यज्ञपर्वतमासाद्य गत्वा चैव उदङ्मुखः

દેવોના હિતની ઇચ્છાથી હરિ લોકોમાં પગલાં ભરી આગળ વધ્યા. યજ્ઞપર્વતને પહોંચી, ઉત્તરમુખ થઈ ત્યાં ગયા.

Verse 173

देवस्य वामचरणे निविष्टो दानवालयः । तत्र क्रमं स प्रथमं ददौ सूर्ये जगत्पतिः

દેવના ડાબા ચરણ પર દાનવોનું નિવાસસ્થાન સ્થિર થયું. ત્યાં જગત્પતિએ પ્રથમ પગલું સૂર્ય પર મૂક્યું.

Verse 174

द्वितीयं च ध्रुवे देवस्तृतीयेन च पार्थिव । ब्रह्मांडस्ताडितस्तेन देवेनाद्भुतकर्मणा

બીજા પ્રહારે દેવે ધ્રુવને આઘાત કર્યો; અને ત્રીજા પ્રહારે, હે રાજન, અદ્ભુતકર્મા તે દેવે બ્રહ્માંડરૂપ અંડને પણ પ્રહાર કર્યો।

Verse 175

अंगुष्ठाग्रेण भिन्नेंडे जलं भूरि विनिःसृतम् । प्लावयित्वा ब्रह्मलोकान्सर्वान्लोकाननुक्रमात्

જ્યારે બ્રહ્માંડરૂપ અંડું અંગૂઠાની ટોચે ફાટ્યું હોય તેમ ભિન્ન થયું, ત્યારે બહુ જળ બહાર નીકળ્યું; તેણે બ્રહ્મલોકને પ્લાવિત કરીને, ક્રમશઃ સર્વ લોકોને એક પછી એક ડૂબાડ્યા।

Verse 176

ध्रुवस्थानं सूर्यलोकं प्लाव्य तं यज्ञपर्वतम् । प्रविष्टा पुष्करं धारा धौत्वा विष्णुपदानि सा

એ ધારા ધ્રુવસ્થાન અને સૂર્યલોકને પ્લાવિત કરીને, તે યજ્ઞપર્વતને પણ ડૂબાડી, વિષ્ણુના પદચિહ્નોને ધોઈને પુષ્કરમાં પ્રવેશી।

Verse 177

पदानि यानि जातानि वैष्णवानि धरातले । तत्राश्रमे तु यो गत्वा स्नानं वाप्यां समाचरेत्

ધરાતલ પર જ્યાં જ્યાં વૈષ્ણવોના પદચિહ્નો પ્રગટ થયા છે, તે આશ્રમે જે કોઈ જઈ ત્યાંની વાપીમાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે—

Verse 178

अश्वमेधफलं तस्य दर्शनादेव जायते । एकविंशगणोपेतो वैकुंठे वासमाप्नुयात्

તેનું માત્ર દર્શન થતાં જ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; એકવીસ ગણો સાથે તે વૈકુંઠમાં નિવાસ પામે છે।

Verse 179

भुक्त्वा तु विपुलान्भोगान्कल्पानां तु शतत्रयम् । तदंते जायते राजा सार्वभौमः क्षिताविह

ત્રણસો કલ્પો સુધી વિપુલ ભોગો ભોગવીને, તે સમયના અંતે તે અહીં પૃથ્વી પર સર્વભૌમ ચક્રવર્તી રાજા તરીકે જન્મ લે છે।

Verse 180

तोयधारा तु सा भीष्म अंगुष्ठाग्राद्विनिःसृता । नदी सा वैष्णवी प्रोक्ता विष्णुपादसमुद्भवा

હે ભીષ્મ! તે જળધારા અંગૂઠાના અગ્રભાગમાંથી નીકળી હતી. તે નદી ‘વૈષ્ણવી’ કહેવાય છે, વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી।

Verse 181

अनेन कारणेनाभूद्गंगा विष्णुपदी नृप । यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

આ કારણથી, હે નૃપ! ગંગા ‘વિષ્ણુપદી’ તરીકે જાણીતી થઈ; જેના દ્વારા ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યાપ્ત થયું।

