Adhyaya 13

Verse 1

शौनक उवाच । कृष्णजन्माष्टमी सूत तस्या माहात्म्यमुत्तमम् । कथयस्व महाप्राज्ञ चोद्धरस्व महार्णवात्

શૌનકે કહ્યું—હે સૂત! શ્રીકૃષ્ણ જન્માષ્ટમીનું પરમ માહાત્મ્ય કહો. હે મહાપ્રાજ્ઞ! તે વર્ણવીને મને આ મહાસાગરથી પાર ઉતારો।

Verse 2

सूत उवाच । कृष्णजन्माष्टमीं ब्रह्मन्भक्त्या करोति यो नरः । अंते विष्णुपुरं याति कुलकोटियुतो द्विज

સૂતે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! જે નર ભક્તિપૂર્વક કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી કરે છે, તે અંતે, હે દ્વિજ, કુલકોટિ પുണ્યસહિત વિષ્ણુપુરને પામે છે।

Verse 3

अष्टमी बुधवारे च सोमे चैव द्विजोत्तम । रोहिणीऋक्षसंयुक्ता कुलकोटिविमुक्तिदा

હે દ્વિજોત્તમ! અષ્ટમી જો બુધવારે કે સોમવારે આવે અને રોહિણી નક્ષત્રથી સંયુક્ત હોય, તો તે કુલકોટિઓને મુક્તિ આપનારી બને છે।

Verse 4

महापातकसंयुक्तः करोति व्रतमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तश्चांते याति हरेर्गृहम्

મહાપાતકોથી યુક્ત હોવા છતાં જે ઉત્તમ વ્રત કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ અંતે હરિના ધામે જાય છે।

Verse 5

कृष्णजन्माष्टमीं ब्रह्मन्न करोति नराधमः । इह दुःखमवाप्नोति स प्रेत्य नरकं व्रजेत्

હે બ્રહ્મન! જે નરાધમ કૃષ્ણ-જન્માષ્ટમીનું વ્રત કરતો નથી, તે અહીં દુઃખ પામે છે અને મૃત્યુ પછી નરકમાં જાય છે।

Verse 6

न करोति च या नारी कृष्णजन्माष्टमीव्रतम् । वर्षे वर्षे तु सा मूढा नरकं याति दारुणम्

જે નારી કૃષ્ણ-જન્માષ્ટમીનું વ્રત કરતી નથી, તે મોહગ્રસ્તા વર્ષેવર્ષે ભયંકર નરકમાં જાય છે।

Verse 7

जन्माष्टमीदिने यो वै नरोऽश्नाति विमूढधीः । महानरकमश्नाति सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

જન્માષ્ટમીના દિવસે જે મોહિતબુદ્ધિ મનુષ્ય ભોજન કરે છે, તે મહાનરકમાં પડે છે; સત્ય, સત્ય—હું કહું છું।

Verse 8

दिलीपेन पुरा पृष्टो वसिष्ठो मुनिसत्तमः । तच्छृणुष्व महाप्राज्ञ सर्वपातकनाशनम्

પૂર્વકালে દિલીપે મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠને પૂછ્યું હતું. હે મહાપ્રાજ્ઞ! સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર તે ઉપદેશ સાંભળો।

Verse 9

दिलीप उवाच । भाद्रे मास्यसिताष्टम्यां यस्यां जातो जनार्द्दनः । तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व महामुने

દિલીપે કહ્યું—ભાદ્ર માસના કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી તિથિએ જે દિવસે જનાર્દન પ્રગટ થયા, તે વિષય હું સાંભળવા ઇચ્છું છું; હે મહામુને, કૃપા કરીને કહો।

Verse 10

कथं वा भगवान्जातः शंखचक्रगदाधरः । देवकीजठरे विष्णुः किं कर्तुं केन हेतुना

શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન કેવી રીતે પ્રગટ થયા? વિષ્ણુ દેવકીના ગર્ભમાં કયા હેતુથી અને કયા કાર્ય માટે પ્રવેશ્યા?

