Adhyaya 10

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । एकोद्दिष्टं ततो वक्ष्ये यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । मृते पुत्रैर्यथाकार्यमाशौचं च पितुर्यदि

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હવે હું ‘એકોદ્દિષ્ટ’ નામની વિધિ કહું છું, જે પૂર્વે બ્રહ્માએ ઉપદેશી હતી—પિતા મૃત્યુ પામે ત્યારે પુત્રોએ શું કરવું, અને પિતાના સંબંધે આશૌચનો સમય કેટલો હોય છે.

Verse 2

दशाहं शावमाशौचं ब्राह्मणस्य विधीयते । क्षत्रियेषु दश द्वे च पक्षं वैश्येषु चैव हि

મૃત્યુજન્ય શાવ-આશૌચ બ્રાહ્મણ માટે દસ દિવસ નક્કી છે; ક્ષત્રિય માટે બાર દિવસ; અને વૈશ્ય માટે નિશ્ચિતપણે પક્ષ (પંદર દિવસ) છે.

Verse 3

शूद्रेषु मासमाशौचं सपिंडेषु विधीयते । नैशमाचूडमाशौचं त्रिरात्रं परतः स्मृतम्

શૂદ્રોમાં સપિંડ સંબંધીઓના મૃત્યુ પ્રસંગે એક માસનું આશૌચ વિધાન છે. સપિંડથી પરે હોય તો ત્રણ રાત્રિનું આશૌચ સ્મૃત છે; અને રાત્રે મૃત્યુ થાય તો ચૂડા (શિખાગાંઠ) છૂટે ત્યાં સુધી।

Verse 4

जननेप्येवमेव स्यात्सर्ववर्णेषु सर्वदा । अस्थिसंचयनादूर्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते

પ્રસવ (જનન) વિષયે પણ સર્વદા સર્વ વર્ણોમાં આ જ નિયમ રહે. અસ્થિ-સંચયન પછી ફરી દેહ-સ્પર્શ (સામાન્ય સંપર્ક) વિધાન છે।

Verse 5

प्रेताय पिंडदानं तु द्वादशाहं समाचरेत् । पाथेयं तस्य तत्प्रोक्तं यतः प्रीतिकरं महत्

પ્રેત માટે પિંડદાન બાર દિવસ સુધી કરવું જોઈએ. એ જ તેનું પાથેય (યાત્રાનું સમ્બળ) કહેવાયું છે, કારણ કે તે મહાન તૃપ્તિ કરાવે છે।

Verse 6

यस्मात्प्रेतपुरं प्रेतो द्वादशाहेन नीयते । गृहे पुत्रकलत्रं च द्वादशाहं प्रपश्यति

કારણ કે પ્રેતને બાર દિવસમાં પ્રેતપુરે લઈ જવાય છે; અને તે બાર દિવસ સુધી તે પોતાના ઘરમાં પુત્ર અને પત્નીને જોતો રહે છે।

Verse 7

तस्मान्निधेयमाकाशे दशरात्रं पयस्तथा । सर्वदाहोपशांत्यर्थमध्वश्रमविनाशनम्

અતએવ દસ રાત્રિ સુધી ખુલ્લી હવામાં પાણી મૂકવું જોઈએ; તે સર્વ દાહ (જ્વાળા-તાપ) શમાવે અને માર્ગશ્રમનો નાશ કરે છે।

Verse 8

ततस्त्वेकादशाहेपि द्विजानेकादशैव तु । गोत्रादिसूतकांते च भोजयेन्मनुजो द्विजान्

ત્યારબાદ અગિયારમા દિવસે પણ મનુષ્યે ચોક્કસ અગિયાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું જોઈએ. અને ગોત્રાદિ સંબંધિત સૂતક-અશૌચનો અંત થતાં ફરી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 9

द्वितीयेह्नि पुनस्तद्वदेकोद्दिष्टं समाचरेत् । नावाहनाग्नौकरणं दैवहीनं विधानतः

બીજા દિવસે પણ એ જ રીતે એકોદ્દિષ્ટ કર્મ કરવું. વિધાન મુજબ તેમાં દેવતાનું આવાહન નથી, અગ્નિકાર્ય પણ નથી; તે ‘દૈવ’ અંશ વિનાનું છે.

Verse 10

एकं पवित्रमेकोर्घ एकः पिंडो विधीयते । उपतिष्ठतामिति वदेद्देयं पश्चात्तिलोदकं

એક કુશનું પવિત્રક, એક અર્ઘ્ય અને એક પિંડ તૈયાર કરવો. ‘ઉપતિષ્ઠતામ્’ કહી પછી તિલમિશ્રિત જળ અર્પણ કરવું.

Verse 11

स्वास्ति ब्रूयाद्विप्रकरे विसर्गे चाभिरम्यताम् । शेषं पूर्ववदत्रापि कार्यं वेदविदो विदुः

સમાપ્તિએ બ્રાહ્મણસમૂહમાં ‘સ્વસ્તિ’ બોલવું અને ‘અભિરમ્યતામ્’ કહી આનંદથી વિદાય લેવી. બાકીનું કાર્ય અહીં પણ પૂર્વવત્ જ કરવું—એવું વેદજ્ઞો માને છે.

Verse 12

अनेन विधिना सर्वमनुमासं समाचरेत् । सूतकांते द्वितीयेह्नि शय्यां दद्याद्विलक्षणाम्

આ વિધાન મુજબ આખા મહિના સુધી આચરણ કરવું. પછી સૂતક-અશૌચના અંતે, બીજા દિવસે, વિશેષ પ્રકારની શય્યા દાનમાં આપવી.

Verse 13

कांचनं पुरुषं तद्वत्फलवस्त्रसमन्वितम् । प्रपूज्य द्विजदांपत्यं नानाभरणभूषितम्

એ જ રીતે ફળ અને વસ્ત્રોથી યુક્ત સુવર્ણ પુરુષ-પ્રતિમાની વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, નાનાવિધ આભૂષણોથી શોભિત બ્રાહ્મણ દંપતીનું યથોચિત સન્માન કરવું જોઈએ।

Verse 14

उपवेश्य तु शय्यायां मधुपर्कं ततो ददेत् । रजतस्य तु पात्रेण दधिदुग्धसमन्वितम्

અતિથિને શય્યા પર બેસાડીને પછી મધુપર્ક અર્પણ કરવો; દહીં અને દૂધ સહિત તેને રજત પાત્રમાં પરોસવો।

Verse 15

अस्थिलालाटिकं गृह्य सूक्ष्मं कृत्वा विमिश्रयेत् । पाययेदिद्वजदांपत्यं पितृभक्त्या समन्वितः

લલાટ પ્રદેશની અસ્થિનો નાનો અંશ લઈને તેને સૂક્ષ્મ પીસીને મિશ્રિત કરવો; પિતૃભક્તિથી યુક્ત થઈ તે દ્વિજ દંપતીને તે પાવડું પીવડાવવું।

Verse 16

एष एव विधिर्दृष्टः पार्वतीयैर्द्विजोतमैः । तेन दुष्टा तु सा शय्या न ग्राह्या द्विजसत्तमैः