Verse 182

अंगुष्ठाग्रक्षतादंडाद्यत्प्रविष्टं जलं शुभम् । प्राप्तं देवनदीत्वं तु यातु विष्णुपदी नदी

અંગૂઠાના અગ્રના ઘાવચિહ્નવાળા દંડમાં જે શુભ જળ પ્રવેશ્યું, તે દેવનદીનું પદ પ્રાપ્ત કરે અને ‘વિષ્ણુપદી’ નદી બની રહે।

Verse 183

देवनद्या तया व्याप्तं ब्रह्मांडं सचराचरम् । विभूतिभिर्महाभाग सर्वानुग्रहकाम्यया

હે મહાભાગ! સર્વ પર અનુગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી, પોતાની વિભૂતિઓ દ્વારા તે દેવનદીએ ચરાચર સહિત સમગ્ર બ્રહ્માંડને વ્યાપ્ત કર્યું।

Verse 184

स बाष्कलिर्वामनेन उक्तः पूरय मे क्रमान् । अधोमुखस्तदा जात उत्तरं नास्य विंदति

આ રીતે વામને “મારા પગલાં પૂર્ણ કર” એમ કહ્યે બાષ્કલી તે ક્ષણે જ નિરાશ થઈ અધોમુખ થયો અને કોઈ ઉત્તર શોધી શક્યો નહીં।

Verse 185

मौनीभूतं तु तं दृष्ट्वा पुरोधा वाक्यमब्रवीत् । स्वाभाविकी दानशक्तिर्न तु स्रष्टुं वयं क्षमाः

તેને મૌન થયેલો જોઈ પુરોહિતે કહ્યું—“દાન કરવાની શક્તિ તો સ્વાભાવિક છે; પરંતુ દાન આપવા જેવું સર્જવા અમે સમર્થ નથી।”

Verse 186

यावतीयं धरा देव सा दत्तानेन ते प्रभो । उक्तो बाष्कलिना विष्णुर्यावन्मात्रा वसुंधरा

હે પ્રભુ! આ ધરતી જેટલી વિશાળ છે તેટલી જ તેણે તમને દાનમાં આપી છે—એમ કહી બાષ્કલિએ વિષ્ણુને વસુંધરાનું સંપૂર્ણ પરિમાણ જણાવ્યું।

Verse 187

या सृष्टा भवता पूर्वं सा मया न च गोपिता । अल्पाभूमिर्भवान्दीर्घो न तु सृष्टेरहं क्षमः

તમે પહેલાં જે સૃષ્ટિ રચી હતી તે મેં સાચવી નથી. તમે વિરાટ છો, ભૂમિ અલ્પ છે; તેથી સૃષ્ટિ-કાર્ય નિભાવવામાં હું સમર્થ નથી।

Verse 188

इच्छाशक्तिः प्रभवति प्रभोस्ते देव सर्वदा । निरुत्तरस्तदा विष्णुर्मत्वा तं सत्यवादिनम्

હે દેવ પ્રભુ! તમારી ઇચ્છાશક્તિ સદા પ્રબળ રહે છે. તેને સત્યવાદી માની ત્યારે વિષ્ણુ પણ નિરुत્તર થયા।

Verse 189

ब्रूहि दानवमुख्य त्वं कं ते कामं करोम्यहम् । मम हस्तगतं तोयं त्वया दत्तं तु दानव

હે દાનવોમાં શ્રેષ્ઠ! કહો, તમારી કઈ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું? હે દાનવ, તમારા દ્વારા અપાયેલું જળ હવે મારા હસ્તમાં છે.

Verse 190

तेन त्वं वरयोग्योसि वराणां भाजनं शुभं । दास्येहं भवतः काममर्थीयेन वृणुष्व ह

અતએવ તમે વરયોગ્ય છો—વરોના શુભ પાત્ર છો. હું તમારી અભિલાષા આપું છું; જે ઇચ્છો તે વર પસંદ કરો, હું આપવા તૈયાર છું.

Verse 191

विज्ञप्तो हि तदा तेन देवदेवो जनार्दनः । भक्तिं वृणोमि देवेश त्वद्धस्तान्मरणं हि मे

ત્યારે દેવદેવ જનાર્દનને તેણે વિનંતી કરી. (તે બોલ્યો:) હે દેવેશ! હું ભક્તિને વર રૂપે પસંદ કરું છું; અને મારું મરણ તમારા હસ્તથી જ થાઓ.