Verse 11

वसिष्ठ उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कस्माज्जातो जनार्द्दनः । पृथिव्यां त्रिदिवं त्यक्त्वा भवते कथयाम्यहम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળ; જનાર્દન શા માટે પ્રગટ થયા તે હું કહું છું. ત્રિદિવને ત્યજી પૃથ્વી પર તેઓ કેવી રીતે અવતર્યા, તે હું તને વર્ણવું છું।

Verse 12

पुरा वसुंधरा ह्यासीत्कंसादिनृपपीडिता । स्वाधिकारप्रमत्तेन कंसदूतेन ताडिता

પૂર્વકালে વસુંધરા કংস વગેરે રાજાઓથી પીડિત હતી; પોતાના અધિકારના મદમાં મત્ત કংসના દૂતે તેને આઘાત કર્યો।

Verse 13

इति श्रीपाद्मे महापुराणे ब्रह्मखंडे हरिजन्माष्टमीव्रतमाहात्म्यं । नाम त्रयोदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના બ્રહ્મખંડમાં ‘હરિ જન્માષ્ટમી વ્રત-માહાત્મ્ય’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 14

कंसेन ताडिता नाथ इति तस्मै निवेदितुम् । बाष्पवारीणि वर्षंति विवर्णा साविमानिता

“નાથ, કংসે મને માર્યો છે”—એવું તેને નિવેદન કરવા તે બોલવા લાગી; પરંતુ અપમાનિત થઈ વર્ણહીન બની, આંસુઓની ધાર વરસાવતી રહી।

Verse 15

क्रंदंतीं तां समालोक्य कोपेन स्फुरिताधरः । उमयासहितः सर्वैर्देववृंदैरनुव्रतः

તેને રડતી જોઈ, ક્રોધથી તેમના હોઠ કંપવા લાગ્યા; ઉમાસહિત અને સર્વ દેવવૃંદો અનુસરતા તેઓ આગળ વધ્યા।

Verse 16

आजगाम महादेवो विधातृभवनं रुषा । गत्वा चोवाच ब्रह्माणं कंसध्वंसनहेतवे

ક્રોધથી મહાદેવ વિધાતાના ભવનમાં આવ્યા; ત્યાં જઈ કংসધ્વંસના હેતુથી બ્રહ્માને સંબોધીને બોલ્યા।

Verse 17

उपायः सृज्यतां ब्रह्मन्भवता विष्णुना सह । ऐश्वरं तद्वचः श्रुत्वा गंतुं प्राह कृतात्मभूः

“હે બ્રહ્મન, તમે વિષ્ણુ સાથે મળીને ઉપાય રચો.” તે અધિકારસભર વચન સાંભળી આત્મસંયમી સર્જક બ્રહ્માએ કહ્યું, “હું જઈશ.”

Verse 18

क्षीरोदे यत्र वैकुंठः सुप्तोऽस्ति भुजगोपरि । हंसपृष्ठं समारुह्य हरेरंतिकमाययौ

ક્ષીરસમુદ્રમાં, જ્યાં વૈકુંઠનાથ શેષનાગ પર શયન કરે છે, તે હંસની પીઠ પર ચડી હરિના સાન્નિધ્યે પહોંચ્યો।

Verse 19

तत्र गत्वा च तं धाता देववृंदैर्हरादिभिः । संयुक्तः स्तूयते वाग्भिः कोमलं वाग्विदांवरः

ત્યાં જઈ ધાતા (સ્રષ્ટા) હર આદિ દેવવૃંદ સાથે સંયુક્ત થયા; વાણીવિદ્યાના શ્રેષ્ઠોએ કોમળ અને મધુર વચનો વડે તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 20

नमः कमलनेत्राय हरये परमात्मने । जगतः पालयित्रे च लक्ष्मीकांत नमोऽस्तु ते

કમલનેત્ર પરમાત્મા હરિને નમસ્કાર; જગતના પાલક, લક્ષ્મીકાંત—તમને મારું પ્રણામ.

Verse 21

इति तेभ्यः स्तुतिं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्द्दनः । देवान्क्लिष्टमुखान्सर्वान्भवद्भिरागतं कथम्

તેમની સ્તુતિ સાંભળી જનાર્દને કહ્યું—“હે દેવો, તમારાં મુખ દુઃખથી ક્લેશિત છે; તમે સૌ અહીં કેવી રીતે આવ્યા?”

Verse 22

ब्रह्मोवाच । शृणु देव जगन्नाथ यस्मादस्माकमागतम् । कथयामि सुरश्रेष्ठ तदहं लोकभावन

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવ, જગન્નાથ, સાંભળો; અમારે પર જે આવ્યું તે કહું છું. હે સૂરશ્રેષ્ઠ, લોકભાવન, હું તે તમને વર્ણવું છું।

Verse 23

शूलिदत्तवरोन्मत्तः कंसो राजा दुरासदः । वसुधा ताडिता तेन करघातेन पीडिता

શૂલી (શિવ) આપેલા વરથી ઉન્મત્ત અને દુર્જેય રાજા કંસે ધરતીને પ્રહાર કર્યો; તેના હાથના ઘાતથી વસુધા પીડિત થઈ।

Verse 24

वरं दत्वा पुराप्यग्रे मायया तु प्रवंचितः । भागिनेयं विना शंभो मरणं भविता न मे

પૂર્વે એક વરદાન આપી હું માયાથી છેતરાયો. હે શંભો, મારી બહેનના પુત્ર વિના મને મરણ આવશે નહીં.