આ જ વિધિ પાર્વતીય પ્રદેશના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ અનુસરેલી દેખાય છે; તેથી તે શય્યા દૂષિત ગણાય છે અને ઉત્તમ દ્વિજોએ તેને સ્વીકારવી નહીં।

Verse 17

गृहीतायां तु तस्यां हि पुनः संस्कारमर्हति । वेदे चैव पुराणे च शय्या सर्वत्र गर्हिता

પરંતુ જો તેણીને (પત્ની તરીકે) સ્વીકારી લીધી હોય, તો તે ફરી સંસ્કારને પાત્ર છે; કારણ કે વેદ અને પુરાણ બંનેમાં (વિધિ વિના) શય્યા સર્વત્ર નિંદિત કહેવાઈ છે।

Verse 18

ग्रहीतारस्तु जायन्ते सर्वे नरकगामिनः । ग्रथितां वसुजालेन शय्यां दांपत्यसेविताम्

જે લોકો અન્યાયથી (આવી વસ્તુ) ગ્રહણ કરે છે, તેઓ બધા નરકગામી બની જન્મે છે. ધનના જાળથી ગૂંથાયેલી, દાંપત્ય-ભોગમાં વપરાતી શય્યા વિષે આ વાત કહેવાઈ છે.

Verse 19

ये स्पृशंति न जानंतः सर्वे नरकगामिनः । नवश्राद्धेन भोक्तव्यं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्

નિયમ ન જાણતા જે સ્પર્શ કરે છે, તેઓ બધા નરકગામી બને છે. નવ-શ્રાદ્ધ કરીને જ ભોજન કરવું, અને ભોજન પછી ચાંદ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્ત આચરવું.

Verse 20

पितृभक्त्या तु पुत्राणां कार्यमेव सदा भवेत् । वृषोत्सर्गं च कुर्वीत देया च कपिला शुभा

પિતૃભક્તિથી પુત્રોએ હંમેશાં વિધિપૂર્વક કર્તવ્યકર્મ કરવું જોઈએ. તેઓ વૃષોત્સર્ગ કરે અને શુભ કપિલા (ભૂરા રંગની) ગાય દાન આપે.

Verse 21

उदकुंभश्च दातव्यो भक्ष्यभोज्यफलान्वितः । यावदब्दं नरश्रेष्ठ सतिलोदकपूर्वकम्

ભક્ષ્ય, ભોજ્ય અને ફળોથી યુક્ત જળકુંભ દાન આપવો જોઈએ. હે નરશ્રેષ્ઠ, તિલમિશ્રિત જલાર્ઘ્ય પૂર્વક આ દાન પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી કરવું.

Verse 22

ततः संवत्सरे पूर्णे सपिंडीकरणं भवेत् । सपिंडीकरणादूर्द्ध्वं प्रेतः पार्वणभुग्यतः

પછી એક વર્ષ પૂર્ણ થાય ત્યારે સપિંડિકરણ વિધિ કરવી જોઈએ. સપિંડિકરણ પછી પ્રેત પાર્વણ-શ્રાદ્ધના પિંડભાગનો અધિકારી બને છે.

Verse 23

वृद्धिपूर्वेषु कार्येषु गृहस्थस्य भवेत्ततः । सपिंडीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं नियोजयेत्

અતએવ ગૃહસ્થ જ્યારે વૃદ્ધિ અને સમૃદ્ધિ માટેના કર્મ કરે, ત્યારે દેવપૂજન પૂર્વે ‘સપિંડિકરણ’ નામનું શ્રાદ્ધ પ્રથમ કરાવવું જોઈએ।

Verse 24

पितॄनावाहयेत्तत्र पृथक्प्रेतं विनिर्दिशेत् । गंधोदकतिलैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम्

ત્યાં પિતૃઓનું આવાહન કરવું અને પ્રેત માટે અલગ અર્પણ નિર્ધારિત કરવું. સુગંધિત જળ અને તિલ સાથે ચાર પાત્રો તૈયાર કરવા।

Verse 25

अर्घ्यार्थं पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् । तद्वत्संकल्प्य चतुरः पिंडान्पितृपरस्तदा

અર્ઘ્ય માટે પ્રેતપાત્રનું જળ પિતૃપાત્રોમાં ઢોળવું. પછી એ જ સંકલ્પથી પિતૃપર કર્તાએ તે સમયે ચાર પિંડ તૈયાર કરવા।

Verse 26

ये समाना इति द्वाभ्यामन्नं तु विभजेत्त्रिधा । अनेन विधिना चार्घ्यं पूर्वमेव प्रदापयेत्

‘યે સમાના…’ થી શરૂ થતા બે મંત્રોનું જપ કરીને અન્નને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવું. આ જ વિધિથી પ્રથમ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું।

Verse 27

ततः पितृत्वमापन्नस्स चतुर्थस्तदा त्वनु । अग्निष्वात्तादि मध्ये तु प्राप्नोत्यमृतमुत्तमम्

ત્યારબાદ તે પિતૃત્વને પ્રાપ્ત થયો; ચોથા રૂપે થઈ, ક્રમશઃ અગ્નિષ્વાત્ત વગેરે પિતૃગણોમાં પરમ અમૃતને પામે છે।

Verse 28

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं पृथक्तस्मै न दीयते । पितृष्वेव च दातव्यं तत्पिंडं येषु संस्थितम्

સપિંડિકરણ વિધિ પછી તેને અલગથી પિંડ ન આપવો; જે પિંડ પિતૃગણમાં સ્થિત માનવામાં આવે છે, તે પિંડ માત્ર પિતૃઓને જ અર્પણ કરવો।

Verse 29

ततः प्रभृति संक्रान्तावुपरागादि पर्वसु । त्रिपिंडमाचरेच्छ्राद्धमेकोद्दिष्टं मृतेहनि

ત્યારપછી સંક્રાંતિ, ગ્રહણ વગેરે પર્વદિવસોમાં ત્રણ પિંડવાળું શ્રાદ્ધ કરવું; અને મૃત્યુના એ જ દિવસે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ (એક જ પ્રેત માટે) કરવું।

Verse 30

एकोद्दिष्टं परित्यज्य मृताहे यः समाचरेत् । स दैवं पितृहा स स्यात्तथा भ्रातृविनाशकः

મૃત્યુવિધિના દિવસે એકોદ્દિષ્ટને ત્યજીને જે અન્ય કર્મ કરે, તે પિતૃઘાતી અને દૈવકર્મમાં વિઘ્ન કરનાર ગણાય છે; તેમજ ભાઈના વિનાશનું કારણ પણ બને છે।

Verse 31

मृताहे पार्वणं कुर्वन्नधो याति स मानवः । संपृक्ते स्वर्गती भावे प्रेतमोक्षो यतो भवेत्

અશુભ મૃત્યુદિને પાર્વણ શ્રાદ્ધ કરનાર મનુષ્ય અધોગતિ પામે છે; પરંતુ સ્વર્ગગતિને અનુકૂળ ભાવ સાથે યોગ્ય રીતે સંયુક્ત થાય તો પ્રેતમોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 32

