Adhyaya 22

Verse 1

भीष्म उवाच । भूर्लोकोथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोथ महर्जनः । तपः सत्यं च सप्तैते देवलोकाः प्रकीर्त्तिताः

ભીષ્મે કહ્યું—ભૂર્લોક, પછી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને મહર્લોક; તેમજ તપોલોક અને સત્યલોક—આ સાત દેવલોકો તરીકે પ્રખ્યાત છે।

Verse 2

पर्यायेण तु सर्वेषामाधिपत्यं कथं भवेत् । इहलोके शुभं रूपमायुरारोग्यमेव च

પરંતુ સર્વેને ક્રમે અધિપત્ય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય? અને આ લોકમાં શુભ રૂપ, દીર્ઘ આયુષ્ય તથા નિશ્ચયે આરોગ્ય કેવી રીતે મળે?

Verse 3

लक्ष्मीश्च विपुला ब्रह्मन्कथं स्यात्सुरपूजित । पुलस्त्य उवाच । पुरा हुताशनः सार्द्धं मारुतेन महीतले

“હે બ્રહ્મન, દેવપૂજિત! લક્ષ્મી કેવી રીતે વિપુલ બને?” પુલસ્ત્યે કહ્યું—“પૂર્વકালে હુતાશન (અગ્નિ) મારુત (વાયુ) સાથે પૃથ્વીતળ પર હતો।”

Verse 4

आदिष्टः पुरुहूतेन विनाशाय सुरद्विषाम् । निर्दग्धेषु ततस्तेन दानवेषु सहस्रशः

પુરુહૂત (ઇન્દ્ર)ની આજ્ઞાથી દેવદ્વેષીઓના વિનાશ માટે તે પ્રવૃત્ત થયો; ત્યારબાદ તેણે હજારો દાનવોને દહન કરી ભસ્મ કરી નાખ્યા।

Verse 5

तारकः कमलाक्षश्च कालदंष्ट्रः परावसुः । विरोचनस्तु संह्रादः प्रयातास्ते तदा वसन्

તારક, કમલાક્ષ, કાલદંષ્ટ્ર, પરાવસુ; તેમજ વિરોચન અને સંહ્રાદ—તેઓ ત્યારે ત્યાં વસતા વસતા પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 6

अंतःसमुद्रमाविश्य सन्निवेशमकुर्वत । अशक्ता इति तेप्यग्निमारुताभ्यामुपेक्षिताः

તેઓ સમુદ્રના મધ્યમાં પ્રવેશ કરીને ત્યાં જ વસવાટ ગોઠવ્યો; પરંતુ ‘અસમર્થ’ ગણાતા હોવાથી અગ્નિ અને વાયુએ તેમને પણ અવગણ્યા।

Verse 7

ततः प्रभृति वै देवान्मानुषान्स भुजंगमान् । संपीड्य च मुनीन्सर्वान्प्रविशंति पुनर्जलम्

તે સમયથી તેઓ દેવો, મનુષ્યો અને નાગોને પીડાવે છે; તેમજ સર્વ મુનિઓને દબાવી ફરીથી જળમાં પ્રવેશ કરે છે।

Verse 8

एवं युगसहस्राणि ते वीराः सप्त पंच च । जलदुर्गबलाद्राजन्पीडयंति जगत्त्रयम्

હે રાજન, આ રીતે હજારો યુગો સુધી તે બાર વીર જળદુર્ગ અને બળના આધારથી ત્રિલોકને પીડિત કરતા રહ્યા છે।

Verse 9

ततः पुनरथो वह्निमारुतावमराधिपः । आदिदेशाचिरादंबु निधिरेष विशोष्यताम्

પછી દેવાધિપતિએ ફરી અગ્નિ અને વાયુને આજ્ઞા કરી—“શીઘ્રે આ સમુદ્રને સુકવી દો।”

Verse 10

यस्मादस्मद्द्विषां चैष शरणं वरुणालयः । तस्माद्भवद्भ्यामद्यैव शोषमेष प्रणीयताम्

કારણ કે આ વરુણાલય અમારા શત્રુઓ માટે પણ આશ્રય છે; તેથી તમે બંને આજે જ આને સુકવી દો।

Verse 11

तावूचतुस्ततः शक्रं मयशम्बरसूदनम् । अधर्म एष देवेंद्र सागरस्य विनाशनम्

ત્યારે તે બે જણાએ માયા અને શમ્બરનો સંહારક શક્ર (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું— “હે દેવೇಂದ್ರ! આ અધર્મ છે; સાગરનો વિનાશ યોગ્ય નથી।”

Verse 12

यस्माज्जीवनिकायस्य महतः संक्षयो भवेत् । तस्मादुपायमन्यं तु समाश्रय पुरंदर

કારણ આ માર્ગથી જીવસમૂહનો મહાન ક્ષય થશે; તેથી, હે પુરંદર! બીજો ઉપાય આશ્રય કરો।

Verse 13

यस्य योजनमात्रेपि जीवकोटि शतानि च । निवसंति सुरश्रेष्ठ स कथं नाशमर्हति

હે સૂરશ્રેષ્ઠ! જેના માત્ર એક યોજન જેટલા ક્ષેત્રમાં પણ સૈકડો કરોડ જીવ વસે છે, તે વિનાશને કેવી રીતે પાત્ર થઈ શકે?

Verse 14

एवमुक्तः सुरेंद्रस्तु क्रोधसंरक्तलोचनः । उवाचेदं वचो रोषादमरावग्निमारुतौ

આ રીતે સંબોધિત થતાં સૂરೇಂದ್ರ ઇન્દ્રની આંખો ક્રોધથી લાલ થઈ; અને રોષમાં તેણે અમરાવ, અગ્નિ અને મારુતને આ વચન કહ્યું।

Verse 15

न धर्माधर्मसंयोगं प्राप्नुवंत्यमराः क्वचित् । भवंतौ तु विशेषेण महात्मानौ च तिष्ठतः

અમરજન ક્યારેય ધર્મ-અધર્મના સંયોગને પામતા નથી; પરંતુ તમે બંને વિશેષરૂપે મહાત્મા તરીકે પ્રતિષ્ઠિત છો।

Verse 16

ममाज्ञा न कृता यस्मान्मारुतेन समं त्वया । मुंनिव्रतपरो भूत्वा परिगृह्य कलेवरम्

તું મારુત સમાન હોવા છતાં મારી આજ્ઞા પાળી નથી; તેથી મુનિવ્રત ધારણ કરીને દેહ સ્વીકાર.

Verse 17

धर्मार्थशास्त्ररहितां योनिं प्रति विभावसो । तस्मादेकेन वपुषा मुनिरूपेण मानुषे

અતએવ વિભાવસુ (અગ્નિ) ધર્મ-અર્થશાસ્ત્રવિહિન માનવ યોનિ તરફ ગયો; અને એક જ દેહથી મુનિરૂપ ધારણ કરી માનવલોકમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 18

मारुतेन समं लोके तव जन्म भविष्यति । यदा तु मानुषत्वेपि त्वया गंडूषशोषितः

લોકમાં તારો જન્મ મારુત સાથે સંબંધિત થશે. અને માનવ અવસ્થામાં પણ તારા દ્વારા તે એક ગંડૂષ (મોઢાભર પાણી) થી સુકાઈ જશે ત્યારે…

Verse 19

भविष्यत्युदधिर्वह्ने तदा देवत्वमाप्स्यसि । इतींद्रशापात्पतितौ तत्क्षणात्तौ महीतले

“હે વહ્ને! ભવિષ્યમાં તું ઉદધિ બનશે; ત્યારે તું દેવત્વ પામશે.” એમ ઇન્દ્રના શાપથી તે બંને તત્ક્ષણે પૃથ્વીતળે પડી ગયા.

Verse 20

अवाप्तवंतौ देहे च कुंभाज्जन्म ततोभवत् । मित्रावरुणयोर्वीर्याद्वसिष्ठश्चात्मजोभवत्

ત્યારબાદ તેમણે દેહ પ્રાપ્ત કર્યો અને પછી કુંભમાંથી જન્મ થયો. મિત્ર-વરুণના વીર્ય-તેજથી વસિષ્ઠ પણ તેમના આત્મજ (પુત્ર) રૂપે ઉત્પન્ન થયો.

Verse 21

ततोगस्त्य उग्रतपा बभूव मुनिसत्तमः । अस्माद्भ्रातुः स वै भ्राता वसिष्ठस्यानुजो मुनिः

ત્યારે ઉગ્ર તપસ્વી મુનિશ્રેષ્ઠ અગસ્ત્ય પ્રાદુર્ભૂત થયા. આ ભ્રાતાથી જ વસિષ્ઠના અનુજ એવા તે મુનિ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 22

भीष्म उवाच । कथं च मित्रावरुणौ पितरावस्य तौ स्मृतौ । जन्म कुंभादगस्त्यस्य यथाभूत्तद्वदाधुना

ભીષ્મ બોલ્યા—મિત્ર અને વરુણ કેવી રીતે તેના બે પિતા તરીકે સ્મરાય છે? અને અગસ્ત્યનો કુંભમાંથી જન્મ કેવી રીતે થયો? જેમ બન્યું તેમ હવે કહો.

Verse 23

पुलस्त्य उवाच । पुरा पुराणपुरुषः कदाचिद्गंधमादने । भूत्वा धर्मसुतो विष्णुश्चचार विपुलं तपः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પ્રાચીન કાળે પુરાણપુરુષ એક વખત ગંધમાદન પર આવ્યા. ધર્મના પુત્રરૂપે વિષ્ણુએ ત્યાં વિશાળ તપ કર્યું.

Verse 24

तपसा चास्य भीतेन विघ्नार्थे प्रेषितावुभौ । शक्रेण माधवानंगावप्सरोगणसंयुतौ

તેણીની તપસ્યાથી ભયભીત થયેલા શક્રે (ઇન્દ્રે) વિઘ્ન કરવા માટે માધવ અને અનંગને અપ્સરાગણ સાથે મોકલ્યા.

Verse 25

यदा च गीतवाद्येन भावहावादिना हरिः । न काममाधवाभ्यां च मोहं नेतुमशक्यत

અને જ્યારે ગીત-વાદ્ય, ભાવ-હાવ-ભંગિમા દ્વારા પણ કામ અને માધવ—બન્ને હરિને મોહમાં પાડી શક્યા નહીં,

Verse 26

तदा काममधुस्त्रीणां विषादमभजद्गणः । संक्षोभायत तस्तेषामूरुदेशान्नराग्रजः

ત્યારે કામામૃત સમ મીઠી તે સ્ત્રીઓના કારણે તે ગણ વિષાદમાં પડી ગયો. તેમની વિશાળ ઊરુદેશથી વિશેષ કરીને ક્ષુબ્ધ થયેલો પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ જન અત્યંત વ્યાકુળ થયો.

