Adhyaya 64

Verse 1

पिप्पलौवाच । पितुःप्रसादभावाद्वै यदुना सुखमुत्तमम् । कथं प्राप्तं सुभुक्तं च तन्मे विस्तरतो वद

પિપ્પલ બોલ્યા—પિતાના પ્રસાદથી યદુએ જે પરમ સુખ મેળવ્યું, તે કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું અને કેવી રીતે યોગ્ય રીતે ભોગવાયું? તે મને વિસ્તારે કહો.

Verse 2

कस्मात्पापप्रभावं च रुरुर्भुंक्ते द्विजोत्तम । सकलं विस्तरेणापि वद मे कुंडलात्मज

હે દ્વિજોત્તમ! રુરુ નામનો જીવ પાપપ્રભાવજન્ય ફળ કેમ ભોગવે છે? હે કુંડલના પુત્ર, સમગ્ર વાત મને વિસ્તારે કહો.

Verse 3

सुकर्मोवाच । श्रूयतामभिधास्यामि चरित्रं पापनाशनम् । नहुषस्य सुपुण्यस्य ययातेश्च महात्मनः

સુકર્મ બોલ્યા—સાંભળો; હું પાપનાશક ચરિત્ર કહું છું—અતિપુણ્યવાન નહુષ અને મહાત્મા યયાતિની કથા।

Verse 4

सोमवंशात्प्रभूतो हि नहुषो मेदिनीपतिः । दानधर्माननेकांश्च चका रह्यतुलानपि

સોમવંશમાંથી નહુષ પૃથ્વીપતિ તરીકે પ્રગટ થયો; તેણે દાન અને ધર્મના અનેક, પરિમાણે અતુલ, કર્મો કર્યા.

Verse 5

मखानामश्वमेधानामियाज शतमुत्तमम् । वाजपेयशतं चापि अन्यान्यज्ञाननेकधा

તેણે ઉત્તમ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું શતવાર આયોજન કર્યું; તેમજ શત વાજપેય પણ, અને અનેક પ્રકારના અન્ય યજ્ઞો પણ કર્યા.

Verse 6

आत्मनः पुण्यभावेन इंद्रलोकमवाप सः । पुत्रं धर्मगुणोपेतं प्रजापालं चकार सः

પોતાના પુણ્યભાવના ફળે તેણે ઇન્દ્રલોક પ્રાપ્ત કર્યો; અને ધર્મગુણોથી યુક્ત પોતાના પુત્રને પ્રજાનો પાલક-શાસક બનાવ્યો.

Verse 7

ययातिं सत्यसंपन्नं धर्मवीर्यं महामतिम् । एंद्रं पदं गतो राजा तस्य पुत्रः पदे स्वके

સત્યસંપન્ન, ધર્મવીર્ય અને મહામતિ રાજા યયાતિ ઐન્દ્ર પદને પ્રાપ્ત થયો; અને તેનો પુત્ર પોતાના યોગ્ય પદમાં સ્થિર રહ્યો.

Verse 8

ययातिः सत्यसंपन्नः प्रजा धर्मेण पालयेत् । स्वयमेव प्रपश्येत्स प्रजाकर्माणि तान्यपि

સત્યસંપન્ન રાજા યયાતિએ ધર્મ દ્વારા પ્રજાનું પાલન કરવું જોઈએ; અને પ્રજાના તે કર્મોને તે પોતે જ પ્રત્યક્ષ રીતે નિહાળવા જોઈએ.

Verse 9

याजयामास धर्मज्ञः श्रुत्वा धर्ममनुत्तमम् । यज्ञतीर्थादिकं सर्वं दानपुण्यं चकार सः

અનુત્તમ ધર્મોપદેશ સાંભળી તે ધર્મજ્ઞે યજ્ઞો કરાવ્યા; અને યજ્ઞતીર્થાદિ સંબંધિત સર્વ કર્મો તથા દાનનું પુણ્ય પણ તેણે આચર્યું।

Verse 10

राज्यं चकार मेधावी सत्यधर्मेण वै तदा । यावदशीतिसहस्राणि वर्षाणां नृपनंदनः

ત્યારે તે મેધાવી નૃપનંદને સત્યધર્મ અનુસાર રાજ્ય કર્યું—એંસી હજાર વર્ષો સુધી।

Verse 11

तावत्कालं गतं तस्य ययातेस्तु महात्मनः । तस्य पुत्राश्च चत्वारस्तद्वीर्यबलविक्रमाः