आमश्राद्धं तदा कुर्याद्विधिज्ञः श्राद्धदस्ततः । तेनाग्नौकरणं कुर्यात्पिंडांस्तेनैव निर्वपेत्

ત્યારે વિધિજ્ઞ વ્યક્તિ શ્રાદ્ધ માટે તૈયાર કરેલા દ્રવ્યો વડે જ આમશ્રાદ્ધ કરે; એ જ દ્રવ્યો વડે અગ્નૌકરણ કરે અને એ જ દ્રવ્યો વડે પિંડોનું નિવાપન/અર્પણ પણ કરે।

Verse 33

त्रिभिः सपिंडीकरणं मासैक्ये त्रितये तथा । यदा प्राप्स्यति कालेन तदा मुच्येत बंधनात्

નિયત ત્રણ અવસરોમાં—એક માસ પૂર્ણ થતાં તથા તૃતીય માસમાં પણ—વિધિપૂર્વક સપિંડિકરણ કરાય તો, સમયક્રમથી તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 34

मुक्तोपि लेपभागित्वं प्राप्नोति कुशमार्जनात् । लेपभाजश्चतुर्थाद्यास्त्रयः स्युः पिंडभागिनः

મુક્ત થયેલો પણ કુશથી માર্জન કરવાથી લેપદોષનો ભાગી બને છે; અને તે લેપભાગીઓમાં ચોથાથી શરૂ કરીને ત્રણ જણ પિંડના ભાગી કહેવાય છે।

Verse 35

पिण्डदः सप्तमस्तेषां सपिंडाः सप्तपूरुषाः । भीष्म उवाच । कथं हव्यानि देयानि कव्यानि च जनैरिह

તેમામાં સાતમો પિંડદાતા છે; અને સપિંડ સંબંધ સાત પુરુષ સુધી ગણાય છે। ભીષ્મ બોલ્યા—આ લોકમાં લોકો દેવો માટે હવ્ય અને પિતૃઓ માટે કવ્ય અર્પણ કેવી રીતે કરે?

Verse 36

गृह्णंति पितृलोके वा प्रायः के कैर्निगद्यते । यदि मर्त्ये द्विजो भुंक्ते हूयते यदि वानले

પિતૃલોકમાં તે અર્પણો સામાન્ય રીતે કોણ ગ્રહણ કરે છે, અને કોના દ્વારા એવું કહેવાય છે? જો અહીં મર્ત્યલોકમાં કોઈ દ્વિજ તેને ભોજન કરે, અથવા અગ્નિમાં હોમ થાય, તો પિતૃઓ સુધી ખરેખર શું પહોંચે?

Verse 37

शुभाशुभात्मकाः प्रेतास्तदन्नं भुंजते कथम् । पुलस्त्य उवाच । वसुस्वरूपाः पितरो रुद्राश्चैव पितामहाः

શુભ-અશુભ સ્વભાવવાળા પ્રેતો તે અન્ન કેવી રીતે ભોગવે છે? પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પિતૃઓ વસુ-સ્વરૂપ છે અને પિતામહો રુદ્ર-સ્વરૂપ જ છે।

Verse 38

प्रपितामहास्तथादित्या इत्येषा वैदिकी श्रुतिः । नामगोत्रं पितॄणां तु प्रापकं हव्यकव्ययोः

“પ્રપિતામહો અને આદિત્યો”—આ વૈદિક શ્રુતિ છે. પિતૃઓનું નામ અને ગોત્ર જ હવ્ય તથા કવ્ય અર્પણને તેમના સુધી પહોંચાડે છે.

Verse 39

श्राद्धस्य मन्त्रतस्तत्वमुपलभ्येत भक्तितः । अग्निष्वात्तादयस्तेषामाधिपत्ये व्यवस्थिताः

શ્રાદ્ધના મંત્રોથી તેનું તત્ત્વ ભક્તિપૂર્વક અનુભવી શકાય છે; અને અગ્નિષ્વાત્ત વગેરે પિતૃઓ તે કર્મોના અધિપતિ રૂપે સ્થિત છે.

Verse 40

नामगोत्रास्तदा देशा भवंत्युद्भवतामपि । प्राणिनः प्रीणयत्येतदर्हणं समुपागतं

ત્યારે નવા જન્મેલાઓને પણ નામ, ગોત્ર અને દેશ (ઉદ્ભવસ્થાન) પ્રાપ્ત થાય છે. યથાવિધી કરાયેલું આ અર્હણ પ્રાણીઓને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 41

दिव्यो यदि पिता माता गुरुः कर्मानुयोगतः । तस्यान्नममृतं भूत्वा दिव्यत्त्वेप्यनुगच्छति

જો પિતા, માતા અથવા ગુરુ નિર્ધારિત કર્મના કારણે દિવ્ય હોય, તો તેમને અર્પિત અન્ન અમૃતતુલ્ય બને છે; અને દાતા પણ તે દિવ્યત્વને પામે છે.

Verse 42

दैत्यत्वे भोगरूपेण पशुत्वेपि तृणं भवेत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेप्युपतिष्ठति

દૈત્યયોનિમાં તે ભોગરૂપ બને છે, પશુયોનિમાં તૃણ બની જાય છે; અને શ્રાદ્ધનું અન્ન વાયુરূপે—નાગયોનિમાં પણ—ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે.

Verse 43

पानं भवति यक्षत्वे राक्षसत्वे तथामिषं । दानवत्वे तथा पानं प्रेतत्वे रुधिरोदकम्

યક્ષત્વમાં પાન થાય છે; રાક્ષસત્વમાં તેમ જ માંસભક્ષણ થાય છે. દાનવત્વમાં પણ પાન રહે છે; અને પ્રેતત્વમાં રક્તમિશ્રિત જળ પીવું પડે છે.

Verse 44

मनुष्यत्वेन्नपानादि नानाभोगवतां भवेत् । रतिशक्तिस्त्रियः कान्तेऽन्येषां भोजनशक्तिता

માનવજીવનમાં અન્નપાનાદિ તથા નાનાપ્રકારના ભોગોની શક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાં સ્ત્રીઓ માટે પ્રિયકાંત પ્રત્યે રતિશક્તિ, અને અન્ય માટે ભોજનશક્તિ કહેવાય છે.

Verse 45

दानशक्तिः स विभवा रूपमारोग्यमेव च । श्राद्धपुष्पमिदं प्रोक्तं फलं ब्रह्मसमागमः

દાન કરવાની શક્તિ, વૈભવ, રૂપ અને આરોગ્ય—આને શ્રાદ્ધનું ‘પુષ્પ’ કહેવાયું છે; અને તેનું ફળ બ્રહ્મસમાગમ, એટલે પરમ તત્ત્વપ્રાપ્તિ છે.

Verse 46

आयुः पुत्रान्धनं विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीताः पितृगणा नृप

હે નૃપ! પિતૃગણ પ્રસન્ન થાય ત્યારે આયુષ્ય, પુત્રો, ધન, વિદ્યા, સ્વર્ગ, મોક્ષ અને સુખો—તથા રાજ્યસત્તા પણ આપે છે.