Verse 27

नारीमुत्पादयामास त्रैलोक्यस्यापि मोहिनीम् । संमोहितास्तया देवास्तौ तु चैव सुरावुभौ

તેણે ત્રિલોકને પણ મોહી શકે એવી મોહિની નારી ઉત્પન્ન કરી. તેણીથી મોહિત થઈ દેવતાઓ અને તે બે દિવ્ય સૂર પણ સંપૂર્ણ રીતે આસક્ત થઈ ગયા.

Verse 28

अप्सराणां समक्षं हि देवानामब्रवीद्धरिः । उर्वशीति च नाम्नेयं लोके ख्यातिं गमिष्यति

અપ્સરાઓ અને દેવતાઓની સમક્ષ હરિએ કહ્યું— “આનું નામ ‘ઉર્વશી’ રહેશે, અને તે લોકમાં ખ્યાતિ પામશે.”

Verse 29

ततः कामयमानेन मित्रेणाहूयतोर्वशी । प्रोक्ता मां रमयस्वेति बाढमित्यब्रवीच्च सा

પછી કામાતુર તે મિત્રે ઉર્વશીને બોલાવી કહ્યું, “મને રમાવ.” તેણીએ ઉત્તર આપ્યો, “બાઢમ્— એમ જ થશે.”

Verse 30

गच्छंती तु ततः सूर्यलोकमिंदीवरेक्षणा । वरुणेन वृता पश्चाद्वचनं तमभाषत

ત્યારે કમળનેત્રા તે ત્યાંથી સૂર્યલોક તરફ ગઈ. પછી વરુણથી ઘેરાયેલી થઈ તેણે તેને આ વચન કહ્યું.

Verse 31

मित्रेणाहं वृता पूर्वं मम सूर्यः पतिः प्रभो । उवाच वरुणश्चित्तं मयि संन्यस्य गम्यताम्

પૂર્વે મિત્રે મને વરણી હતી; મારા પતિ પ્રભુ સૂર્ય છે. વરુણે કહ્યું—મારામાં તું તારો ચિત્ત (સંકલ્પ) અર્પી ને પ્રસ્થાન કર.

Verse 32

गतायां बाढमित्युक्त्वा मित्रः शापमदादथ । अद्यैव मानुषे लोके गच्छ सोमसुतात्मजम्

તે ગઈ પછી મિત્રે ‘તથાસ્તુ’ કહી શાપ આપ્યો—‘આજેજ માનવલોકમાં જા; સોમનો પુત્ર બની જન્મ લે.’

Verse 33

भजस्वेति यतो मिथ्या धर्म एष त्वया कृतः । जलकुंभे ततो वीर्यं मित्रेण वरुणेन च

‘મને ભજ’ કહી તું જે ધર્મ સ્થાપ્યો તે મિથ્યા છે. તેથી મિત્ર અને વરુણે તારો વીર્ય જળકુંભમાં ન્યસ્યું.

Verse 34

प्रक्षिप्तमथ संजातौ द्वावेव मुनिसत्तमौ । निमिर्नाम नृपः स्त्रीभिः पुरा द्यूतमदीव्यत

તેમાં ન્યસાયેલ દ્રવ્યમાંથી બે જ શ્રેષ્ઠ મુનિઓ ઉત્પન્ન થયા. પ્રાચીનકાળે ‘નિમિ’ નામનો રાજા સ્ત્રીઓ સાથે પાસા રમતો હતો.

Verse 35

तदंतरेभ्याजगाम वसिष्ठो ब्रह्मसंभवः । तस्य पूजामकुर्वाणं शशाप स मुनिर्नृपम्

એ દરમિયાન બ્રહ્મસમ્ભવ વશિષ્ઠ આવ્યા. રાજાએ યથોચિત પૂજા ન કરી તે જોઈ મુનિએ તેને શાપ આપ્યો.

Verse 36

विदेहस्त्वं भवस्वेति शप्तस्तेनाप्यसौ मुनिः । अन्योन्यशापादुभयोर्विशरीरे तु तेजसी

“તું વિદેહ થા” એમ કહી તેણે તે મુનિને પણ શાપ આપ્યો. પરસ્પર શાપના પ્રભાવથી બંનેનું તપોતેજ દેહવિહિન બન્યું.

Verse 37

जग्मतुश्शापनाशाय ब्रह्माणं जगतः पतिम् । अथ ब्रह्मसमादेशाल्लोचनेष्ववसन्निमिः

શાપનાશ માટે તેઓ બંને જગત્પતિ બ્રહ્મા પાસે ગયા. પછી બ્રહ્માના આદેશથી નિમિ આંખોમાં અવસ્થિત થયો.

Verse 38

निमेषाः स्युश्चलोकानां तद्विश्रामाय पार्थिव । वसिष्ठोप्यभवत्तस्मिञ्जलकुंभे च पूर्ववत्

હે રાજા, લોકોને વિશ્રામ નિમેષરૂપે (પાંપણ ઝપકાવામાં) મળે છે. અને વશિષ્ઠ પણ તે જળકુંભમાં પૂર્વવત્ ફરી પ્રગટ થયા.

Verse 39

ततो जातश्चतुर्बाहुः साक्षसूत्रकमंडलुः । अगस्त्य इति शांतात्मा बभूव ऋषिसत्तमः

પછી યજ્ઞોપવીત અને કમંડલુ ધારણ કરનાર ચતુર્ભુજ પુરુષ જન્મ્યો. શાંતાત્મા તે ઋષિશ્રેષ્ઠ ‘અગસ્ત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 40

मलयस्यैकदेशे तु वैखानस विधानतः । सभार्यः संवृतो विप्रैस्तपश्चक्रे सुदुष्करम्

મલય પર્વતના એક પ્રદેશમાં વૈખાનસ વિધાન મુજબ, તે પત્ની સહિત અને વિપ્ર ઋષિઓથી ઘેરાયેલો, અતિ દુષ્કર તપસ્યા કરવા લાગ્યો.

Verse 41

ततः कालेन महता तारकादिनिपीडितम् । जगद्वीक्ष्यसकोपेन पीतवान्वरुणालयम्

પછી ઘણાં કાળ પછી, તારક આદિથી પીડિત જગતને જોઈ તે ક્રોધિત થયો અને વરુણાલય—સમુદ્ર—ને પી ગયો।

Verse 42

ततोस्य वरदास्सर्वे बभूवुः शंकरादयः । ब्रह्माविष्णुश्च भगवान्वरदानाय जग्मतुः

ત્યારે શંકર આદિ સર્વે તેના માટે વરદાતા બન્યા; અને ભગવાન બ્રહ્મા તથા વિષ્ણુ પણ વરદાન આપવા આગળ વધ્યા।

Verse 43

वरं वृणीश्व भद्रं ते यश्चाभीष्टोत्र वै मुने । अगस्त्य उवाच । यावद्ब्रह्मसहस्राणां पंचविंशतिकोटयः

“વર પસંદ કરો; તમારું કલ્યાણ થાઓ—હે મુને, જે કંઈ તમને અભીષ્ટ હોય તે.” ત્યારે અગસ્ત્ય બોલ્યા—“બ્રહ્માઓના સહસ્રોની પચ્ચીસ કરોડ જેટલો સમય…”

Verse 44

वैमानिको भविष्यामि दक्षिणांबरवर्त्मनि । मद्विमानोदयात्कुर्याद्यः कश्चित्पूजनं मम

હું દક્ષિણ આકાશમાર્ગમાં વૈમાનિક (દિવ્ય વિમાનચારી) બનીશ. મારા વિમાનના ઉદય/પ્રકટ સમયે જે કોઈ મારી પૂજા કરશે, તે ફળ પામશે।

Verse 45

स सप्तलोकाधिपतिः पर्यायेण भविष्यति । यस्त्वाश्रमं पुष्करे तु मन्नाम्ना परिकीर्तयेत्

તે ક્રમે સાત લોકનો અધિપતિ બનશે—જે પુષ્કરમાં મારા નામે આશ્રમનું કીર્તન/સ્થાપન કરશે।

Verse 46

स चैव पुण्यतां यातु वर एष वृतो मया । श्राद्धं येऽत्र करिष्यंति पिंडपूर्वं तु भक्तितः

અને આ નિશ્ચયે પુણ્યદાયક બને—આ વર મેં પસંદ કર્યો છે: જે અહીં ભક્તિપૂર્વક પ્રથમ પિંડ અર્પણ કરીને શ્રાદ્ધ કરશે, તે ઇચ્છિત આધ્યાત્મિક ફળ પામશે.

Verse 47

तेषां पितृगणास्सर्वे मया सह दिवि स्थिताः । एतत्कालं वसिष्यंति एष एव वरो मम

તે સર્વ પિતૃગણો મારી સાથે સ્વર્ગમાં સ્થિત છે. આ જ સમયાવધિ સુધી તેઓ ત્યાં નિવાસ કરશે—આ જ મારો વર છે.

Verse 48

एवमस्त्विति तेप्युक्त्वा जग्मुर्देवा यथागतम् । तस्मादर्घः प्रदातव्यो ह्यगस्त्याय सदा बुधैः

‘એવમસ્તુ’ કહી તે દેવતાઓ પણ જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ગયા. તેથી વિદ્વાનોને સદા અગસ્ત્યને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 49

भीष्म उवाच । कथमर्घप्रदानं च कर्तव्यं तस्य वै मुनेः । विधानं यदगस्त्यस्य पूजने तद्वदस्व मे

ભીષ્મ બોલ્યા—હે મુને, તેમના માટે અર્ઘ્યપ્રદાન કેવી રીતે કરવું? અગસ્ત્યપૂજનનું જે વિધાન છે તે મને કહો.

Verse 50

पुलस्त्य उवाच । प्रत्यूष समये विद्वान्कुर्यादस्योदये निशि । स्नानं शुक्लतिलैस्तद्वच्छुक्लमाल्यांबरो गृही

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પ્રત્યૂષકાળે, રાત્રિમાં તેના ઉદય સમયે, વિદ્વાને સ્નાન કરવું. અને ગૃહસ્થએ શ્વેત તિલથી સ્નાન કરીને શ્વેત માળા તથા શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવું.

Verse 51

स्थापयेदव्रणं कुंभं माल्यवस्त्रविभूषितम् । पंचरत्नसमायुक्तं घृतपात्रेणसंयुतम्

નિર્દોષ કલશ સ્થાપવો, તેને માળા અને વસ્ત્રોથી વિભૂષિત કરવો. પંચરત્નોથી યુક્ત કરીને ઘૃતપાત્ર સાથે રાખવો.