Verse 25

तस्माद्गच्छ स्वयं देव कंसं हंतुं दुरासदम् । देवकीजठरे जन्म लब्ध्वा गत्वा च गोकुलम्

અતએવ, હે દેવ, તમે સ્વયં જઈ દુર્જેય કંસનો વધ કરો. દેવકીના ગર્ભમાં જન્મ લઈ પછી ગોકુલ પણ જાઓ.

Verse 26

ब्रह्मणा प्रेरितो देवः प्रत्युवाच च शूलिनम् । पार्वतीं देहि देवेश अब्दं स्थित्वा गमिष्यति

બ્રહ્માની પ્રેરણાથી દેવે શૂલધારીને ઉત્તર આપ્યો—હે દેવેશ, પાર્વતીને આપો; તે એક વર્ષ રહી પછી પ્રસ્થાન કરશે.

Verse 27

उमया रक्षया सार्द्धं शंखचक्रगदाधरः । उद्दिश्य मथुरां चक्रे प्रयाणं कमलासनः

ઉમાને રક્ષારૂપ સાથી બનાવી શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર પ્રભુ મથુરા તરફ પ્રસ્થાન કર્યો; અને કમલાસન બ્રહ્મા પણ એ જ ઉદ્દેશથી યાત્રા પર નીકળ્યા.

Verse 28

देवकीजठरे जन्म लेभे तत्र गदाधरः । यशोदाकुक्षिमध्यास्ते शर्वाणी मृगलोचना

ત્યાં ગદાધરે દેવકીના ગર્ભમાં જન્મ લીધો; અને મૃગલોચના શર્વાણી યશોદાના ગર્ભમાં નિવાસ કરવા લાગી.

Verse 29

नवमासांश्च विश्रम्य कुक्षौ नवदिनांतकान् । भाद्रे मास्यसिते पक्षे चाष्टमीसंज्ञका तिथिः

ગર્ભમાં નવ માસ વિશ્રામ કરીને અને નવ દિવસોની અવધિ પૂર્ણ થતાં, ભાદ્ર માસના કૃષ્ણ પક્ષમાં અષ્ટમી નામની તિથિ આવે છે।

Verse 30

रोहिणीतारकायुक्ता रजनीघनघोषिता । तस्यां जातो जगन्नाथः कंसारिर्वसुदेवजः

રોહિણી નક્ષત્રથી યુક્ત અને ઘનગર્જનાથી ગુંજતી તે રાત્રિમાં જગન્નાથ—કંસનો સંહારક, વસુદેવનો પુત્ર—પ્રગટ થયા।

Verse 31

वैराटी नंदपत्नी च यशोदाऽजीजनत्सुताम् । पुत्रं पद्मकरं पद्मनाभं पद्मदलेक्षणम्

અને વૈરાટી—નંદની પત્ની યશોદા—એ સંતાનને જન્મ આપ્યો: પદ્મકર, પદ્મનાભ, કમળદળ-નેત્ર પુત્રને।

Verse 32

तदा हर्षितुमारेभे दृष्ट्वा ह्यानकदुंदुभिः । कंसासुरभयत्रस्ता प्रोवाच देवकी तदा

ત્યારે આનકદુન્દુભિ (વસુદેવ)ને જોઈ તે આનંદિત થવા લાગી; પરંતુ કંસાસુરના ભયથી ત્રસ્ત દેવકીએ તે સમયે કહ્યું।

Verse 33

वैराटीं गच्छ भो नाथ सुतं प्रत्यर्पितं किल । पुत्रं दत्वा यशोदायै सुतां तस्याः समानय

“હે નાથ, વૈરાટીની પાસે જાઓ; પુત્ર ખરેખર ત્યાં સોંપાયો છે. તે બાળકને યશોદાને આપી, તેની પુત્રીને અહીં લઈ આવો.”

Verse 34

तस्या वचः समाकर्ण्य वसुदेवोऽपि दुःखितः । अंके कुमारमादाय वैराट्यभिमुखंययौ

તેણાં વચનો સાંભળી વસુદેવ પણ શોકાકુલ થયો. કુમારને ગોદમાં લઈ તે વૈરાટી તરફ ગયો.

Verse 35

यमुनाजलसंपूर्णा तत्पथे मध्यवर्त्मनि । आसीद्घोरा महादीर्घा गम्भीरोदकपूरभाक्

તે માર્ગના મધ્યમાં યમુનાના જળથી ભરેલો ભયંકર, અતિ દીર્ઘ અને ગહન જળથી છલકાતો વિસ્તાર હતો.