Verse 47

श्रूयते च पुरा मोक्षं प्राप्ताः कौशिकसूनवः । पंचभिर्जन्मसंबंधैः प्राप्ता ब्रह्मपरं पदम्

શ્રવણ થાય છે કે પ્રાચીનકાળમાં કૌશિકના પુત્રોએ મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો. પાંચ જન્મોના સંબંધોથી તેઓ બ્રહ્મના પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 48

भीष्म उवाच । कथं कौशिकदायादाः प्राप्ता योगमनुत्तमम् । पंचभिर्जन्मसंबन्धैः कथं कर्मक्षयो भवेत्

ભીષ્મ બોલ્યા—કૌશિકના વંશજો અનुत્તમ યોગ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યો? અને પાંચ જન્મોના સંબંધોથી કર્મક્ષય કેવી રીતે થાય?

Verse 49

पुलस्त्य उवाच । कौशिको नाम धर्मात्मा कुरुक्षेत्रे महानृषिः । नामतः कर्मतस्तस्य पुत्राणां तन्निबोध मे

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—કુરુક્ષેત્રમાં કૌશિક નામે ધર્માત્મા મહર્ષિ છે. હવે તેના પુત્રોના નામ અને કર્મ—બંને—મારી પાસેથી જાણ.

Verse 50

स्वसृपः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च । वाग्दुष्टः पितृवर्ती च गर्गशिष्यास्तदाभवन्

સ્વસૃપ, ક્રોધન, હિંસ્ર, પિશુન અને કવિ—તથા વાગ્દુષ્ત અને પિતૃવર્તી—તે સમયે ગર્ગના શિષ્યો હતા.

Verse 51

पितर्युपरते तेषामभूद्दुर्भिक्षमुल्बणं । अनावृष्टिश्च महती सर्वलोकभयंकरी

તેમના પિતા પરલોક પામ્યા પછી ભયંકર દુર્ભિક્ષ થયું; તેમજ મહાન અનાવૃષ્ટિ પણ આવી—જે સર્વ લોકને ભય પમાડનારી હતી.

Verse 52

गर्गादेशाद्वने दोग्ध्रीं रक्षंति च तपोधनाः । खादामः कपिलामेतां वयं क्षुत्पीडिता भृशं

ગર્ગના આદેશથી તપોધન મુનિઓ વનમાં આ દૂધારૂ ગાયનું રક્ષણ કરે છે; પરંતુ અમે ભૂખથી અત્યંત પીડિત છીએ, તેથી આ કપિલા ગાયને ખાઈ લઈશું.

Verse 53

इति चिंतयतां पापं लघुः प्राह तदानुजः । यद्यवश्यमियं वध्या श्राद्धरूपेण योज्यतां

તેઓ પાપ વિષે વિચારતા હતા ત્યારે નાનો ભાઈ લઘુ બોલ્યો— “જો આનું વધ અનિવાર્ય જ હોય, તો તેને શ્રાદ્ધરૂપે જ યોજો।”

Verse 54

श्राद्धे नियोज्यमानायां पापं नश्यति नो ध्रुवं । एवं कुर्वित्यनुज्ञातः पितृवर्ती तदानुजैः

શ્રાદ્ધમાં વિધિપૂર્વક નિયોજિત કરાય તો પાપ નિશ્ચયે નાશ પામે છે. “આ રીતે કરો” એવી અનુમતિ મળતાં, તે નાનાં ભાઈઓ સાથે પિતૃવિધિ અનુસાર વર્ત્યો.

Verse 55

चक्रे समाहितः श्राद्धमुपयुज्याथ तां पुनः । द्वौ दैवे भ्रातरो कृत्वा पित्र्ये त्रींश्चापरान्क्रमात्

તે સમાધાનચિત્તે શ્રાદ્ધ કર્યું અને પછી ફરી તે જ કાર્યમાં તેને ઉપયોગમાં લીધી. દૈવશ્રાદ્ધ માટે બે ભાઈઓને નિયુક્ત કર્યા અને પિતૃશ્રાદ્ધ માટે ક્રમશઃ અન્ય ત્રેત્રીસને નિયુક્ત કર્યા.

Verse 56

तथैकमतिथिं कृत्वा श्राद्धदः स्वयमेव तु । चकार मंत्रवच्छ्राद्धं स्मरन्पितृपरायणः

આ રીતે એક જ યોગ્ય તિથિ નક્કી કરીને, શ્રાદ્ધદાનમાં તત્પર તે સ્વયં મંત્રોચ્ચારসহ શ્રાદ્ધ કરવા લાગ્યો— પિતૃઓનું સ્મરણ કરતો, પિતૃપરાયણ બનીને.

Verse 57

तदा गत्वा विशंकास्ते गुरवे च न्यवेदयन् । व्याघ्रेण निहता धेनुर्वत्सोयं प्रतिगृह्यतां

પછી તેઓ શંકાથી ભરાઈ ગુરુ પાસે જઈને નિવેદન કર્યું— “વાઘે ગાયને મારી નાખી છે; આ વાછરડું સ્વીકારો.”

Verse 58

एवं सा भक्षिता धेनुः सप्तभिस्तैस्तपोधनैः । वैदिकं बलमाश्रित्य क्रूरे कर्मणि निर्भयाः

આ રીતે તે ગાય તે સાત તપોધન ઋષિઓ દ્વારા ભક્ષિત થઈ; વૈદિક બળનો આશ્રય લઈને તેઓ નિર્ભયપણે તે ક્રૂર કર્મમાં પ્રવૃત્ત થયા।

Verse 59

ततः काले प्रणष्टास्ते व्याधा दश पुरेभवन् । जातिस्मरत्वं प्राप्तास्ते पितृभावेन भाविताः

પછી સમયક્રમે નષ્ટ થયેલા તે દસ વ્યાધો નગરમાં ફરી જન્મ્યા; તેમને પૂર્વજન્મસ્મૃતિ પ્રાપ્ત હતી અને તેમનું મન પિતૃભાવથી ભાવિત હતું।

Verse 60

तत्र विज्ञाय वैराग्यं प्राणानुत्सृज्य धर्मतः । लोकैरवीक्ष्यमाणास्ते तीर्थांतेनशनेन तु

ત્યાં વૈરાગ્ય જાણી તેમણે ધર્મપૂર્વક પ્રાણ ત્યાગ્યા; લોકોથી અદૃશ્ય રહી, તીર્થના અંતે ઉપવાસ દ્વારા દેહ ત્યજ્યો।

Verse 61

संजाता मृगरूपास्ते सप्त कालंजरे गिरौ । प्राप्तविज्ञानयोगास्ते तत्यजुस्तां निजां तनुम्

કાળાંજર પર્વત પર તે સાત જણ મૃગરূপે જન્મ્યા; વિજ્ઞાનયોગ પ્રાપ્ત કરીને પછી તેમણે પોતાની એ જ દેહને ત્યજી દીધી।

Verse 62

मम्रुः प्रपतनेनाथ जातवैराग्यमानसाः । मानसे चक्रव्राकास्ते संजाताः सप्तयोगिनः

હે પ્રભુ, પડવાથી તેઓ મરી ગયા; તેમના મનમાં અચાનક વૈરાગ્ય જાગ્યું. માનસ સરોવરમાં તેઓ ચક્રવાક પક્ષી બની, પછી સાત યોગી રૂપે જન્મ્યા।

Verse 63

नामतः कर्मतः सर्वे सुमनाः कुसुमोवसुः । चित्तदर्शी सुदर्शी च ज्ञाता ज्ञानस्य पारगः

નામથી અને કર્મથી તેઓ સર્વે સુમનસ્ક, પુષ્પ-નિધિ સમાન હતા. તેઓ પરચિત્તદર્શી, સુદર્શન, જ્ઞાની અને જ્ઞાનના પારગામી હતા.