Verse 52

अंगुष्ठमात्रं पुरुषं तथैव सुवर्णमध्यायतबाहुदंडम् । चतुर्भुजं कुंभमुखे निधाय धान्यानि सप्ताचलसंयुतानि

અંગૂઠા જેટલા પ્રમાણનો પુરુષરૂપ બનાવવો, મધ્યભાગ સુવર્ણમય અને ભુજાદંડ દીર્ઘ હોય. તે ચતુર્ભુજ મૂર્તિને કલશમુખે સ્થાપી, સપ્તાચલસહિત ધાન્ય પણ રાખવું.

Verse 53

सकांस्यपात्राक्षतशुक्लयुक्तं मंत्रेण दद्याद्द्विजपुंगवाय । उत्क्षिप्य कुंभोपरिदीर्घबाहुमनन्यचेता यमदिङ्मुखस्थम्

મંત્રપૂર્વક કાંસ્યપાત્રમાં અક્ષત અને શ્વેત દ્રવ્ય રાખીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજને દાન આપવું. પછી કળશ ઉપર દીર્ઘ ભુજાઓ ઉંચી કરી, એકાગ્ર ચિત્તે યમદિક્‌ (દક્ષિણ) તરફ મુખ રાખવું.

Verse 54

श्वेतां च दद्याद्यदिशक्तिरस्ति रौप्यैः खुरैर्हेममुखीं सवत्सां । धेनुं नरः क्षीरवतीं प्रणम्य स्रग्वस्त्रघंटाभराणां द्विजाय

જો શક્તિ હોય તો શ્વેત ધેનુ—વાછરડાંসহ—દાન આપવી; જેના ખુરા રૌપ્યમય અને મુખ હેમમય હોય, અને જે ક્ષીરવતી હોય. તેને પ્રણામ કરીને, માળા-વસ્ત્ર-ઘંટા-આભૂષણોથી સજાવી દ્વિજને અર્પણ કરવી.

Verse 55

आसप्तरात्रादुदये नृपास्य दातव्यमेतत्सकलं नरेण । यावत्समास्सप्तदशाथ वा स्युरथोर्द्ध्वमप्यत्र वदंति केचित्

સૂર્યોદયથી સાત રાત્રિ સુધી મનુષ્યે આ બધું રાજાને આપવું જોઈએ. આ નિયમ સત્તર વર્ષ સુધી—અને કેટલાકના મત મુજબ તેનાથી પણ વધુ—ચાલે છે.

Verse 56

काशपुष्पप्रतीकाश अग्निमारुतसंभव । मित्रावरुणयोः पुत्र कुंभयोने नमोस्तु ते

કાશપુષ્પ સમ તેજસ્વી, અગ્નિ અને વાયુથી ઉત્પન્ન! મિત્ર-વરুণના પુત્ર, કુંભયોનિ અગસ્ત્ય! તમને નમસ્કાર હો.

Verse 57

प्रत्यब्दं च फलत्यागमेवं कुर्वन्नसीदति । होमं कृत्वा ततः पश्चाद्वर्तयेन्मानवः फलम्

દર વર્ષે આ રીતે કર્મફળનો ત્યાગ કરનાર મનુષ્ય દુઃખમાં પડતો નથી. હોમ કરીને પછી નિયમસર ફળનો ઉપભોગ કરવો.

Verse 58

अनेनविधिना यस्तु पुमानर्घं निवेदयेत् अर्घ्य । इमं लोकमवाप्नोति रूपारोग्यफलप्रदम्

જે પુરુષ આ વિધિ પ્રમાણે અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે આ લોકમાં જ રૂપ અને આરોગ્ય આપનાર ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 59

द्वितीयेन भुवर्लोकं स्वर्लोकं च ततः परम् । सप्तैव लोकानाप्नोति सप्तार्घान्यः प्रयच्छति

બીજા અર્ઘ્યથી ભુવર્લોક, સ્વર્લોક અને તેનાથી પરના લોક પ્રાપ્ત થાય છે. જે સાત અર્ઘ્ય અર્પે છે, તે સાતેય લોકોને પામે છે.

Verse 60

इति पठति शृणोति यो हि सम्यक्चरितमगस्त्यसमर्चनं च पश्येत् । मतिमपि च ददाति सोपि विष्णोर्भवनगतः परिपूज्यतेमरौघैः

જે આને વિધિપૂર્વક પાઠ કરે, સાંભળે, અથવા અગસ્ત્ય-સમર્ચનનું આ ચરિત યોગ્ય રીતે દર્શન કરે—અથવા જે માત્ર શ્રદ્ધાથી સમજ અને સંમતિ આપે—તે પણ વિષ્ણુના ધામે જઈ દેવસમૂહો દ્વારા સન્માનિત થાય છે.

Verse 61

भीष्म उवाच । सौभाग्यारोग्यफलदममित्रक्षयकारकम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं यच्च तन्मे ब्रूहि महामते

ભીષ્મે કહ્યું—હે મહામતે! જે સૌભાગ્ય અને આરોગ્યનું ફળ આપે, શત્રુઓનો ક્ષય કરે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને પ્રદાન કરે, તે મને કહો।

Verse 62

पुलस्त्य उवाच । यदुमाया पुरा देव उवाचांधकसूदनः । कथासु संप्रवृत्तासु धर्म्यासु ललितासु च

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પૂર્વે દેવ અંધકસૂદન (અંધકનો સંહારક) યદુમાયાને બોલ્યા હતા, જ્યારે ધર્મ્ય અને લલિત કથાઓનો પ્રવાહ શરૂ થયો હતો।

Verse 63

तदिदानीं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । गौर्युवाच । दत्तः शापो हि सावित्र्या मह्यं लक्ष्म्यै सुरेश्वर

હવે હું ભોગ અને મોક્ષનું ફળ આપનાર તે વિષય કહું છું. ગૌરીએ કહ્યું—હે સુરેશ્વર! સાવિત્રીએ ખરેખર મને અને લક્ષ્મીને શાપ આપ્યો છે।

Verse 64

यथा लक्ष्मीप्रधानत्वमहं यामि तथा वद । शंकर उवाच । शुणुष्वावहिता देवि तथैवान्यत्स्वयंकृतम्

“હું લક્ષ્મી-પ્રધાનતા કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરું, તે કહો.” શંકરે કહ્યું—“હે દેવી! એકાગ્ર થઈને સાંભળ; મેં સ્વયં કરેલું અન્ય પણ તેમ જ કહું છું.”

Verse 65

नराणामथ नारीणामाराधनमनुत्तमम् । नभस्ये वाथ वैशाखे पुण्ये मार्गशिरस्यथ

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ માટે અનुत્તમ આરાધના—નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસમાં, અથવા વૈશાખમાં, તેમજ પુણ્ય માર્ગશીર્ષ માસમાં પણ—કરવી જોઈએ।

Verse 66

शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नातः स गौरसर्षपैः । गोरोचनं सगोमूत्रं गोदुग्धं च घृतं तथा

શુક્લપક્ષની તૃતીયાએ ગૌર સરસવથી સ્નાન કરીને, ગોરોચના, ગોમૂત્ર, ગોદૂધ અને ઘી પણ વિધિપૂર્વક ગ્રહણ/તૈયાર કરવું।

Verse 67

दधिचंदनसंमिश्रं ललाटे तिलकं न्यसेत् । सौभाग्यारोग्यकृद्यस्मात्सदा च ललिताप्रियम्

દહીં અને ચંદન મિશ્રિત તિલક લલાટે ધારણ કરવો; કારણ કે તે સૌભાગ્ય અને આરોગ્ય આપે છે અને સદા લલિતા દેવીને પ્રિય છે।

Verse 68

प्रतिपक्षं तृतीयायां पुमान्वापि सुवासिनी । धारयेद्रक्तवस्त्राणि कुसुमानि सितानि च

કૃષ્ણપક્ષની તૃતીયાએ પુરુષ હોય કે સુવાસિની, લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરે અને શ્વેત પુષ્પો પણ ધારણ કરે।

Verse 69

विधवा शुक्लवस्त्रं वै त्वेकमेव हि धारयेत् । कुमारी शुक्ल सूक्ष्मे च परिदध्यात्तु वाससी

વિધવા સ્ત્રીએ ખરેખર માત્ર એક જ શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરવું. કુમારીએ તો શ્વેત અને સૂક્ષ્મ (નાજુક) એવા બે વસ્ત્રો પહેરવા।

Verse 70

देवीं च पंचगव्येन ततः क्षीरेण केवलं । स्नापयेन्मधुना तद्वत्पुष्पगंधोदकेन तु

દેવીને પ્રથમ પંચગવ્યથી સ્નાન કરાવવું, પછી માત્ર શુદ્ધ દૂધથી; તેમ જ મધથી અને પુષ્પસુગંધિત જળથી પણ સ્નાન કરાવવું।

Verse 71

पूजयेच्छुक्लपुष्पैस्तु फलैर्नानाविधैरपि । धान्यलाजादिलवणगुडक्षीरघृतान्वितैः

શ્વેત પુષ્પો અને નાનાવિધ ફળોથી, તેમજ ધાન્ય, લાજા (ભૂંજેલા ચોખા) વગેરે, મીઠું, ગોળ, દૂધ અને ઘી સહિત પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 72

शुक्लाक्षततिलैरर्चा कार्या देवि सदा त्वया । पादयोरर्चनं कुर्यात्प्रतिपक्षं वरानने

હે દેવી, તારે સદા શ્વેત અક્ષત (અખંડ ચોખા) અને તલથી અર્ચા કરવી જોઈએ. હે વરાનને, પ્રત્યેક પક્ષે (પખવાડિયે) પાદયુગલનું અર્ચન કરવું જોઈએ।

Verse 73

वरदायै नमः पादौ तथा गुल्फौ श्रियै नमः । अशोकायै नमो जंघे पार्वत्यै जानुनी तथा

પાદોમાં વરદાયૈ નમઃ, તેમજ ગુલ્ફોમાં (ગોઢાળામાં) શ્રિયૈ નમઃ. જંઘામાં અશોકાયૈ નમઃ, અને જાનુમાં પાર્વત્યૈ નમઃ।

Verse 74

ऊरू मांगल्यकारिण्यै वामदेव्यै तथा कटिम् । पद्मोदरायै जठरं नमः कंठे श्रियै नमः

ઊરુઓને માંગલ્યકારિણ્યૈ નમઃ; કટિને વામદેવ્યૈ નમઃ. જઠરને પદ્મોદરાયૈ નમઃ; કંઠે શ્રિયૈ નમઃ।

Verse 75

करौ सौभाग्यदायिन्यै बाहू च सुमुखश्रियै । मुखं दर्पविनाशिन्यै स्मरदायै स्मितं पुनः

કરોને સૌભાગ્યદાયિન્યૈ નમઃ; બાહુઓને સુમુખશ્રિયૈ નમઃ. મુખને દર્પવિનાશિન્યૈ નમઃ; અને પુનઃ સ્મિતને સ્મરદાયૈ નમઃ।

Verse 76

गौर्यै नमस्तथानासामुत्पलायै च लोचने । तुष्ट्यै ललाटमलकं कात्यायन्यै नमः शिरः

નાસારૂપા ગૌરીને નમસ્કાર; નેત્રદ્વયરૂપા ઉત્પલાને નમસ્કાર. લલાટ અને અલકરૂપા તુષ્ટિને, તથા શિરોરૂપા કાત્યાયનીને નમસ્કાર.