Verse 192

व्रजामि श्वेतद्वीपं ते दुर्लभं तु तपस्विनाम् । आहैवमुक्ते विष्णुस्तं तिष्ठस्वैव युगांतरम्

હું શ્વેતદ્વીપે જઈ રહ્યો છું; તે તપસ્વીઓ માટે પણ દુર્લભ છે. એમ કહ્યે પછી વિષ્ણુએ તેને કહ્યું—યુગાંત સુધી અહીં જ રહો.

Verse 193

वाराहरूपी यदाहं प्रवेक्ष्यामि धरातलम् । तदा हनिष्येहं त्वां तु मदग्रे च यदैष्यसि

જ્યારે હું વરાહરૂપ ધારણ કરીને ધરાતલમાં પ્રવેશ કરીશ, ત્યારે—તમે મારા સમક્ષ આવશો ત્યારે—હું અહીં જ તમારો વધ કરીશ.

Verse 194

उक्तोथ दानवस्तेन अपासर्प्पत्तदग्रतः । वामनेन समाक्रांताः सर्वे लोकास्तदा नृप

તેના આવા વચનથી દાનવ તેના આગળથી દૂર ખસી ગયો. ત્યારબાદ, હે નૃપ, વામને પોતાના પગલાંથી સર્વ લોકોને વ્યાપી/અતિક્રમી લીધા.

Verse 195

असुरैस्तैस्तदा त्यक्तं देवानां सत्यभाषणम् । देवो हृत्वा तु त्रैलोक्यं जगामादर्शनं विभुः

ત્યારે તે અસુરોએ દેવોના સત્યવચનને ત્યજી દીધું. અને સર્વવ્યાપી પ્રભુ ત્રિલોક હરીને અદૃશ્ય થઈ ગયા.

Verse 196

पातालनिलयश्चापि सुखमास्ते स बाष्कलि । शक्रोपि पालयामास विपश्चिद्भुवनत्रयम्

પાતાળમાં વસનાર બાષ્કલિ પણ ત્યાં સુખથી રહ્યો. અને શક્ર પણ—વિદ્વાન શાસક બની—ત્રિભુવનનું પાલન-શાસન કરવા લાગ્યો.

Verse 197

अयं त्रैविक्रमो नाम प्रादुर्भावो जगद्गुरोः । गंगासंभवसंयुक्तस्सर्वकल्मषनाशनः

આ જગદ્ગુરુનો ‘ત્રૈવિક્રમ’ નામે પ્રાદુર્ભાવ છે. ગંગાના પવિત્ર પ્રાકટ્ય સાથે સંયુક્ત થઈ તે સર્વ કલ્મષોનો નાશ કરે છે.

Verse 198

विष्णोः पदानामेषा ते उत्पत्तिः कथिता नृप । यां श्रुत्वा तु नरो लोके सर्वपापैः प्रमुच्यते

હે નૃપ, મેં તને વિષ્ણુના પવિત્ર પદચિહ્નોની આ ઉત્પત્તિ કહી. આ સાંભળીને મનુષ્ય આ લોકમાં સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 199

दुःस्वप्नं दुर्विचिंत्यं च दुःष्करं दुःष्कृतानि च । क्षिप्रं हि नाशमायांति दृष्टे विष्णुपदत्रये

દુઃસ્વપ્ન, દુર્વિચાર, કઠિન અવરોધો અને દુષ્કર્મો પણ—વિષ્ણુના ત્રિપદચિહ્નના દર્શનથી તત્કાળ નાશ પામે છે.

Verse 200

युगानुक्रमशो दृष्ट्वा पापिनो जंतवस्तथा । सूक्ष्मता दर्शिता भीष्म विष्णुना पददर्शने

યુગક્રમ મુજબ પાપી જીવોને યથાર્થ રીતે જોઈ, હે ભીષ્મ, વિષ્ણુએ પોતાના પવિત્ર પદચિહ્નના દર્શન દ્વારા સૂક્ષ્મ તત્ત્વો પ્રગટ કર્યા.