Verse 64

ज्येष्ठानुरक्ताः श्रेष्ठास्ते सप्तैते योगपावनाः । योगभ्रष्टास्त्रयस्तेषां बभूवुश्चलचेतसः

જ્યેષ્ઠ પ્રત્યે અનુરક્ત એવા તે સાતેય શ્રેષ્ઠ—યોગથી પાવન કરનાર હતા. પરંતુ તેમામાંથી ત્રણ યોગભ્રષ્ટ થઈ ચંચલચિત્ત બન્યા.

Verse 65

दृष्ट्वा विभ्राजमानं तमणुहं स्त्रीभिरन्वितम् । क्रीडंतं विविधैर्भोगैर्महाबलपराक्रमम्

સ્ત્રીઓથી અનુવૃત્ત, તેજસ્વી એવા તે અણુહને—વિવિધ ભોગોમાં ક્રીડા કરતો, મહાબળ અને પરાક્રમથી યુક્ત—જોઈને.

Verse 66

पञ्चालान्वयसंभूतं प्रभूतबलवाहनम् । राज्यकामोभवत्त्वेकस्तेषां मध्ये जलौकसाम्

‘જલવાસીઓમાં પાંચાલ વંશમાં જન્મેલો, પ્રચુર બળ અને વાહનો ધરાવતો, રાજ્યકામનાવાળો એક જણ થાઓ.’

Verse 67

पितृवर्ती च यो विप्रः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः । अपरौ मंत्रिणौ दृष्ट्वा प्रभूतबलवाहनौ

પિતૃપ્રતિ નિષ્ઠાવાન, શ્રાદ્ધકર્તા અને પિતૃવત્સલ એવા તે વિપ્રે—પ્રચુર બળ અને વાહનો ધરાવતા બીજા બે મંત્રીઓને જોઈ (ધ્યાન આપ્યું).

Verse 68

मंत्रित्वे चक्रतुश्चेच्छामस्मिन्मर्त्यौ द्विजोत्तमौ । विभ्राजपुत्रस्त्वेकोभूद्ब्रह्मदत्त इति स्मृतः

આ લોકમાં તે બે દ્વિજોત્તમોએ મંત્રિત્વ કરવાની પોતાની ઇચ્છા પૂર્ણ કરી. તેમામાં વિભ્રાજનો પુત્ર એક ‘બ્રહ્મદત્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 69

मंत्रिपुत्रौ तथा चैव पुंडरीकसुबालकौ । ब्रह्मदत्तोभिषिक्तस्तु कांपिल्ये नगरोत्तमे

ત્યાં મંત્રીના બે પુત્ર—પુંડરીક અને સુબાલક—પણ હતા. અને નગરોત્તમ કાંપિલ્યમાં બ્રહ્મદત્તનો રાજ્યાભિષેક થયો.

Verse 70

पंचालराजो विक्रांतः श्राद्धकृत्पितृवत्सलः । योगवित्सर्वजंतूनां चित्तवेत्ताभवत्तदा

ત્યારે પંચાલનો રાજા પરાક્રમી, શ્રાદ્ધકર્મમાં નિષ્ઠાવાન અને પિતૃપ્રેમી હતો. તે યોગવિદ બન્યો અને સર્વ પ્રાણીઓના ચિત્તનો જાણકાર થયો.

Verse 71

तस्य राज्ञोभवद्भार्या सुदेवस्यात्मजा तदा । सन्नतिर्नाम विख्याता कपिलायाभवत्पुरा

તે રાજાની પત્ની ત્યારે સુદેવની પુત્રી હતી; ‘સન્નતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ, જે પૂર્વકાળે ‘કપિલા’ તરીકે સ્મરાતી હતી.

Verse 72

पितृकार्ये नियुक्तत्वादभवद्ब्रह्मवादिनी । तया चकार सहितः स राज्यं राजनंदनः

પિતૃકાર્યમાં નિયુક્ત હોવાથી તે બ્રહ્મવાદિની (બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રવક્તા) બની. તેના સહયોગથી તે રાજનંદને રાજ્યનું પાલન કર્યું.

Verse 73

कदाचिद्गतौद्यानं तया सह स पार्थिवः । ददर्श कीटमिथुनमनंगकलहान्वितम्

એક વખત રાજા તેણી સાથે ઉપવનમાં ગયો. ત્યાં તેણે કામજન્ય કલહમાં ફસાયેલું કીટયુગલ જોયું.

Verse 74

पिपीलिकामधोवक्त्रां पुरतः कीटकामुकः । पंचबाणाभितप्तांगः सगद्गदमुवाच ह

પછી અધોમુખી કીડીની સામે ઊભેલો તે કીટ-પ્રેમી. કામદેવના પંચબાણોથી દગ્ધ અંગોવાળો ગદગદ વાણીમાં બોલ્યો.

Verse 75

न त्वया सदृशी लोके कामिनी विद्यते क्वचित् । मध्ये क्षीणातिजघना बृहद्वक्त्रातिगामिनी

આ જગતમાં તારા સમાન કોઈ કામિની ક્યાંય નથી—કટિમાં ક્ષીણ, નિતંબમાં ભરાવદાર, અને મુખશ્રી તથા મનોહર ગતિમાં સૌને વટાવી જાય એવી.

Verse 76

सुवर्णवर्णसदृशी सद्वक्त्रा चारुहासिनी । आलक्ष्यते च वदनं गुडशर्करवत्सलं

તે સુવર્ણવર્ણ જેવી, સદ્વક્ત્રા અને મનોહર હાસ્યવાળી જણાઈ. તેનું વદન ગોળ અને શર્કરા સમાન મધુર તથા પ્રિય લાગ્યું.

Verse 77

भोक्ष्यसे मयि भुक्ते त्वं स्नासि स्नाते तथा मयि । प्रोषिते मयि दीना त्वं क्रुद्धे च भयचंचला

હું ભોજન કરું ત્યારે તું પણ ભોજન કરે છે; હું સ્નાન કરું ત્યારે તું પણ સ્નાન કરે છે. હું દૂર હોઉં ત્યારે તું દીન બને છે, અને હું ક્રોધિત થાઉં ત્યારે તું ભયથી કંપે છે.

Verse 78

किमर्थं वद कल्याणि सदाधोवदनास्थिता । सा तमाह ज्वलत्कोपा किमालपसि रे शठ

હે કલ્યાણી, તું સદા મુખ નીચે કરીને કેમ બેઠી રહે છે? તે ક્રોધથી દહકી ઊઠી ને બોલી—અરે શઠ, શું બકબક કરે છે?