Verse 77

नमो गोर्य्यै नमः पुष्ट्यै नमः कांत्यै नमः श्रियै । रंभायै ललितायै च वामदेव्यै नमो नमः

ગૌરીને નમસ્કાર, પુષ્ટિને નમસ્કાર, કાંતિને નમસ્કાર, શ્રીને નમસ્કાર. રંભા અને લલિતાને નમસ્કાર; વામદેવીને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 78

एवं संपूज्य विधिवदग्रतः पद्ममालिखेत् । पत्रैः षोडशभिर्युक्तं क्रमेणैव सकर्णिकम्

આ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરીને, આગળ એક કમળ આંકવું; જે ક્રમથી સોળ પાંખડીઓથી યુક્ત અને કર્ણિકાસહિત હોય.

Verse 79

पूर्वेण विन्यसेद्गौरीमपर्णां च ततः परम् । भवानीं दक्षिणे तद्वद्रुद्राणीं च ततः परम्

પૂર્વ દિશામાં ગૌરીને સ્થાપિત કરવી, પછી અપર્ણાને. એ જ રીતે દક્ષિણ દિશામાં ભવાનીને, અને ત્યારબાદ રુદ્રાણીને સ્થાપિત કરવી.

Verse 80

विन्यसेत्पश्चिमे भागे सौम्यां मदनवासिनीम् । वायव्ये पाटलामुग्रामुत्तरेण तथा उमाम्

પશ્ચિમ ભાગમાં સૌમ્યા અને મદનવાસિનીને સ્થાપિત કરવી. વાયવ્ય (ઉત્તર-પશ્ચિમ) દિશામાં પાટલા અને ઉગ્રાને, તેમજ ઉત્તરમાં ઉમાને સ્થાપિત કરવી.

Verse 81

साध्यां पथ्यां तथा सौम्यां मंगलां कुमदां सतीम् । भद्रां च मध्ये संस्थाप्य ललितां कर्णिकोपरि

સાધ્યા, પથ્યા, સૌમ્યા, મંગલા, કુમદા, સતી તથા ભદ્રા—એમને મધ્યમાં સ્થાપી, કમળની કર્ણિકા પર લલિતાને પ્રતિષ્ઠિત કર્યા।

Verse 82

कुसुमैरक्षताद्भिर्वा नमस्कारेण विन्यसेत् । गीतमंगलघोषं च कारयित्वा सुवासिनीम्

પુષ્પો અને અક્ષત (અખંડ ચોખા) વડે, અથવા નમસ્કાર કરીને, વિધિનું વિન્યાસ કરવો; અને સુવાસિનીથી મંગળગીત તથા મંગળઘોષ કરાવી આગળ વધવું।

Verse 83

पूजयेद्रक्तवासोभी रक्तमाल्यानुलेपनैः । सिंदूरं स्नानचूर्णं च तासां शिरसि पातयेत्

લાલ વસ્ત્રો, લાલ માળા અને લાલ અનુલેપનથી તેમનું પૂજન કરવું; અને તેમના શિરે સિંદૂર તથા સ્નાનચૂર્ણ અર્પણ કરવું।

Verse 84

सिंदूरं कुंकुमं स्नानमतीवेष्टं यतस्ततः । तथोपदेष्टारमपि पूजयेद्यत्नतो गुरुम्

સિંદૂર, કુંકુમ, સ્નાન અને સર્વ તરફથી પ્રચુર વસ્ત્રાદિ અર્પણ સાથે; ઉપદેશ આપનાર ગુરુનું પણ યત્નપૂર્વક પૂજન કરવું।

Verse 85

न पूज्यते गुरुर्यत्र सर्वास्तत्राफलाः क्रियाः । जप्यैश्च पूजयेद्गौरीमुत्पलैरसितैः सदा

જ્યાં ગુરુનું પૂજન થતું નથી, ત્યાંની સર્વ ક્રિયાઓ નિષ્ફળ બને છે. તેથી જપ સાથે અને નીલ-ઉત્પલ પુષ્પોથી સદા ગૌરીનું પૂજન કરવું।

Verse 86

बंधुजीवैः प्रिये पूज्या कार्तिके मासि यत्नतः । जातीपुष्पैर्मार्गशिरे पौषे पीतैः कुरंटकैः

હે પ્રિયે, કાર્તિક માસમાં બંધુજીવ પુષ્પોથી યત્નપૂર્વક દેવીની પૂજા કરવી; માર્ગશીર્ષમાં જાતી (ચમેલી) પુષ્પોથી; અને પૌષમાં પીળા કુરંટક પુષ્પોથી।

Verse 87

कुंदैः कुमुदपुष्पैश्च देवीं माघेपि पूजयेत् । सिंदुवारेण जात्या वा फाल्गुनेप्यर्चयेन्नरः

માઘ માસમાં કુંદ અને કુમુદ પુષ્પોથી દેવીની પૂજા કરવી; અને ફાલ્ગુનમાં પુરુષે સિંદુવાર (નિર્ગુંડી) અથવા જાતી (ચમેલી) પુષ્પોથી અર્ચના કરવી।

Verse 88

चैत्रे तु मल्लिकाशोकैर्वैशाखे गंधपाटलैः । ज्येष्ठे कमलमंदारैराषाढे च जलांबुजैः

ચૈત્રમાં મલ્લિકા (ચમેલી) અને અશોક પુષ્પોથી; વૈશાખમાં સુગંધિત પાટલ પુષ્પોથી; જ્યેષ્ઠમાં કમળ અને મંદાર પુષ્પોથી; અને આષાઢમાં જલજ કમળોથી પૂજા કરવી।

Verse 89

मंदारैरथ मालत्या श्रावणे पूजयेत्सदा । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम्

શ્રાવણ માસમાં મંદાર અથવા માલતી પુષ્પોથી સદા પૂજા કરવી; અને અર્પણરૂપે ગોમૂત્ર, ગોમય, દૂધ, દહીં, ઘી તથા કુશથી પવિત્ર કરેલું જળ અર્પવું।

Verse 90

बिल्वपत्रार्ककुसुमांबुज गोशृंगवारि च । पंचगव्यं च बिल्वं च प्राशयेत्क्रमशः सदा

બિલ્વપત્ર, અર્કના પુષ્પ, કમળ, ગોશૃંગમાંથી ઢાળેલું જળ, પંચગવ્ય અને બિલ્વ (ફળ/પ્રસાદ)—આ બધું ક્રમશઃ સદા પ્રાશન કરાવવું।

Verse 91

एतद्भाद्रपदादौ तु प्राशनं समुदाहृतम् । प्रतिपक्षं च मिथुनं तृतीयायां वरानने

આ પ્રાશનવિધાન ભાદ્રપદના આરંભે કરવાનું જણાવાયું છે. અને હે સુન્દરમુખી, પ્રતિપક્ષમાં યુગલ માટે તૃતીયા તિથિએ આ કરવું જોઈએ.

Verse 92

भोजयित्वार्चयेद्भक्त्या वस्त्रमाल्यानुलेपनैः । पुंसः पीतांबरे दद्यात्स्त्रियाः कौशेयवाससी

તેમને ભોજન કરાવી ભક્તિપૂર્વક વસ્ત્ર, માળા અને અનુલેપનથી પૂજન કરવું. પુરુષોને પીતાંબર આપવું અને સ્ત્રીઓને કૌશેય (રેશમી) વસ્ત્ર આપવું.

Verse 93

निष्पाव जीरलवणमिक्षुदंड गुडान्वितम् । स्त्रियै दद्यात्फलं पुंसः सुवर्णोत्पलसंयुतम्

સ્ત્રીને નિષ્પાવ (બીન્સ), જીરું, મીઠું, ઇક્ષુદંડ (શેરડીનો દંડ) અને ગોળ સાથે દાન આપવું. પુરુષને સુવર્ણોત્પલ સાથે ફળ આપવું.

Verse 94

यथा न देवि देवस्त्वां संपरित्यज्य गच्छति । तथा मामुद्धराशेष दुःखसंसारसागरात्

હે દેવી! જેમ દેવ તને પરિત્યજીને જતા નથી, તેમ જ મને પણ દુઃખમય સંસાર-સાગરથી સંપૂર્ણ રીતે ઉદ્ધર કર.

Verse 95

कुमुदा विमला नंदा भवानी वसुधा शिवा । ललिता कमला गौरी सती रम्भाथ पार्वती

(દેવીના નામો) કુમુદા, વિમલા, નંદા, ભવાની, વસુધા, શિવા; લલિતા, કમલા, ગૌરી, સતી, રંભા તથા પાર્વતી।

Verse 96

नभस्यादिषु मासेषु प्रीयतामित्युदीरयेत् । व्रतांते शयनं दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम्

નભસ્ય (ભાદ્રપદ) વગેરે માસોમાં “પ્રભુ પ્રસન્ન થાઓ” એમ ઉચ્ચાર કરવો. વ્રતના અંતે સુવર્ણ કમળોથી શોભિત શય્યા દાન કરવી.

Verse 97

मिथुनानि चतुर्विशद्द्वादशाथ समर्चयेत् । अष्टावष्टाथवा भूयश्चतुर्मासेथ वार्चयेत्

યુગલ (દિવ્ય) સ્વરૂપોની વિધિપૂર્વક આરાધના કરવી—ચોવીસ અથવા બાર; અથવા આઠ; અથવા ચાતુર્માસ્યના ચાર માસ દરમ્યાન પણ પૂજન કરવું.