Verse 36

एवं दृष्ट्वा तटे स्थित्वा यमुनामवलोकयन् । वसुदेवोऽपि दुःखार्तो विललापातिचिंतया

આવું જોઈ તટ પર ઊભા રહી યમુનાને નિહાળતા વસુદેવ પણ શોકથી પીડિત થઈ અતિ ચિંતામાં વિલાપ કરવા લાગ્યા.

Verse 37

किं करोमि क्व गच्छामि विधिनापि हि वंचितः । कथमत्र गमिष्यामि वैराटीं नंदमंदिरम्

હું શું કરું, ક્યાં જાઉં—જ્યારે વિધિએ પણ મને વંચિત કર્યો છે? આવી સ્થિતિમાં હું વૈરાટી, નંદના મંદિર-ગૃહે કેવી રીતે પહોંચું?

Verse 38

हरिणा तत्र सानंदं मायया वंचितः पिता । क्षणमात्रं तटे स्थित्वा यमुनामवलोकयन्

ત્યાં પિતા આનંદિત હોવા છતાં હરિની માયાથી મોહિત થયો. ક્ષણમાત્ર તટ પર ઊભા રહી તેણે યમુનાને નિહાળી.

Verse 39

तेन दृष्टा पुनः सापि क्षणाज्जानुवहाभवत् । तां दृष्ट्वा हृष्ट उत्तस्थौ प्रस्थानमकरोद्यथा

તેને ફરી જોયા સાથે જ તે ક્ષણમાં જ તેના ઘૂંટણ પર બેસવા યોગ્ય બની. તેને જોઈ તે આનંદિત થઈ ઊભો થયો અને પહેલાંની જેમ પ્રસ્થાનની તૈયારી કરવા લાગ્યો.

Verse 40

मायां कृत्वा जगन्नाथः पितुरंकाज्जलेऽपतत् । तं पुत्रं पतितं दृष्ट्वा हाहाकृत्वा सुदुःखितः

માયારૂપ ધારણ કરીને જગન્નાથ પિતાની ગોદમાંથી પાણીમાં પડી ગયા. પુત્રને પડેલો જોઈ પિતા ‘હાય! હાય!’ કહી રડવા લાગ્યો અને અત્યંત દુઃખિત થયો.

Verse 41

महोपायं पुनः कर्तुं विधिना तेन वंचितः । त्राहि मां जगतां नाथ सुतं रक्ष सुरोत्तम

તે વિધિના કારણે મહાન ઉપાય ફરી કરવા વંચિત થઈ તે પ્રાર્થના કરવા લાગ્યો— ‘હે જગતના નાથ, મને બચાવો; હે દેવોત્તમ, મારા પુત્રનું રક્ષણ કરો.’

Verse 42

जनकक्रंदितं दृष्ट्वा कंसारिः कृपया मुहुः । जलक्रीडां समाचर्य पितुःक्रोडमगात्पुनः

પિતાનું રડવું જોઈ કંસારિ (શ્રીકૃષ્ણ) વારંવાર કરુણાથી દ્રવિત થયા. જળમાં ક્રીડા કરીને તેઓ ફરી પિતાની ગોદમાં ગયા.

Verse 43

यथा तेन यदुश्रेष्ठो जगाम नंदमंदिरम् । सुतं दत्त्वा यशोदायै सुतां तस्याः समानयत्

પછી યદુઓમાં શ્રેષ્ઠ (શ્રીકૃષ્ણ) નંદના ઘેર ગયા. યશોદાને પુત્ર આપીને, તેમણે તેની પુત્રીને ત્યાંથી લઈને આવ્યા.

Verse 44

निजागारं ततः प्राप्य पत्न्यै प्रत्यर्पिता सुता । देवकी च प्रसूतेति वार्ता प्राप्ता सुरारिणा

પછી પોતાના ઘરે પહોંચીને તેમણે તે પુત્રી પત્નીને સોંપી દીધી. અને દેવકી પ્રસુત થઈ છે તેવા સમાચાર દેવોના શત્રુ (કંસ) ને મળ્યા.

Verse 45

आनेतुं प्रस्थिता दूताः सुतं दुहितरं तदा । आगत्य कंसदूतास्ते सुतां नेतुं प्रचक्रमुः

ત્યારે તે પુત્ર અને પુત્રીને લાવવા માટે દૂતો નીકળ્યા. આવીને કંસના તે દૂતોએ પુત્રીને લઈ જવાની શરૂઆત કરી.

Verse 46

बलादेनां समाकृष्य देवकी वसुदेवयोः । कंसदूतैर्गृहीत्वा सा अर्पिता तु सुरारये

દેવકી અને વસુદેવ પાસેથી તેને બળપૂર્વક ખેંચીને, કંસના દૂતોએ તેને પકડી લીધી અને દેવોના શત્રુને સોંપી દીધી.