Verse 79

त्वया मोदकचूर्णं तु मां विहायापि भक्षितम् । प्रादास्त्वं तदतिक्रम्य मामन्यस्यै समन्मथः

મને બાજુ પર રાખીને તું મોદકનું ચૂર્ણ ખાઈ ગયો; અને તે પણ વટાવી, હે કામોદ્દીપક, મને બીજાને સોંપી દીધો.

Verse 80

पिपीलक उवाच । त्वत्सादृश्यान्मया दत्तमन्यस्यै वरवर्णिनि । तदेकमपराधं मे क्षंतुमर्हसि भामिनि

પિપિલક બોલ્યો—હે સુંદરવર્ણિની, તારા સદૃશ દેખાતી હોવાથી મેં તે બીજાને આપ્યું; હે ભામિની, મારી એ એક ભૂલ ક્ષમા કર.

Verse 81

नैवं पुनः करिष्यामि त्यज कोपं च सुस्तनि । स्पृशामि पादौ सत्येन प्रणतस्य प्रसीद मे

હું ફરી આવું નહીં કરું; હે સુસ્તની, ક્રોધ છોડ. સત્યપૂર્વક તારા ચરણ સ્પર્શું છું—પ્રણત મારા પર પ્રસન્ન થા.

Verse 82

रुष्टायां त्वयि सुश्रोणि मृत्युर्मे पुरतो भवेत् । तुष्टायां त्वयि वामोरु पूर्णाः सर्वमनोरथाः

હે સુશ્રોણિ, તું રોષે ભરાય તો મારા આગળ મૃત્યુ ઊભું થાય; અને હે વામોરુ, તું તુષ્ટ થાય તો મારી સર્વ મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય.

Verse 83

पूर्णचंद्रोपमं वक्त्रं स्वादेमृतरसोपमम् । निर्भरं पिब सुश्रोणि कामासक्तस्य मे सदा

તારું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન છે અને તારી મધુરતા અમૃતરસ જેવી છે. હે સુશ્રોણિ! સદા કામાસક્ત એવા મને પૂર્ણપણે પાન કર।

Verse 84

एतन्मत्वा शुभे कार्या सर्वदा तु कृपा मयि । इति सा वचनं श्रुत्वा प्रसन्ना चाभवत्ततः

આ જાણીને, હે શુભે, સદા મારા પર કૃપા કર. આ વચન સાંભળી તે તરત પ્રસન્ન થઈ ગઈ.

Verse 85

आत्मानमर्पयामास मोहनाय पिपीलिका । ब्रह्मदत्तोपि तत्सर्वं ज्ञात्वा सस्मयमाहसत्

પિપિલિકાએ મોહનાને પોતાને અર્પણ કરી દીધી. આ બધું જાણી બ્રહ્મદત્ત પણ આશ્ચર્ય સાથે હસતાં બોલ્યો.

Verse 86

सर्वसत्वरुतज्ञानी प्रभावात्पूर्वकर्मणः । भीष्म उवाच । कथं सर्वरुतज्ञोभूद्ब्रह्मदत्तो नराधिपः

પૂર્વકર્મના પ્રભાવથી તે સર્વ પ્રાણીઓના રુત (ધ્વનિ) જાણનાર થયો. ભીષ્મ બોલ્યા—નરાધિપ બ્રહ્મદત્તને સર્વ જીવોના સ્વર કેવી રીતે જાણ્યા?

Verse 87

तच्चापि चाभवत्कुत्र चक्रवाकचतुष्टयं । तन्मे कथय सर्वज्ञ कुले कस्य च सुव्रतम्

અને તે ચાર ચક્રવાક પક્ષીઓનો સમૂહ ક્યાં થયો? હે સર્વજ્ઞ, મને કહો—એ સુવ્રતા કયા કુળની હતી?

Verse 88

पुलस्त्य उवाच । तस्मिन्नेव पुरे जाताश्चक्रवाका अथो नृप

પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે નૃપ! એ જ નગરીમાં ચક્રવાક પક્ષીઓ જન્મ્યા.

Verse 89

वृद्धद्विजस्य दायादा विप्रा जातिस्मरा बुधाः । धृतिमांस्तत्त्वदर्शी च विद्यावर्णस्तपोधिकः

તે વૃદ્ધ દ્વિજના વારસદારો પણ વિપ્ર હતા—જાતિસ્મર, બુદ્ધિમાન, ધૈર્યવાન, તત્ત્વદર્શી, વિદ્યાઅને શીલથી વિભૂષિત તથા તપમાં સમૃદ્ધ।

Verse 90

नामतः कर्मतश्चैव सुदरिद्रस्य ते सुताः । तपसे बुद्धिरभवत्तेषां वै द्विजजन्मनां

અતિ દરિદ્ર એવા પુરુષના તે પુત્રો—નામથી અને કર્મથી પણ—તપસ્યા તરફ વળ્યા; અને એ જ સાધનાથી તેમણે દ્વિજત્વ (બ્રાહ્મણત્વ) પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 91

यास्यामः परमां सिद्धिमूचुस्ते द्विजसत्तमाः । तत्तेषां वचनं श्रुत्वा सुदरिद्रो महातपाः

તે દ્વિજસત્તમોએ કહ્યું—“અમે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશું।” તેમનું વચન સાંભળી તે અતિ દરિદ્ર, છતાં મહાતપસ્વી પુરુષ (અંતરે પ્રેરિત) થયો.

Verse 92

उवाच दीनया वाचा किमेतदिति पुत्रकाः । अधर्म एष वः पुत्रा पिता तानित्युवाच ह

તે દીન વાણીથી બોલ્યો—“પુત્રો, આ શું છે?” પછી પિતાએ તેમને કહ્યું—“મારા પુત્રો, આ તમારો અધર્મ છે.”

Verse 93

वृद्धं पितरमुत्सृज्य दरिद्रं वनवासिनम् । क्व नु धर्मोत्र भविता मां त्यक्त्वा गतिमेव च

વૃદ્ધ, દરિદ્ર અને વનવાસી પિતાને ત્યજીને અહીં તારો ધર્મ ક્યાં રહેશે? અને મને છોડીને તું ખરેખર કઈ સદ્ગતિ અથવા પરાગતિ પ્રાપ્ત કરીશ?

Verse 94

ऊचुस्ते कल्पिता वृत्तिस्तव तात वचश्शृणु । व्रतमेतत्पुरा राज्ञः स ते दास्यति पुष्कलं

તેઓ બોલ્યા—બાળક, તારા માટે અમે એક ઉપાય ગોઠવ્યો છે; અમારી વાત સાંભળ. આ વ્રત પૂર્વે એક રાજાએ આચર્યું હતું; તે તને પ્રચુર ફળ આપશે.