Verse 98

पूर्वं दत्वाथ गुरवे पश्चादन्यान्समर्चयेत् । उक्तानन्ततृतीयैषा सदानंतफलप्रदा

પ્રથમ ગુરુને અર્પણ કરીને, પછી અન્યનો સન્માનપૂર્વક પૂજન કરવું. આ ‘અનંત-તૃતીયા’ વ્રત કહેવાયું છે, જે સદા અનંત ફળ આપનારું છે.

Verse 99

सर्वपापहरा देवी सौभाग्यारोग्यवर्धिनी । न चैनं वित्तशाठ्येन कदाचिदपि लंघयेत्

દેવી સર્વ પાપો હરે છે અને સૌભાગ્ય તથા આરોગ્ય વધારે છે. તેથી ધનમાં છળ કરીને આ વ્રતનું ક્યારેય ઉલ્લંઘન ન કરવું.

Verse 100

नरो वा यदि वा नारी सोपवासव्रतं चरेत् । गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी वाथ रोगिणी

પુરુષ હોય કે સ્ત્રી—ઉપવાસসহ આ વ્રતનું આચરણ કરવું. ગર્ભિણી, પ્રસૂતા, કન્યા અથવા રોગિણી હોય તો નક્ત (રાત્રે એકવાર ભોજન)થી પાલન કરવું.

Verse 101

यदाऽशुद्धा तदान्येन कारयेत्प्रयता स्वयम् । इमामनंतफलदां यस्तृतीयां समाचरेत्

તે સમયે જો તે અશુદ્ધ હોય, તો નિયમપૂર્વક પોતે અન્ય દ્વારા આ કર્મ કરાવવું. જે આ અનંતફલદાયિ તૃતીયા-વ્રતને વિધિવત્ આચરે છે, તે મહાફળ પામે છે.

Verse 102

कल्पकोटिशतं साग्रं शिवलोके महीयते । वित्तहीनोपि कुर्वीत यावद्वर्षमुपोषणम्

સો કરોડ કલ્પોથી પણ વધુ સમય સુધી તે શિવલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. ધનહીન માણસ પણ એક વર્ષ સુધી ઉપવાસનું અનુષ્ઠાન કરે.

Verse 103

पुष्पमंत्रविधाने सोपि तत्फलमाप्नुयात् । नारी वा कुरुते या तु आत्मनः शुभमिच्छती

પુષ્પ-મંત્રની વિધિ પ્રમાણે કરવાથી તે પણ એ જ ફળ પામે છે. અને જે સ્ત્રી પોતાનું કલ્યાણ ઇચ્છીને આ કરે છે, તે પણ એ જ લાભ મેળવે છે.

Verse 104

जन्मपौरुषमाप्नोति गौर्यनुग्रहकारितम् । इति पठति शृणोति वा य इत्थं गिरितनयाव्रतमिंद्रलोकसंस्थः

ગૌરીના અનુગ્રહથી તે ઉત્તમ જન્મ અને સાચું પૌરુષ પ્રાપ્ત કરે છે. જે આ રીતે ગિરિતનયા-વ્રતનું પાઠ કરે કે સાંભળે, તે ઇન્દ્રલોકમાં નિવાસ પામે છે.

Verse 105

मतिमपि च ददाति योपि देवैरमरवधूजनकिन्नरैः स पूज्यः । अन्यामपि प्रवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम्

જે હિતકારી બુદ્ધિ આપે છે, તે દેવો, અપ્સરાઓ અને કિન્નરો દ્વારા પણ પૂજ્ય બને છે. હવે હું પાપનાશિની એવી બીજી તૃતીયાનું પણ વર્ણન કરીશ.

Verse 106

रसकल्याणिनीमेतां पुराकल्पभवा विदुः । माघेमासि तु संप्राप्य तृतीयां शुक्लपक्षतः

આ ‘રસકલ્યાણિની’ વ્રતને તેઓ પ્રાચીન, પૂર્વકલ્પથી ઉત્પન્ન થયેલું માને છે. માઘ માસમાં શુક્લપક્ષની તૃતીયા તિથિએ તેને ગ્રહણ કરીને આચરવું જોઈએ.

Verse 107

प्रातर्गंधेन पयसा तिलैः स्नानं समाचरेत् । स्नापयेन्मधुना देवीं तथैवेक्षुरसेन तु

પ્રાતઃકાળે સુગંધિત દ્રવ્યો, દૂધ અને તલથી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું. પછી દેવીને મધથી સ્નાન કરાવવું અને તેવી જ રીતે ઇક્ષુરસથી પણ.

Verse 108

गंधोदकेन च पुनः पूजनं कुंकुमेन तु । दक्षिणांगानि संपूज्य ततो वामानि पूजयेत्

પછી ફરી સુગંધિત જળ અને કુંકુમથી પૂજન કરવું. પહેલાં જમણા અંગોની સમ્યક પૂજા કરીને, ત્યારબાદ ડાબા અંગોની પૂજા કરવી.

Verse 109

ललितायै पदं देव्यै वामगुल्फौ ततोर्चयेत् । जंघे जानु तथा शांत्यै तथैवोरुं श्रियै नमः

દેવીના ચરણોની પૂજા ‘લલિતા’ માટે કરવી; પછી તેના ડાબા ગુલ્ફ (ટખા)ની. જાંઘા અને જાનુની પૂજા ‘શાંતિ’ માટે, અને તેવી જ રીતે ઊરુને ‘શ્રી’ માટે નમસ્કાર કરવો.

Verse 110

मदालसायै च कटिममलायै तथोदरम् । स्तनौ मदनवासिन्यै कुमुदायै च कंधराम्

‘મદાલસા’ માટે કટિ અર્પણ કરવી, ‘અમલા’ માટે ઉદર; ‘મદનવાસિની’ માટે સ્તન, અને ‘કુમુદા’ માટે કંધરા (ગળું) અર્પણ કરવું.

Verse 111

भुजं भुजाग्रं माधव्यै कमलायै सुखस्मिते । भ्रूललाटं च रुद्राण्यै शंकरायै तथालकं

તેણે ભુજા અને ભુજાગ્ર માધવી તથા કમલા (લક્ષ્મી)ને અર્પણ કર્યા; મૃદુસ્મિત સુખસ્મિતાને; ભ્રૂ અને લલાટ રુદ્રાણી (પાર્વતી)ને; તેમજ કેશલટો શંકરાને સમર્પિત કર્યા.

Verse 112

मदनायै ललाटं तु मोहनायै पुनर्भ्रुवौ । नेत्रे चंद्रार्धधारिण्यै तुष्ट्यै च वदनं पुनः

લલાટ મદનાને અર્પિત થયું; ભ્રૂદ્વય ફરી મોહનાને; નેત્રો અર્ધચંદ્રધારિણી દેવીને; અને મુખ ફરી તુષ્ટિને સમર્પિત થયું.

Verse 113

उत्कंठिन्यै नमः कंठममृतायै नमस्तनुम् । रंभायै च महाबाहू विशोकायै नमः करौ

ઉત્કંઠિનીને નમસ્કાર—મારો કંઠ તેણીને અર્પિત થાઓ; અમૃતાને નમસ્કાર—મારું તન તેણીને સમર્પિત થાઓ; રંભાને મારા મહાબાહુ અર્પિત થાઓ; વિશોકાને નમસ્કાર—મારા બે કર તેણીને નિવેદિત થાઓ.

Verse 114

हृदयं मन्मथाह्वायै पाटलायै तथोदरं । कटिं सुरतवासिन्यै तथोरू पंकजश्रियै

હૃદય મન્મથાહ્વાને અર્પિત થાઓ; ઉદર પણ પાટલાને; કટિ સૂરતવાસિનીને; અને ઊરુ પંકજશ્રીને સમર્પિત થાઓ.

Verse 115

जानुजंघे नमो गौर्यै गुल्फौ शांत्यै तथार्चयेत् । धराधरायै पादौ तु विश्वकायै नमः शिरः

જાનુ અને જંઘાને ગૌરીને નમસ્કાર કરીને પૂજવા જોઈએ; ગુલ્ફોને શાંતિને નમસ્કાર કરીને; પાદોને ધરાધરા રૂપે વંદવા; અને શિરને વિશ્વકાયાને નમસ્કાર કરીને નમાવવું.

Verse 116

नमो भवान्यै कामिन्यै वासुदेव्यै जगच्छ्रियै । आनंददायै नंदायै सुभद्रायै नमोनमः

ભવાનીને નમસ્કાર, પ્રિય કામિનીને નમસ્કાર; જગતની શ્રીરૂપા વાસુદેવીને નમસ્કાર. આનંદદાયિની નંદા અને સુભદ્રાને વારંવાર પ્રણામ.

Verse 117

एवं संपूज्य विधिवद्द्विजदांपत्यमर्चयेत् । भोजयित्त्वा तथान्नेन मधुरेण विमत्सरः

આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને બ્રાહ્મણ દંપતીની યથાવિધિ અર્ચના કરવી; અને ઈર્ષ્યા વિના તેમને મધુર અન્નથી પણ ભોજન કરાવવું.

Verse 118

समोदकं वारिकुंभं शुक्लांबरयुगद्वयं । दत्त्वा सुवर्णकमलं गंधमाल्यैरथार्चयेत्

પાણીથી ભરેલો જળકુંભ, શ્વેત વસ્ત્રોની જોડી અને સુવર્ણ કમળ અર્પણ કરીને, પછી સુગંધ અને માળાઓથી અર્ચના કરવી.

Verse 119

प्रीयतामत्र कुमुदा गृह्णीयाल्लवणव्रतम् । अनेन विधिना देवीं मासिमासि सदार्चयेत्

અહીં કુમુદા દેવી પ્રસન્ન થાઓ; (સાધક) લવણ-વ્રત ગ્રહણ કરે. આ જ વિધિથી માસે માસે અચૂક દેવીની આરાધના કરવી.

Verse 120

लवणं वर्जयेन्माघे फाल्गुने च गुडं पुनः । नवनीतं तथा चैत्रे वर्ज्यं मधु च माधवे

માઘ માસમાં લવણનો ત્યાગ કરવો; ફાલ્ગુનમાં ગોળનો. તેમ જ ચૈત્રમાં નવનીત (માખણ) વર્જ્ય છે, અને માધવ (વૈશાખ)માં મધુનો ત્યાગ કરવો.

Verse 121

पानीयं ज्येष्ठमासे तु तथाषाढे च जीरकं । श्रावणे वर्जयेत्क्षीरं दधि भाद्रपदे तथा

જ્યેષ્ઠ માસમાં ઘણું પાણી પીવું જોઈએ; તેમજ આષાઢમાં જીરું લેવુ જોઈએ. શ્રાવણમાં દૂધ ત્યજવું અને ભાદ્રપદમાં દહીં પણ ત્યજવું.