Verse 47

स धृत्वा तां महाराजः सभयोऽभूद्दुरासदः । शुद्धकांचनवर्णाभां पूर्णेंदुसदृशाननाम्

તેને પકડીને તે મહારાજ ભયભીત અને દુરાસદ થઈ ગયા. તે શુદ્ધ સોના જેવી કાંતિવાળી અને પૂર્ણ ચંદ્ર જેવા મુખવાળી હતી.

Verse 48

कंसो हसंतीं तां दृष्ट्वा विद्युत्स्फुरितलोचनाम् । आदिदेशासुरश्रेष्ठो जहि नीत्वा शिलोपरि

વીજળીની જેમ ચમકતી આંખોવાળી તે હસતી કન્યાને જોઈને, અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ કંસે આદેશ આપ્યો: "આને લઈ જઈને પથ્થર પર પટકીને મારી નાખો."

Verse 49

आज्ञां लब्ध्वाऽसुरास्ते वै निष्पेष्टुं तां प्रवर्तिताः । विद्युच्छीघ्रतया गौरी जगाम शंकरांतिकम्

આજ્ઞા મેળવીને તે અસુરો તેને કચડી નાખવા માટે નીકળ્યા, પરંતુ ગૌરી વીજળીની ઝડપે શંકરની પાસે ગઈ.

Verse 50

गौर्युवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यत्रास्ते शत्रुरुत्तमः । नंदस्य निलये गुप्तस्तव हंताऽसुरोत्तम

ગૌરી બોલી: 'હે રાજન! સાંભળો, હું તમને કહું છું કે તમારો પ્રબળ શત્રુ ક્યાં છે. હે અસુરશ્રેષ્ઠ! તમારો વધ કરનાર નંદના ઘરે ગુપ્ત રીતે રહેલો છે.'

Verse 51

वसिष्ठ उवाच । एवमुक्त्वा तु सा देवी जगाम निजमंदिरम् । श्रुत्वा वाक्यं ततो देव्याः कंसो राजा सुदुःखितः

વસિષ્ઠ બોલ્યા: એમ કહીને તે દેવી પોતાના મંદિરે ગયા. દેવીના વચનો સાંભળીને રાજા કંસ અત્યંત દુઃખી થયો.

Verse 52

भगिनीं पूतनामाह गच्छ त्वं नंदमंदिरम् । छद्मना तं सुतं हत्वा गच्छ ते वांच्छितं बहु

તેણે પોતાની બહેન પૂતનાને કહ્યું: 'તું નંદના ઘરે જા; કપટથી તે બાળકને મારીને તારું ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કર.'

Verse 53

दास्यामि शत्रुं हंतुं मे व्रज शीघ्रतरं शुभे । आज्ञां प्राप्य राक्षसी सा गोकुलाभिमुखं गता

'મારા શત્રુને મારવા માટે હું તને ઇનામ આપીશ, હે કલ્યાણી! જલ્દી જા.' આજ્ઞા મેળવીને તે રાક્ષસી ગોકુળ તરફ ચાલી નીકળી.

Verse 54

मायया सुंदरी रूपा प्रविष्टा तत्र गोकुले । पयोधरे गरं सा तु धृत्वा हंतुमुपागता

માયાથી તે સુન્દરીનું રૂપ ધારણ કરીને ગોકુળમાં પ્રવેશી; પોતાના સ્તનમાં વિષ ધારણ કરી, મારવાના ઇરાદે નજીક આવી।

Verse 55

पशुपानां गृहद्वारि प्रविष्टालक्षितेति च । गत्वांतरुत्थाप्य शिशुं स्तनं दत्वापसद्गतिम्

ગોપોના ઘરના દ્વારે તે અજાણે પ્રવેશી; અંદર જઈ શિશુને ઉઠાવી સ્તન આપ્યું અને પાપમય અંત તરફ આગળ વધી।

Verse 56

ततस्तु शकटं क्षिप्त्वा तृणावर्तादिमर्दनम् । कालीयदमनं कृत्वा गतो मधुपुरीं ततः

પછી તેણે શકટને પલટાવી દીધું, તૃણાવર્ત વગેરેનો મર્દન કર્યો, કાલીયને દમન કરીને ત્યારબાદ મધુપુરી (મથુરા) ગયો।

Verse 57

गत्वा कंसो हतः क्रूरः कंसमल्लानजीजयत् । एतत्ते कथितं राजन्विष्णोर्जन्मदिनव्रतम्

ત્યાં જઈ ક્રૂર કંસનો વધ થયો અને કંસના મલ્લો પરાજિત થયા. હે રાજન, વિષ્ણુના જન્મદિન-વ્રતનું આ વર્ણન મેં તને કહ્યું।