Verse 95

धनं ग्राम सहस्राणि प्रभाते पठतस्तव । कुरुक्षेत्रे तु ये विप्रा व्याधा दशपुरे तु ये

તમે પ્રભાતે પાઠ કરો તો તમને ધન અને હજારો ગામો મળશે. કુરુક્ષેત્રના બ્રાહ્મણો અને દશપુરના વ્યાધો પણ એ જ ફળના ભાગી બનશે.

Verse 96

कालंजरे मृगा भूताश्चक्रवाकास्तु मानसे । इत्युक्त्वा पितरं जग्मुस्ते वनं तपसे पुनः

“કાલંજરમાં તેઓ મૃગ બન્યા અને માનસમાં ચક્રવાક પક્ષી બન્યા”—એવું પિતાને કહી તેઓ ફરી તપ માટે વનમાં ગયા.

Verse 97

वृद्धोपि स द्विजो राजन्जगाम स्वार्थसिद्धये । अणुहो नाम वैभ्राजः पञ्चालाधिपतिः पुरा

હે રાજન, વૃદ્ધ હોવા છતાં તે દ્વિજ પોતાના હેતુસિદ્ધિ માટે નીકળ્યો. પ્રાચીનકાળે પાંચાલોના એક વૈભ્રાજ રાજા હતા; તેમનું નામ અણુહ હતું.

Verse 98

पुत्रार्थी देवदेवेशं पद्मयोनिं पितामहम् । आराधयामास विभुं तीव्रव्रतपरायणः

પુત્રની ઇચ્છાથી તેણે દેવોના દેવ, પદ્મયોનિ પિતામહ બ્રહ્મા—તે સર્વશક્તિમાન પ્રભુની—કઠોર વ્રતોમાં અડગ રહી ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી।

Verse 99

ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य पितामहः । वरं वरय भद्रं ते हृदयेभीप्सितं नृप

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા બાદ પિતામહ બ્રહ્મા પ્રસન્ન થઈ બોલ્યા—“હે રાજા, તારો કલ્યાણ થાઓ; હૃદયે ઇચ્છિત એવો વર માગ।”

Verse 100

अणुह उवाच । पुत्रं मे देहि देवेश महाबलपराक्रमम् । पारगं सर्वविद्यानां धार्मिकं योगिनां वरम्

અણુહ બોલ્યો—“હે દેવેશ, મને એવો પુત્ર આપો જે મહાબળ અને પરાક્રમવાળો હોય, સર્વ વિદ્યાઓમાં પારંગત, ધર્મનિષ્ઠ અને યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ હોય।”

Verse 101

सर्वसत्वरुतज्ञं मे देहि योगिनमात्मजम् । एवमस्त्विति विश्वात्मा तमाह परमेश्वरः

“મને એવો યોગી પુત્ર આપો જે સર્વ પ્રાણીઓના રુત (ધ્વનિ/વાણી)ને જાણે.” એમ કહતાં વિશ્વાત્મા પરમેશ્વરે કહ્યું—“એવમસ્તુ—તથાસ્તુ.”

Verse 102

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत । ततः स तस्य पुत्रोभूद्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान्

સર્વ પ્રાણીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે ત્યાં જ અંતર્ધાન થયો. ત્યારબાદ તેને તેજસ્વી અને પરાક્રમી પુત્ર થયો—બ્રહ્મદત્ત નામે પ્રસિદ્ધ।

Verse 103

सर्वसत्वानुकंपी च सर्वसत्वबलाधिकः । सर्वसत्वरुतज्ञश्च सर्वसत्वेश्वरेश्वरः

તે સર્વ જીવો પર કરુણાવાન છે, સર્વના બળથી અધિક બળવાન છે. સર્વ પ્રાણીઓની હાક અને સ્વર જાણે છે; અને સર્વ જીવેશ્વરોના પણ પરમેશ્વર છે.

Verse 104

अथ सत्वेन योगात्मा स पिपीलकमागतः । यत्र तत्कीटमिथुनं रममाणमवस्थितम्

પછી સત્ત્વગુણથી યુક્ત એવો યોગાત્મા એક ચીંટી પાસે આવ્યો; જ્યાં કીટકોનું એક યુગલ રમતમાં મગ્ન થઈ ઊભું હતું.

Verse 105

ततः सा सन्नतिर्दृष्ट्वा प्रहसंतं सुविस्मितं । किमप्याशंकमाना सा तमपृच्छन्नरेश्वरम्

ત્યારે સન્નતિએ નરેશ્વરને હસતા અને અત્યંત વિસ્મિત થયેલા જોઈ, કંઈક શંકા રાખીને તેમને પૂછ્યું.

Verse 106

सन्नतिरुवाच । अकस्मादतिहासोयं किमर्थमभवन्नृप । हास्यहेतुं न जानामि यदकाले कृतं त्वया

સન્નતિ બોલી— હે નૃપ! આ અચાનક હાસ્ય શા માટે થયું? આ હાસ્યનું કારણ મને ખબર નથી, ખાસ કરીને તું અયોગ્ય સમયે એવું કર્યું છે.

Verse 107

अवदद्राजपुत्रोसौ तं पिपीलिकभाषितम् । रागवद्विरसोत्पन्नमेतद्धास्यं वरानने

તે રાજપુત્રે તેની ચીંટી જેવી વાણી વિષે કહ્યું— હે સુમુખી! આ હાસ્ય રાગભર્યું લાગે છે, પરંતુ તે રસવિહિન રીતે જ ઉત્પન્ન થયું છે.

Verse 108

न चान्यत्कारणं किंचिद्धास्यहेतुः शुचिस्मिते । न सामन्यततं देवी प्राहालीकमिदं तव

હે શુચિસ્મિતે! આ હાસ્યનું બીજું કોઈ કારણ નથી. હે દેવી, આ સામાન્ય વાત નથી—તારા વિષયે આ અદ્ભુત અને આશ્ચર્યજનક પ્રસંગ છે.

Verse 109

अहमेवेह हसिता न जीविष्ये त्वयाधुना । कथं पिपीलिकालापं मर्त्यो वेत्ति सुरादृते

અહીં હાસ્યનો વિષય હું જ બન્યો છું; હવે તારા કારણે હું જીવતો નહીં રહું. દેવની સહાય વિના કોઈ મર્ત્ય કીડીયાંની ભાષા કેવી રીતે સમજી શકે?

Verse 110

तस्मात्त्वयाहमेवाद्य हसिता किमतः परम् । ततो निरुत्तरो राजा जिज्ञासुस्तद्वचो हरेः

“અતએવ આજે તું ખરેખર મને હસાવી છે—આથી વધુ શું?” એમ કહી રાજા નિરુત્તર રહ્યો અને હરિ (વિષ્ણુ) ના વચનો જાણવાની ઉત્કંઠાથી ભરાયો.

Verse 111

आस्थाय नियमं तस्थौ सप्तरात्रमकल्मषः । स्वप्नान्ते प्राह तं ब्रह्मा प्रभाते पर्यटन्पुरम्

નિયમ-વ્રત ધારણ કરીને તે નિષ્પાપ પુરુષ સાત રાત્રિ અડગ રહ્યો. સ્વપ્નના અંતે બ્રહ્માએ તેને કહ્યું; અને પ્રભાતે તે નગરમાં પરિભ્રમણ કરવા લાગ્યો.