Verse 122

घृतमाश्वयुजे तद्वदूर्जे वर्ज्यं च माक्षिकं । धान्याकं मार्गशीर्षे तु पौषे वर्ज्या च शर्करा

આશ્વયુજ માસમાં ઘી ત્યજવું; તેમજ ઊર્જ (કાર્તિક) માસમાં મધ ત્યજવું. માર્ગશીર્ષમાં ધાન્યક (ધાન્યપદાર્થ) વર્જ્ય; અને પૌષમાં શર્કરા વર્જ્ય.

Verse 123

व्रतांते करकं पूर्णमेतेषां मासिमासि च । दद्याद्विकालवेलायां भक्ष्यपात्रेण संयुतं

વ્રતના અંતે—અને આ નિયમોમાં માસે માસે પણ—યોગ્ય (વિધિ) સમયે, ભક્ષ્યપાત્ર સહિત પાણીથી ભરેલો પૂર્ણ કરક (કલશ) દાન કરવો જોઈએ.

Verse 124

लड्डुकास्सेवकाश्चैव संयावमथ पूरिका । नारिका घृतपूर्णाश्च पिष्टपूर्णा च नंदिकी

લાડુ અને સેવક, તેમજ સંયાવ અને પૂરીકા; નારિકા (નારિયેળ મીઠાઈ), ઘીથી ભરેલી પેસ્ટ્રી, લોટથી ભરેલી કચરી, અને નંદિકી—આ (નૈવેદ્ય) છે.

Verse 125

क्षीरशाकं च दध्यन्नं पिंडशाकं तथैव च । माघादौ क्रमशो दद्यादेतानि करकोपरि

માઘ માસથી શરૂ કરીને ક્રમશઃ—દૂધમાં રાંધેલ શાક, દહીં-ભાત, તેમજ પિંડાકાર શાક—આ બધું કરક (નાનો કલશ) ઉપર મૂકી અર્પણ કરવું.

Verse 126

कुमुदा माधवी रंभा सुभद्रा च शिवा जया । ललिता कमलानंगा मंगला रति लालसा

કુમુદા, માધવી, રંભા, સુભદ્રા તથા શિવા અને જયા; તેમજ લલિતા, કમલા, અનંગા, મંગલા, રતિ અને લાલસા।

Verse 127

क्रमान्माघादिमासेषु प्रीयतामिति कीर्तयेत् । सर्वत्र पंचगव्यं च प्राशनं समुदाहृतं

માઘ વગેરે માસોમાં ક્રમશઃ ‘પ્રીયતામ્’—‘પ્રભુ પ્રસન્ન થાઓ’—એવું કીર્તન કરવું. તેમજ સર્વત્ર પંચગવ્યનું પ્રાશન પણ વિધાનરૂપે કહેલું છે.

Verse 128

उपवासी भवेन्नित्यमशक्तौ नक्तमिष्यते । कुर्यादेवमिदं नारी रसकल्याणिनी व्रतं

તે નિત્ય ઉપવાસ રાખે; અશક્ત હોય તો નક્તભોજન—માત્ર રાત્રે ભોજન—માન્ય છે. આ રીતે સ્ત્રીએ ‘રસકલ્યાણિની’ નામનું વ્રત કરવું.

Verse 129

पुनर्माघे च संप्राप्ते शर्करा कलशोपरि । कृत्वा तु कांचनीं गौरीं पंचरत्नसमन्वितां

માઘ માસ ફરી આવે ત્યારે, ખાંડથી ભરેલા કલશ ઉપર પંચરત્નોથી યુક્ત કાંચની (સુવર્ણ) ગૌરીની પ્રતિમા બનાવવી.

Verse 130

स्वकीयांगुष्ठमात्रं च साक्षसूत्रकमंडलुं । चतुर्भुजामिंदुयुतां सितनेत्रपटावृतां

તે પોતાના અંગૂઠા જેટલી જ હતી; હાથમાં અક્ષમાળા અને કમંડળુ ધારણ કરેલા. ચતુર્ભુજા, ચંદ્રપ્રભાયુક્ત, અને તેના શુભ્ર નેત્રો પટથી આવૃત હતા.

Verse 131

तद्वद्गोमिथुनं चैव सुवर्णस्य सितांबरं । सवस्त्रं भाजनं दद्याद्भवानी प्रीयतामिति

તેમ જ ગાયોની જોડી દાન કરવી, અને સુવર્ણનું શ્વેત વસ્ત્ર પણ અર્પવું; વસ્ત્રসহ પાત્ર દાન કરીને કહેવું—“ભવાની પ્રસન્ન થાઓ।”

Verse 132

अनेनविधिना यस्तु रसकल्याणिनीव्रतं । कुर्याच्च सर्वपापेभ्यस्तत्क्षणादेव मुच्यते

જે આ વિધિ પ્રમાણે રસકલ્યાણિની વ્રત કરે છે, તે તે જ ક્ષણે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 133

भवानां च सहस्रं तु न दुःखी जायते क्वचित् । अग्निष्टोमसहस्रेण यत्फलं तदवाप्नुयात्

તમામાંથી સહસ્ર જણ પણ કદી દુઃખી થતા નથી; અને સહસ્ર અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞોના જેવું જ પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 134

नारी वा कुरुते या तु कुमारी वा वरानने । विधवा च वराकी वा सापि तत्फलभागिनी

હે સુમુખી! સ્ત્રી કરે કે કુમારી, અથવા વિધવા અને દીન સ્ત્રી કરે—તે પણ એ જ ફળની ભાગીદાર બને છે.

Verse 135

सौभाग्यारोग्यसंपन्ना गौरीलोके महीयते । इति पठति य इत्थं यः शृणोति प्रसंगात् । सकलकलुषमुक्तः पार्वतीलोकमेति

સૌભાગ્ય અને આરોગ્યથી યુક્ત થઈ ગૌરીલોકમાં માન પામે છે. જે આ રીતે પાઠ કરે છે અને જે પ્રસંગવશ સાંભળે છે, તે સર્વ કલુષથી મુક્ત થઈ પાર્વતીલોકને પામે છે.

Verse 136

मतिमपि च विधत्ते यो नराणां प्रियार्थं । विबुधपतिजनानां लोकगः स्यादमोघः । तथैवान्यां प्रवक्ष्यामि तृतीयां पापनाशिनीम्

જે મનુષ્યોના પ્રિય હિત માટે બુદ્ધિમત્તાપૂર્ણ ઉપદેશ પણ આપે છે, તે દેવાધિપતિના ભક્તજનોના લોકોમાં વિચરતો પુણ્યફળમાં અમોઘ બને છે. તેમ જ હવે હું પાપનાશિની ત્રીજી વિધિ કહું છું.

Verse 137

नाम्ना च लोकविख्यातामग्र्यानंदकरीमिमां । यदा शुक्लतृतीयायामषाढर्क्षं भवेत्क्वचित्

આ વ્રત નામથી જગતમાં વિખ્યાત અને સર્વોત્તમ આનંદ આપનારું છે. જ્યારે ક્યારેક શુક્લપક્ષની તૃતીયા તિથિએ આષાઢ નક્ષત્ર આવે, ત્યારે તેનું આચરણ કરવું જોઈએ.

Verse 138

ब्रह्मर्क्षं वाथ च मघा हस्तो मूलमथापि वा । दर्भगंधोदकैः स्नानं तदा सम्यक्समाचरेत्

બ્રહ્મર્ક્ષ, અથવા મઘા, અથવા હસ્ત, કે પછી મૂળ નક્ષત્ર હોય ત્યારે દર્ભથી સુગંધિત જળ વડે સ્નાન વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ.

Verse 139

शुक्लमाल्यांबरधरः शुक्लगंधानुलेपनः । भवानीमर्चयेद्भक्त्या शुक्लपुष्पैः सुगंधिभिः

શ્વેત માળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, શ્વેત સુગંધિત લેપન કરીને, સુગંધિત શ્વેત પુષ્પોથી ભક્તિપૂર્વક ભવાનીદેવીની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 140

महादेवं च सकलमुपविष्टं महासने । वासुदेव्यै नमः पादौ शंकरायै नमो हरेः

અને (તેણે) મહાદેવને—સમગ્ર મહિમાથી યુક્ત—મહાસન પર ઉપવિષ્ટ જોયા. (તેણે પ્રણામ કર્યો:) “વાસુદેવીને નમઃ, પાદોને નમઃ; શંકરાને નમઃ, હરિને નમઃ।”

Verse 141

जंघेशोकविनाशिन्यै मानदायै नमः प्रभोः । रंभायै पूजयेदूरू शिवाय च पिनाकिने

જાંઘોના શોકનો નાશ કરનાર માનદા-રૂપ પ્રભુને નમસ્કાર. ઊરુઓને રંભા-રૂપે પૂજી અને પિનાકધારી શિવની પણ આરાધના કરવી.

Verse 142

आनंदिन्यै कटिं देव्याः शूलिनश्शूलपाणये । माधव्यै च तथा नाभिमथ शंभोर्भवाय वै

દેવીની કમર આનંદિનીને અર્પી; શૂલધારી શિવના શૂલપાણિને શૂલ આપ્યો. તેમ જ નાભિ માધવીને—એ જ શંભુ, ભવ (શિવ) છે.

Verse 143

स्तनौ चानंदकारिण्यै शंकरस्येंदुधारिणे । उत्कंठिन्यै नमः कंठं नीलकंठाय वै हरेः

આનંદ આપનાર સ્તનદ્વયને નમસ્કાર; ચંદ્રધારી શંકરને નમસ્કાર. ઉત્કંઠિનીને નમસ્કાર; અને કંઠને—નીલકંઠ હર (શિવ)ને નમસ્કાર.

Verse 144

करावुत्पलधारिण्यै रुद्राय जगतः प्रभो । बाहू च परिरंभिण्यै नृत्यप्रीताय वै हरेः

હાથોમાં કમળ ધારણ કરનારીએ નમસ્કાર; જગત્પ્રભુ રુદ્રને નમસ્કાર. પરિરંભણ કરનાર ભુજાઓને નમસ્કાર; અને નૃત્યપ્રિય હર (શિવ)ને નમસ્કાર.

Verse 145

देव्या मुखं विलासिन्यै वृषभाय पुनर्विभोः । स्मितं च स्मरणीयायै विश्ववक्त्राय वै विभोः

દેવીનું મુખ વિલાસિનીને અર્પિત થયું; અને હે વિભો, વૃષભ (નંદી) મહાબળને. તેનું સ્મરણિય સ્મિત સ્મરણિયને; અને હે વિભો, વિશ્વવક્ત્ર (વિશ્વમુખ) પ્રભુને અર્પિત થયું.