Verse 58

श्रुत्वा पापानि नश्यंति कुर्यात्किं वा भविष्यति । य इदं कुरुते मर्त्यो या च नारी हरेर्व्रतम्

આને માત્ર સાંભળવાથી પાપો નાશ પામે છે—તો જે આ વ્રત કરે તેને શું ફળ મળશે? જે કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રી હરિનું આ વ્રત કરે…

Verse 59

ऐश्वर्यमतुलं प्राप्य जन्मन्यत्र यथेप्सितम् । पूर्वविद्धा न कर्त्तव्या तृतीयाषष्ठिरेव च

અતુલ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને અને અહીં ઇચ્છિત મુજબ જન્મ પામીને ‘પૂર્વવિદ્ધા’ નામની વિધિ કરવી નહિ; માત્ર તૃતીયા અને ષષ્ઠી તિથિનું જ પાલન કરવું.

Verse 60

अष्टम्येकादशीभूता धर्मकामार्थवांच्छुभिः । वर्जयित्वा प्रयत्नेन सप्तमीसंयुताष्टमी

ધર્મ, કામ અને અર્થ ઇચ્છનારાઓ માટે, જ્યારે અષ્ટમી એકાદશી સાથે જોડાય, ત્યારે પ્રયત્નપૂર્વક સપ્તમી-યુક્ત અષ્ટમીનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 61

विना ऋक्षेऽपि कर्तव्या नवमीसंयुताष्टमी । उदये चाष्टमी किंचित्सकला नवमी यदि

નક્ષત્રનો વિચાર કર્યા વિના પણ નવમી-યુક્ત અષ્ટમીનું વ્રત કરવું જોઈએ. જો સૂર્યોદયે અષ્ટમી થોડીઘણી પણ હોય અને નવમી સંપૂર્ણ હોય, તો તે સંયુક્ત પાલન કરવું.

Verse 62

मुहूर्तरोहिणीयुक्ता संपूर्णा चाष्टमी भवेत् । अष्टमी बुधवारेण रोहिणीसहिता यदि

જો અષ્ટમી તિથિ સંપૂર્ણ હોય અને એક મુહૂર્ત જેટલો પણ રોહિણી નક્ષત્ર સાથે યુક્ત હોય, તો તે ‘સંપૂર્ણ અષ્ટમી’ ગણાય. અને રોહિણીসহ અષ્ટમી બુધવારે આવે તો તે વિશેષ ફળદાયી છે.

Verse 63

सोमेनैव भवेद्राजन्किंकृतैर्व्रतकोटिभिः । नवम्यामुदयात्किंचित्सोमे सापि बुधेऽपि च

હે રાજન! માત્ર સોમ (ચંદ્ર) દ્વારા જ સિદ્ધિ થાય છે; કરોડો વ્રતો કરવાથી શું લાભ? નવમીના ઉદયથી આગળ જે થોડું પણ પુણ્ય મળે, તે સોમથી પ્રાપ્ત થાય છે; અને એ જ લાભ બુધવારે પણ મળે છે.

Verse 64

अपि वर्षशतेनापि लभ्यते वा न लभ्यते । विना ऋक्षं न कर्तव्या नवमीसंयुताष्टमी

સો વર્ષ પછી પણ તે પ્રાપ્ત થાય—અથવા ન પણ થાય. યોગ્ય નક્ષત્ર વિના નવમી-સંયુક્ત અષ્ટમીનું વ્રત/આચરણ કરવું નહિ.

Verse 65

कार्याविद्धापि सप्तम्यां रोहिणीसंयुताष्टमी । कलाकाष्ठामुहूर्तेऽपि यदा कृष्णाष्टमीतिथिः

સપ્તમી કર્મ માટે અવিদ্ধ (અયોગ્ય) હોય તોય, જ્યારે અષ્ટમી રોહિણી-સંયુક્ત થાય—કલા, કાષ્ઠા કે મુહૂર્ત માત્ર પણ—ત્યારે તે સમય જ કૃષ્ણાષ્ટમી તિથિ ગણાય છે.

Verse 66

नवम्यां सैव वा ग्राह्या सप्तमीसंयुता न हि । किं पुनर्बुधवारेण सोमेनापि विशेषतः

તે માત્ર નવમીમાં જ ગ્રહણ કરવી; સપ્તમી-સંયુક્ત હોય તો નહિ. તો પછી બુધવારે પડે તો વધુ જ, અને સોમ (સોમવાર/ચંદ્ર) સંયોગ હોય તો વિશેષરૂપે.