Verse 112

वृद्धद्विजोत्तमाद्वाक्यं सर्वं ज्ञास्यति ते प्रिया । इत्युक्त्वांतर्दधे ब्रह्मा प्रभाते च नृपः पुरात्

“વૃદ્ધ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણના વચનોથી તારી પ્રિયા સર્વ જાણશે.” એમ કહી બ્રહ્મા અંતર્ધાન થયા; અને પ્રભાતે રાજા નગરમાંથી નીકળી પડ્યો.

Verse 113

निर्गच्छन्मन्त्रिसहितः सभार्यो वृद्धमग्रतः । गदंतं विप्रमायांतं वृद्धं च स ददर्श ह

તે મંત્રીઓ સાથે અને પત્ની સહિત બહાર નીકળ્યો; ત્યારે તેણે સામે આવતો, બોલતો એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ જોયો।

Verse 114

ब्राह्मण उवाच । ये विप्रमुख्याः कुरुजांगलेषु दाशास्तथा दाशपुरे मृगाश्च । कालंजरे सप्त च चक्रवाका ये मानसे तेत्र वसंति सिद्धाः

બ્રાહ્મણે કહ્યું—કુરુજાંગલમાં દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠો, દાશપુરમાં દાશો તથા મૃગો; અને કાલંજરમાં સાત ચક્રવાક પક્ષીઓ—એ સિદ્ધજન ત્યાં માનસમાં વસે છે।

Verse 115

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य स पपात शुचान्वितः । जातिस्मरत्वमगमत्तौ च मंत्रिवरात्मजौ

તેના વચન સાંભળીને તે શોકથી વ્યાકુળ થઈ પડી ગયો; અને શ્રેષ્ઠ મંત્રીના તે બે પુત્રો પણ પૂર્વજન્મસ્મૃતિને પામ્યા।

Verse 116

कामशास्त्रप्रणेता तु बाभ्रव्यः स तु बालकः । पंचाल इति लोकेषु विश्रुतः सर्वशास्त्रवित्

કામશાસ્ત્રના પ્રણેતા બાબ્રવ્ય હતા; તેઓ ‘બાલક’ નામે પણ ઓળખાતા. લોકમાં તેઓ ‘પંચાલ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ અને સર્વશાસ્ત્રવિદ હતા।

Verse 117

पुंडरीकोपि धर्मात्मा वेदशास्त्रप्रवर्तकः । भूत्वा जातिस्मरौ शोकात्पतितावग्रतस्तथा

પુંડરીક પણ—ધર્માત્મા અને વેદ-શાસ્ત્રોના પ્રવર્તક—જાતિસ્મર થયો; પરંતુ શોકથી તે પણ તેમની સામે એ રીતે પડી ગયો।

Verse 118

हा वयं कर्मविभ्रष्टाः कामतः कर्मबंधनात् । एवं विलप्य बहुशस्त्रयस्ते योगपारगाः

હાય! કામવશ થઈ અમે સ્વધર્મથી ભ્રષ્ટ થઈ કર્મબંધનમાં પડ્યા છીએ. એમ વારંવાર વિલાપ કરતાં યોગપારંગત તે ત્રણ મહાત્માઓ બોલ્યા.

Verse 119

विस्मयाच्छ्राद्धमाहाम्यमभिनंद्य पुनः पुनः । स तु तस्मै धनं दत्त्वा प्रभूतग्रामसंयुतम्

વિસ્મયથી તેણે શ્રાદ્ધના માહાત્મ્યની વારંવાર પ્રશંસા કરી. પછી તેણે તેને અનેક ગામો સહિત બહુ ધન આપ્યું.

Verse 120

विसृज्य ब्राह्मणं तं च वृद्धं धनमदान्वितम् । आत्मीयं नृपतिः पुत्रं नृपलक्षणसंयुतम्

ધનના મદથી યુક્ત એવા વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને વિદાય આપી રાજાએ રાજલક્ષણોથી સંપન્ન પોતાના પુત્રને સંબોધ્યો.

Verse 121

विष्वक्सेनाभिधानं च राजाराज्येभ्यषेचयत् । मानसे सलिले सर्वे ततस्ते योगिनां वराः

વિષ્વક્સેન નામના વ્યક્તિએ તેને રાજાઓ પર રાજત્વ માટે અભિષેક કર્યો. ત્યારબાદ યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ બધા માનસ સરોવરના જળમાં એકત્ર થયા.

Verse 122

ब्रह्मदत्तादयस्तस्मिन्पितृभक्ता विमत्सराः । सन्नतिश्चाभवद्धृष्टा मयैव तव दर्शितम्

ત્યાં બ્રહ્મદત્ત વગેરે પિતૃભક્ત અને ઈર્ષ્યારહિત હતા. તેમની વિનયભરી નમ્રતા સ્પષ્ટ હતી—આ મેં જ તને દર્શાવ્યું છે.

Verse 123

राजन्योगफलं सर्वं यदेतदभिलक्ष्यते । तथेति प्राह राजापि पुरस्तादभिनंदयन्

“અહીં જે કંઈ દેખાય છે તે રાજયોગ/રાજધર્મનું સંપૂર્ણ ફળ છે.” એમ કહી, સામે ઊભેલા રાજાએ પણ પ્રસન્ન થઈ “તથાસ્તુ” કહીને અનુમોદન કર્યું।

Verse 124

त्वत्प्रसादादिदं सर्वं मयैवं प्राप्यते फलम्

તમારા પ્રસાદ/કૃપાથી જ આ બધું મને પ્રાપ્ત થયું છે—આ જ ફળ મેં આ રીતે મેળવ્યું છે।

Verse 125

ततस्ते योगमास्थाय सर्व एव वनौकसः । ब्रह्मरंध्रेण परमं पदमापुस्तपोबलात्

પછી તે બધા વનવાસીઓ યોગસમાધિમાં પ્રવેશ કરીને, તપોબળથી બ્રહ્મરંધ્રમાર્ગે પરમ પદને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 126

एवमायुर्धनं विद्यां स्वर्गमोक्षसुखानि च । प्रयच्छंति सुतं राज्यं नृणां तुष्टाः पितामहाः

આ રીતે પ્રસન્ન પિતૃગણ મનુષ્યોને આયુષ્ય, ધન, વિદ્યા, સ્વર્ગ-મોક્ષના સુખો, તેમજ પુત્ર અને રાજ્ય પણ અર્પે છે।

Verse 127

इदं च पितृमाहात्म्यं ब्रह्मदत्तस्य वै नृप । द्विजेभ्यः श्रावयेद्विद्वान्शृणोति पठतेपि वा । कल्पकोटिशतं साग्रं ब्रह्मलोके महीयते

હે નૃપ! આ બ્રહ્મદત્તે કહેલું પિતૃ-માહાત્મ્ય છે. જે વિદ્વાન તેને દ્વિજોને શ્રાવ્ય કરાવે, અથવા પોતે સાંભળે કે વાંચે પણ, તે સાગ્ર સો કરોડ કલ્પ સુધી બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવંત થાય છે।