Verse 146

नेत्रे मंदारवासिन्यै विश्वधाम्ने त्रिशूलिनः । भ्रुवौ नृत्यप्रियायै च शंभोर्वै पाशशूलिने

નેત્રો મંદારનિવાસિની દેવીને અર્પિત થયા, અને વિશ્વધામ ત્રિશૂલધારી પ્રભુને પણ. તેમજ ભ્રૂયુગલ નૃત્યપ્રિય—પાશ અને શૂલ ધારણ કરનાર શંભુને—સમર્પિત થયું.

Verse 147

देव्या ललाटमिंद्राण्यै वृषवाहाय वै विभोः । स्वाहायै मकुटं देव्या विभो गंगाधराय वै

દેવીનું લલાટ-તિલક ઇન્દ્રાણીને અર્પિત થયું, અને વૃષવાહન મહાવિભુને પણ. દેવીનું મુકુટ સ્વાહાને સમર્પિત થયું, અને મહાવિભુ ગંગાધરને પણ.

Verse 148

विश्वकायौ विश्वभुजौ विश्वपादमुखौ शिवौ । प्रसन्नवरदौ वंदे पार्वतीपरमेश्वरौ

જેનુ શરીર જ વિશ્વ છે, જેમની ભુજાઓ વિશ્વ છે, જેમના પાદ અને મુખ પણ વિશ્વ છે—એવા પ્રસન્ન વરદાતા શિવસ્વરૂપ પાર્વતી-પરમેશ્વરને હું વંદન કરું છું.

Verse 149

एवं संपूज्य विधिवदग्रतः शिवयोः पुनः । पद्मोत्पलानि रजसा नानावर्णेन कारयेत्

આ રીતે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, ફરી શિવ-દંપતિના સમક્ષ નાનાવર્ણની રજ (રંગીન ચૂર્ણ)થી પદ્મ અને ઉત્પલ રચાવાં જોઈએ.

Verse 150

शंखचक्रे सकटके स्वस्तिकं शुभकारकम् । यावंतः पांसवस्तत्र रजसः पतिता भुवि

શંખ-ચક્રથી અંકિત તે शकટ (રથ/ગાડી) પર શુભકારક સ્વસ્તિક છે. ત્યાં રજના જેટલા ધૂળકણ ભૂમિ પર પડ્યા છે—

Verse 151

तावद्वर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते । चत्वारि घृतपात्राणि सहिरण्यानि शक्तितः

એટલા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે શિવલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. પોતાની શક્તિ મુજબ સોનાં સહિત ઘીના ચાર પાત્રો દાન કરવાં જોઈએ.

Verse 152

दत्वा द्विजाय करकमुदकेन समन्वितम् । प्रतिपक्षं चतुर्मासं यावदेतान्निवेदयेत्

જળથી ભરેલું કરક (જળપાત્ર) એક દ્વિજને આપી, વિધાન મુજબ સમગ્ર ચાતુર્માસ દરમિયાન પ્રત્યેક પક્ષે આ નિવેદનો કરતો રહેવું જોઈએ.

Verse 153

ततस्तु चतुरो मासान्पूर्ववत्करकोपरि । चत्वारि घृतपात्राणि तिलपात्राण्यंनंतरं

પછી ચાર માસ સુધી, પૂર્વવત્ કરકના ઉપર (સ્થાપિત પાત્ર પર) ઘીના ચાર પાત્રો મૂકવા; અને ત્યારબાદ તલના પાત્રો પણ મૂકવા.

Verse 154

गंधोदकं पुष्पवारि चंदनं कुङ्कुमोदकं । अपक्वं दधिदुग्धं च गोशृंगोदकमेव च

સુગંધિત જળ, પુષ્પજળ, ચંદનજળ અને કુંકુમજળ; તેમજ અપક્વ (તાજું) દહીં અને દૂધ, અને ગોશૃંગમાં રાખેલું જળ પણ (ઉપયોગમાં લેવું).

Verse 155

अब्दोदकं तथा वारिकुष्ठचूर्णान्वितं पुनः । उशीरसलिलं चैव यवचूर्णोदकं पुनः

તથા અબ્દોદક પણ; ફરી કુષ્ઠચૂર્ણમિશ્રિત જળ; ઉશીરથી સુગંધિત જળ; અને ફરી યવચૂર્ણમિશ્રિત જળ (ઉપયોગ કરવો).

Verse 156

तिलोदकं च संप्राश्यस्वपेन्मार्गशिरादिषु । मासेषु पक्षद्वितयं प्राशनं समुदाहृतम्

તિલમિશ્રિત જળ (તિલોદક) પીને માર્ગશીર્ષ વગેરે માસોમાં શયન કરવું; તે માસોમાં બે પક્ષ સુધી તિલોદક-પ્રાશનનું વિધાન કહેવાયું છે।

Verse 157

सर्वत्रशुक्लपुष्पाणिप्रशस्तानिसदार्चने । दानकाले च सर्वत्र मंत्रमेतमुदीरयेत्

નિત્ય પૂજનમાં સર્વત્ર શ્વેત પુષ્પો પ્રશસ્ત ગણાય છે; અને દાનકાળે પણ સર્વત્ર આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ।

Verse 158

गौरी मे प्रीयतां नित्यमघनाशाय मंगला । सौभाग्यायास्तु ललिता भवानी सर्वसिद्धये

ગૌરી સદા મારી ઉપર પ્રસન્ન રહો; મંગલા મારા પાપોનો નાશ કરો। લલિતા મને સૌભાગ્ય આપો; ભવાની મને સર્વસિદ્ધિ પ્રદાન કરો।

Verse 159

संवत्सरांते लवणं गुडकुंकुमसंयुतम् । चंदनेनयुतं कुंभं सहस्वर्णांबुजेन च

વર્ષાંતમાં ગોળ અને કુંકુમયુક્ત મીઠું દાન કરવું; તેમજ ચંદનયુક્ત કળશને સુવર્ણ કમળ સાથે અર્પણ કરવો।

Verse 160

उमायाः प्रीतये हैमं तद्विदिक्षुफलैर्युतम् । सास्तरावरणां शय्यां सविश्रामां निवेदयेत्

ઉમાની પ્રીતિ માટે સુવર્ણમય શય્યા અર્પણ કરવી; તે તે પ્રદેશના ફળો અને શેરડી સાથે, પથારી-આવરણો સહિત વિશ્રામ માટે સુસજ્જ હોવી જોઈએ।

Verse 161

सपत्नीकाय विप्राय गौरी मे प्रीयतामिति । आत्मानंदकरीं नाम प्राप्नुयात्संपदं नरः

જે પુરુષ પત્ની સહિત બ્રાહ્મણને દાન આપી “ગૌરી મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ” એમ કહે છે, તે ‘આત્માનંદકરી’ નામની (અંતર આનંદ આપનારી) સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 162

आयुरानंदसंपन्नो न क्वचिच्छोकमाप्नुयात् । नारी वा कुरुते या तु कुमारी विधवा तथा

દીર્ઘ આયુષ્ય અને આનંદથી યુક્ત થઈ તે ક્યારેય શોકને પામતો નથી. જે સ્ત્રી આ કરે—કુમારી હોય કે વિધવા—તેણે પણ એ જ ફળ પામે છે।

Verse 163

सापि तत्फलमाप्नोति देव्यनुग्रहलालिता । प्रतिपक्षमुपोष्यैवं मंत्रार्चनविधानतः

દેવીના અનુગ્રહથી લાલિત એવી તે પણ એ જ ફળ પામે છે—પ્રતિ પક્ષે ઉપવાસ રાખીને અને વિધાન મુજબ મંત્ર-અર્ચન કરીને।

Verse 164

रुद्राणां लोकमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभम् । इमां यः शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि भक्तितः

જે આ કથા નિત્ય સાંભળે છે અથવા ભક્તિપૂર્વક અન્યને પણ સંભળાવે છે, તે રુદ્રલોકને પામે છે—જ્યાંથી પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) દુર્લભ છે।

Verse 165

शक्रलोकं स गत्वा तु पूज्यते कल्पसंस्थितः । शंकर उवाच । एवंविधा भवति चेन्नारी व्रतपरायणा

તે શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક)માં જઈ એક કલ્પ સુધી પૂજાય છે. શંકર બોલ્યા—જો કોઈ નારી આવી હોય, જે વ્રતોમાં પરાયણા અને દૃઢનિષ્ઠ હોય, તો તેનું ફળ પણ એવું જ થાય છે।

Verse 166

सावित्री तु वराकी सा तस्याः शापस्तु कीदृशः । न काचिद्गणना चास्ति यतस्त्रैलोक्यसुंदरी

પરંતુ એ બિચારી સાવિત્રી—તેણો શાપ કેવો હશે? તેનું કોઈ માપ નથી, કારણ કે તે ત્રૈલોક્યસુંદરી છે.

Verse 167

सा पूर्वस्यापि वन्द्या च लक्ष्मीर्विष्णुप्रतिग्रहात् । मया पूर्वं तवार्थाय दक्षयज्ञस्तु नाशितः

તે પૂર્વયુગમાં પણ વંદનીય છે; વિષ્ણુએ સ્વીકારવાથી લક્ષ્મી પણ વંદ્યા બની. અગાઉ તારા હિતાર્થે મેં દક્ષનો યજ્ઞ નાશ કર્યો હતો.

Verse 168

लक्ष्म्यर्थं विष्णुना चापि वारिधिर्मथितः पुरा । आज्ञाकरौ भवत्योश्च मा कुरुष्व भयं क्वचित्

લક્ષ્મી માટે વિષ્ણુએ પૂર્વે સમુદ્રનું પણ મંથન કર્યું. તમે બન્ને આજ્ઞાપાલક રહો; ક્યારેય ભય ન રાખો.

Verse 169

सावित्र्या मानना कार्या कुपितायाः प्रसादनम् । मया च विष्णुना चैव ब्रह्मणा मानमीप्सुना

સાવિત્રીને યોગ્ય માન આપવો જોઈએ; તે ક્રોધિત થાય તો તેને પ્રસન્ન કરવી જોઈએ—મારા દ્વારા, વિષ્ણુ દ્વારા પણ, અને માન ઇચ્છતા બ્રહ્મા દ્વારા પણ.

Verse 170

गमिष्ये ब्रह्मसदनं त्वं च तिष्ठ वरानने । एवमुक्त्वा गतो रुद्रो गौरी तत्र व्यवस्थिता

“હું બ્રહ્માના સદનને જઈશ; તું અહીં જ રહે, હે સુમુખી.” એમ કહી રુદ્ર ગયા, અને ગૌરી ત્યાં જ સ્થિર રહી.