Verse 67

किं पुर्नर्नवमीयुक्ता कुलकोट्यास्तु मुक्तिदा । पलवेधेन राजेंद्र सप्तम्या अष्टमीं त्यजेत्

અને જો નવમી-યુક્ત હોય તો શું કહીએ—તે તો કરોડો કુળોને પણ મુક્તિ આપનાર છે. હે રાજેન્દ્ર, પાનનું અતિસૂક્ષ્મ ભેદ પણ થાય તો અષ્ટમી ત્યજીને સપ્તમી ગ્રહણ કરવી.

Verse 68

सुरायाबिंदुनास्पृष्टं गंगांभः कलशं यथा । दिलीप उवाच । केन चादौ कृतं चेदं केन वा तत्प्रकाशितम् । किं पुण्यं किं फलं देव कथयस्व महामुने

દારૂના એક બિંદુથી પણ અસ್ಪૃષ્ટ ગંગાજળથી ભરેલો કલશ જેમ. દિલીપ બોલ્યા—આ શરૂઆતમાં કોણે સ્થાપ્યું અને કોણે તેને પ્રગટ કર્યું? હે દેવસ્વરૂપ મહામુને, તેમાં શું પુણ્ય છે, શું ફળ છે—કૃપા કરીને કહો.

Verse 69

वसिष्ठ उवाच । चित्रसेनो महाराजा महापापपरो महान् । अगम्यागमनं कृत्वा स्वर्णस्तेयं द्विजस्य च

વસિષ્ઠે કહ્યું—મહારાજ ચિત્રસેન મહાપાપપરાયણ અને અત્યંત દુષ્ટ હતો. તેણે અગમ્ય સ્ત્રી સાથે ગમન કર્યું અને એક દ્વિજનું સોનું પણ ચોરી લીધું.

Verse 70

सुरायां च सदा तृप्तो वृथामांसे सदा रतः । एवं पापसमायुक्तो नित्यं प्राणिवधे रतः

તે સદા સૂરાપાનથી તૃપ્ત રહેતો અને વ્યર્થ માંસભક્ષણમાં હંમેશાં આસક્ત રહેતો. આ રીતે પાપથી યુક્ત થઈ તે નિત્ય પ્રાણિવધમાં રત રહેતો.

Verse 71

चांडालैः पतितैः सार्द्धमालापं सर्वदाकरोत् । एतदेवं विधो राजा मृगयायां मनो दधे

તે ચાંડાલો અને પતિતો સાથે હંમેશાં વાતચીત કરતો. આવા વર્તનવાળો તે રાજા શિકાર તરફ મન લગાવા લાગ્યો.

Verse 72

अरण्ये द्वीपिनं ज्ञात्वा वेष्टयित्वा च सर्वतः । सावधानं भटान्सर्वान्वाक्यमेतदुवाच ह

વનમાં ચિત્તાને ઓળખીને તેને ચારે તરફથી ઘેરી, તેણે બધા સૈનિકોને કહ્યું—“સાવધાન રહો.”

Verse 73

अहमेव निहन्म्येनं योऽन्योस्मिन्प्रहरिष्यति । स वध्यो नात्र संदेहो व्याघ्रो राज्ञः पथा ययौ

“હું જ એને મારીશ; બીજો કોઈ આ પર પ્રહાર કરશે તો તે વધ્ય છે—એમાં શંકા નથી.” એમ કહી તે વ્યાઘ્ર રાજમાર્ગે ચાલ્યો ગયો.

Verse 74

सलज्जोऽपि ततो राजा व्याघ्रं पश्चाज्जगाम ह । अनेकक्लेशदुःखेन व्याघ्रं हंतुं समाहितः

ત્યારે રાજા લજ્જિત હોવા છતાં વાઘના પીછે ગયો. અનેક કષ્ટો અને દુઃખો સહન કરીને તે વાઘને મારવા દૃઢ સંકલ્પથી એકાગ્ર થયો.

Verse 75

क्षुत्पिपासाकुलक्लेशः संध्यायां यमुनातटे । अष्टमीरोहिणीयुक्ता तद्दिनं जन्मवासरम्

ભૂખ અને તરસના ક્લેશથી વ્યાકુળ થઈ તે સંધ્યાકાળે યમુના તટે હતો. તે દિવસે અષ્ટમી તિથિ રોહિણી નક્ષત્ર સાથે યુક્ત હતી—એ જ (પ્રભુનું) જન્મદિવસ હતું.

Verse 76

श्वःकन्या यमुनायां वै व्रतं चक्रुर्नराधिप । नानोपहारैर्द्रव्यैश्च धूपदीपैः सुशोभनैः

હે નરાધિપ, શ્વઃકન્યા પ્રસંગે તેમણે યમુનામાં વ્રત કર્યું. અનેક ઉપહારો અને દ્રવ્યો, તેમજ સુંદર રીતે ગોઠવેલા ધૂપ-દીપોથી તે વિધિ શોભિત થઈ.