Verse 171

कृतं युगं समग्रं च यज्ञे तस्मिन्हुताशनः । वहंस्तु हव्यं देवानां प्रीणयानो जगत्त्रयम्

તે યજ્ઞમાં હુતાશન (અગ્નિ) દેવો માટે હવ્ય વહન કરીને ત્રિલોકને પ્રસન્ન કરતો રહ્યો; અને સમગ્ર કૃતયુગ પ્રબળ થયું.

Verse 172

भोजनं द्विजमुख्येषु भोगान्विद्याधरे गणे । कामावाप्तिं मनुष्येषु सर्वमेव ददौ प्रभुः

પ્રભુએ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને ભોજન, વિદ્યાધરગણને ભોગ, અને મનુષ્યોને કામનાઓની સિદ્ધિ—અર્થાત્ સર્વ કંઈ આપ્યું।

Verse 173

रुद्रेणोक्तस्तदा विष्णुर्धर्मांस्ते त्वं प्रकीर्त्तय । गौरीधर्मान्सरस्वत्या व्रतं यत्परिकीर्तितम्

ત્યારે રુદ્રના કહ્યે મુજબ વિષ્ણુએ કહ્યું—“તમે તે ધર્મોનું પ્રકીર્તન કરો; ગૌરીના ધર્મો અને સરસ્વતીનું વર્ણિત વ્રત।”

Verse 174

इत्येवमुक्ते रुद्रेण विष्णुः प्रोवाच सादरम् । नाहं धर्मं ख्यापयिष्ये स्वकीयं शंकराधुना

રુદ્રે એમ કહ્યે પછી વિષ્ણુએ આદરપૂર્વક કહ્યું—“હે શંકર, હવે હું મારા સ્વધર્મનું પ્રચાર નહીં કરું।”

Verse 175

भवानाख्यातु माहात्म्यं मदीयं सुरसत्तम । त्वया वै कथितं पूर्वं कृते वै पापसंक्षयः

હે દેવશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને મારું માહાત્મ્ય વર્ણવો. તમે તે અગાઉ પણ કહ્યું છે; અને તે કીર્તનથી નિશ્ચિત પાપક્ષય થાય છે.

Verse 176

भविष्यति न संदेहो भवान्पूतो भविष्यति । भीष्म उवाच । मधुरा गीर्भवेत्केन व्रतेन मुनिसत्तम

આ નિશ્ચિત થશે—એમાં કોઈ સંદેહ નથી; તમે અવશ્ય પવિત્ર થશો. ભીષ્મ બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કયા વ્રતથી વાણી મધુર બને છે?

Verse 177

तथैव जनसौभाग्यं मतिर्विद्यासु कौशलम् । अभेदश्चापि दांपत्ये संगो बंधुजनेन च

તેમજ લોકોમાં સૌભાગ્ય અને લોકપ્રિયતા, વિદ્યાઓમાં તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ તથા કુશળતા, દાંપત્યમાં એકતા, અને બંધુજનો સાથે ઘનિષ્ઠ સંગ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 178

आयुश्च विपुलं पुंसां तन्मे कथय सत्तम । पुलस्त्य उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया राजन्शृणु सारस्वतं व्रतम्

અને પુરુષોને વિશાળ આયુષ્ય કેવી રીતે મળે, હે સત્તમ, તે મને કહો. પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન, તું યોગ્ય રીતે પૂછ્યું છે; સારસ્વત વ્રત સાંભળ.

Verse 179

यस्य संकीर्तनादेव देवी तुष्येत्सरस्वती । यावद्भक्तः स्तवं कुर्यादेतद्व्रतमनुत्तमम्

જેનાં સંકીર્તન માત્રથી દેવી સરસ્વતી પ્રસન્ન થાય છે—ભક્ત જેટલો સમય સ્તવ કરે, તેટલો સમય આ વ્રત અનુત્તમ ગણાય છે.

Verse 180

प्राग्वासरादौ संपूज्य दिव्यं स्तवं समारभेत् । अथवा रविवारेण ग्रहताराबलेन च

દિવસના આરંભે પ્રથમ વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને દિવ્ય સ્તવનો આરંભ કરવો; અથવા રવિવારે, ગ્રહ-તારા-બળ (શુભ પ્રભાવ) અનુસાર પણ કરવો.

Verse 181

पायसं भोजयेद्विप्रान्कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम् । शुक्लवस्त्राणि दत्त्वा च सहिरण्यानि शक्तितः

પાયસથી દ્વિજ-બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું, બ્રાહ્મણો દ્વારા શાસ્ત્રપાઠ કરાવવો. પોતાની શક્તિ મુજબ શ્વેત વસ્ત્રો તથા સોનું પણ દાન આપવું.

Verse 182

गायत्रीं पूजयेद्भक्त्या शुक्लमाल्यानुलेपनैः । यथा न देवि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

ભક્તિપૂર્વક ગાયત્રીની પૂજા કરવી; શ્વેત માળા અને શ્વેત અનુલેપનથી અર્ચના કરવી—હે દેવી, જેમ લોકપિતામહ ભગવાન બ્રહ્મા કરે છે તેમ.

Verse 183

त्वां परित्यज्य तिष्ठेच्च तथा भव वरप्रदा । वेदशास्त्राणि धर्माणि नृत्यगीतादिकं च यत्

તને પરિત્યજીને પણ જે નિષ્ઠામાં સ્થિર રહે, તે વરપ્રદ બને. વેદ-શાસ્ત્ર, ધર્મકર્મ અને નૃત્ય-ગીતાદિ જે કંઈ છે—તે બધું તેને સિદ્ધ થાય.

Verse 184

न विहीनं त्वया देवि तथा मे संतु सिद्धयः । लक्ष्मीर्मेधा धरा पुष्टिर्गौरी तुष्टिर्जया मतिः

હે દેવી, હું કદી તારા વિના ન રહું; અને મારી સિદ્ધિઓ પૂર્ણ થાઓ. (મને) લક્ષ્મી, મેધા, ધરા, પુષ્ટિ, ગૌરી, તુષ્ટિ, જયા અને મતિ પ્રદાન કર.

Verse 185

एताभिः पाहि चाष्टाभिमूर्तिभिर्मां सरस्वति । एवं संपूज्य गायत्रीं वीणाकमलधारिणीम्

હે સરસ્વતી, તારી આ અષ્ટમૂર્તિઓ દ્વારા મારી રક્ષા કર. આ રીતે વીણા અને કમલ ધારણ કરનાર ગાયત્રીની વિધિવત પૂજા કરીને (આગળનું કર્મ કરવું).

Verse 186

शुक्लपुष्पाक्षतैर्भक्त्या सकमंडलु पुस्तकाम् । मौनव्रतेन भुंजीत सायंप्रातश्च धर्मवित्

ધર્મને જાણનાર ભક્તિપૂર્વક શ્વેત પુષ્પો અને અક્ષત, સાથે કમંડળુ તથા શાસ્ત્ર રાખી પૂજન કરે. મૌનવ્રત ધારણ કરીને સાંજે અને સવારે ભોજન કરે.

Verse 187

पंचम्यां प्रतिपक्षं च गां च विप्राय शोभनाम् । तथैव तंडुलप्रस्थं घृतपात्रेण संयुतम्

પંચમી તિથિએ તથા પ્રતિપક્ષમાં યોગ્ય બ્રાહ્મણને શોભન ગાય દાન આપવી. તેમજ ઘૃતપાત્ર સાથે એક પ્રસ્થ તાંદળ પણ અર્પણ કરવો.

Verse 188

क्षीरं दद्याद्धिरण्यं च गायत्री प्रीयतामिति । संध्यायां च तथा मौनमेतत्कुर्वन्समाचरेत्

દૂધ અને સોનું દાન કરીને ‘ગાયત્રી પ્રસન્ન થાઓ’ એમ પ્રાર્થના કરવી. સંધ્યા સમયે પણ મૌન ધારણ કરવું; આ રીતે વિધિપૂર્વક આચરણ કરવું.

Verse 189

न रात्र्यां भोजनं कुर्याद्यावन्मासास्त्रयोदश । समाप्ते तु व्रते दद्याद्भोजनं शुक्लतंडुलैः

તેર માસ સુધી રાત્રે ભોજન ન કરવું. વ્રત પૂર્ણ થયા પછી શ્વેત તાંદળથી બનાવેલું ભોજન અર્પણ કરવું.

Verse 190

दिव्यां वितानं घंटां च सितनेत्रपटान्विताम् । चंदनं वस्त्रयुग्मं च दध्यन्नं सुरसं पुनः

દિવ્ય વિતાન (છત્ર) અને શ્વેત પડદાથી શોભિત ઘંટા, ચંદન, વસ્ત્રયુગ્મ, તેમજ ફરી ઉત્તમ રસવાળું દધ્યન્ન (દહીં-ભાત) અર્પણ કરવું.

Verse 191

अथोपदेष्टारमपि भक्त्या संपूजयेद्गुरुम् । वित्तशाठ्येनरहितो वस्त्रमाल्यानुलेपनैः

પછી ભક્તિપૂર્વક ઉપદેશ આપનાર ગુરુનું પણ યથાવિધી પૂજન કરવું. ધન વિષે કપટ છોડીને વસ્ત્ર, માળા અને સુગંધિત અનુલેપન અર્પણ કરવું.

Verse 192

अनेन विधिना यस्तु कुर्यात्सारस्वतं व्रतम् । सौभाग्यमतियुक्तस्तु सूक्ष्मकंठश्च जायते

જે આ વિધિ પ્રમાણે સારસ્વત વ્રત કરે છે, તે સૌભાગ્ય અને તીક્ષ્ણ બુદ્ધિથી યુક્ત બને છે તથા સુક્ષ્મ (મધુર) કંઠ પામે છે.

Verse 193

सरस्वत्याः प्रसादेन ब्रह्मलोके महीयते । नारी वा कुरुते या तु सापि तत्फलभागिनी

સરಸ್ವતીના પ્રસાદથી તે બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. અને કોઈ સ્ત્રી આ કરે તો તે પણ એ જ ફળની ભાગીદાર બને છે.

Verse 194

ब्रह्मलोके वसेद्राजन्यावत्कल्पायुत त्रयम् । सारस्वतं व्रतं यस्तु शृणुयादपि वा पठेत्

હે રાજન, જે સારસ્વત વ્રતનું વર્ણન સાંભળે છે અથવા વાંચે પણ છે, તે ત્રણ અયુત કલ્પો સુધી બ્રહ્મલોકમાં વસે છે.