Verse 77

गंधपुष्पं तथा द्रव्यं कुंकुमादिमनोहरम् । अन्नं बहुगुणं दृष्ट्वा भोक्तुं तन्मानसंकुलम्

સુગંધિત પુષ્પો તથા કુંકુમાદિ મનોહર દ્રવ્યો, અને અનેક ગુણોથી યુક્ત અન્ન જોઈને, તેને ભોજન કરવાની ઇચ્છાથી તેનું મન વ્યાકુળ થયું.

Verse 78

राजोवाच । अन्नाभावान्ममाद्याशु प्राणा यास्यंति निश्चितम् । स्त्रिय ऊचुः । जन्माष्टम्यां हरे राजन्न भोक्तव्यं त्वयानघ

રાજાએ કહ્યું—“અન્નના અભાવે આજે જ મારા પ્રાણ શીઘ્ર જ જશે, એ નિશ્ચિત છે.” સ્ત્રીઓએ કહ્યું—“હે રાજન, હે નિષ્પાપ, જન્માષ્ટમીના દિવસે, હરિના જન્મદિને, તારે ભોજન કરવું નહીં.”

Verse 79

गृध्रमांसं खरं काकं गोमांसमन्नमेव च । भुक्तवान्नात्र संदेहो यो भुंक्ते कृष्णजन्मनि

કલિયુગમાં જે કોઈ આવા આહારનું ભક્ષણ કરે છે, તેમાં સંશય નથી—તે જાણે ગૃધ્રનું માંસ, ગધેડાનું માંસ, કાગડાનું માંસ અને ગોમાસ પણ અન્નરૂપે ખાધું હોય તેમ થાય છે।

Verse 80

किं किं छिद्रं न संजातं संसारे वसतां नृणाम् । येन देहेस्थिते प्राणे जयंती न कृता नृप

હે નૃપ, સંસારમાં વસતા મનુષ્યોમાં કયો દોષ કે છિદ્ર ઊભો થતો નથી? કે જેના કારણે દેહમાં પ્રાણ હોવા છતાં જયંતી-વ્રત કરવામાં આવ્યું નથી।

Verse 81

तत्राकृतोपवासस्य शासनं यममंदिरम् । यद्दत्तं पितरो नित्यं न गृह्णंति यथाविधि

ત્યાં નિર્ધારિત ઉપવાસ ન કરનાર માટે દંડ યમનું મંદિર છે. અને પિતૃઓને રોજ જે અર્પણ કરવામાં આવે છે, તે વિધિ વિના હોય તો પિતૃગણ તેને સ્વીકારતા નથી।

Verse 82

पितरः पातिताः सर्वे जयंत्यां भोजने कृते । इति श्रुत्वा ततो राजा व्रतं चक्रे नराधिप

“જયંતીમાં ભોજન-દાન કરવાથી સર્વ પિતૃઓ ઉદ્ધરાય છે”—આ સાંભળી નરાધિપ રાજાએ ત્યારે તે વ્રત ગ્રહણ કર્યું।

Verse 83

किंचित्पुष्पं कियद्गंधं वस्त्रं चानीय हर्षितः । एतद्व्रतं समायुक्तं तिथिभांते च पारणम् । व्रतस्यास्य प्रभावेण चित्रसेनो हरेर्गृहम्

થોડાં પુષ્પ, થોડો સુગંધ અને એક વસ્ત્ર લાવી તે હર્ષિત થયો. આ વ્રત નિયમપૂર્વક કરવું અને તિથિના અંતે પારણું કરવું. આ વ્રતના પ્રભાવથી ચિત્રસેને હરી (વિષ્ણુ)નું ધામ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 84

दिव्यं विमानमारुह्य गतवान्पितृभिः सह । यत्फलं मथुरां गत्वा दृष्ट्वा कृष्णमुखांबुजम्

તે દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને પિતૃઓ સાથે ગયો; મથુરા જઈ શ્રીકૃષ્ણના મુખકમળના દર્શનથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ તેને પ્રાપ્ત થયું।

Verse 85

तत्फलं प्राप्यते पुंसाकृष्णजन्माष्टमीव्रतात् । यत्फलं द्वारकां गत्वा दृष्टे विश्वेश्वरे हरौ । तत्फलं प्राप्यते दीनैः कृत्वा जन्माष्टमीव्रतम्

કૃષ્ણ જન્માષ્ટમી વ્રતથી મનુષ્યને તે જ ફળ મળે છે, જે દ્વારકા જઈ વિશ્વેશ્વર હરિના દર્શનથી મળે છે. ગરીબો પણ જન્માષ્ટમી વ્રત કરવાથી એ જ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।