એ સમય સુધી મહાત્મા યયાતિનું આયુષ્ય પૂર્ણ થયું. તેના ચાર પુત્રો હતા, જે વીર્ય, બળ અને વિક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ હતા।

Verse 12

तेषां नामानि वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । तस्यासीज्ज्येष्ठपुत्रस्तु रुरुर्नाम महाबलः

હવે હું તેમના નામ કહું છું—એકાગ્ર મનથી સાંભળો. તેનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર મહાબળી ‘રુરૂ’ નામે હતો।

Verse 13

पुरुर्नाम द्वितीयोऽभूत्कुरुश्चान्यस्तृतीयकः । यदुर्नाम स धर्मात्मा चतुर्थो नृपतेः सुतः

બીજો પુત્ર ‘પુરુ’ નામનો હતો, ત્રીજો ‘કુરુ’; અને ચોથો ધર્માત્મા રાજપુત્ર ‘યદુ’ નામે હતો।

Verse 14

एवं चत्वारः पुत्राश्च ययातेस्तु महात्मनः । तेजसा पौरुषेणापि पितृतुल्यपराक्रमाः

આ રીતે મહાત્મા યયાતિના ચાર પુત્રો હતા; તેજ અને પૌરુષમાં તેઓ પિતાસમાન પરાક્રમી હતા.

Verse 15

एवं राज्यं कृतं तेन धर्मेणापि ययातिना । तस्य कीर्तिर्यशो भावस्त्रैलोक्ये प्रचुरोभवत्

આ રીતે યયાતિએ ધર્મપૂર્વક રાજ્ય ચલાવ્યું; તેની કીર્તિ, યશ અને સદ્ભાવ ત્રિલોકમાં બહુ વ્યાપક બન્યા.

Verse 16

विष्णुरुवाच । एकदा तु द्विजश्रेष्ठो नारदो ब्रह्मनंदनः । एंद्रं लोकं गतो राजन्द्रष्टुं चैव पुरंदरम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે રાજન, એક વખત દ્વિજશ્રેષ્ઠ નારદ, બ્રહ્માના પ્રિય પુત્ર, પુરંદર ઇન્દ્રને જોવા ઇન્દ્રલોકમાં ગયા.

Verse 17

सहस्राक्षस्ततोपश्यद्धुताशनसमप्रभम् । देवो विप्रं समायांतं सर्वज्ञं ज्ञानपंडितम्

ત્યારે સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રએ અગ્નિસમાન તેજસ્વી, સર્વજ્ઞ અને જ્ઞાનપંડિત એવા બ્રાહ્મણને આવતાં જોયા.

Verse 18

पूजितं मधुपर्काद्यैर्भक्त्या नमितकंधरः । निवेश्य चासने पुण्ये पप्रच्छ मुनिपुंगवम्

મધુપર્ક વગેરે ઉપચારોથી પૂજા કરીને, ભક્તિથી મસ્તક નમાવી, પવિત્ર આસન પર બેસાડી ઇન્દ્રએ તે મુનિશ્રેષ્ઠને પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 19

इंद्र उवाच । कस्मादागमनं तेद्य किमर्थमिह चागतः । किं ते हि सुप्रियं विप्र करोम्यद्य महामुने

ઇન્દ્ર બોલ્યા—આજે તું કયા કારણથી આવ્યો છે અને અહીં શા માટે આવ્યો છે? હે વિપ્ર, હે મહામુને, આજે તને અતિ પ્રિય એવું કયું કાર્ય હું કરું?

Verse 20

नारद उवाच । देवराज कृतं सर्वं भक्त्या यच्च प्रभाषितम् । संतुष्टोस्मि महाप्राज्ञ प्रश्नोत्तरं वदाम्यहम्

નારદ બોલ્યા—હે દેવરાજ, ભક્તિપૂર્વક તમે જે કંઈ કર્યું અને જે કહ્યું, તે સર્વથી હું સંતોષ પામ્યો છું. હે મહાપ્રાજ્ઞ, હવે હું તમારા પ્રશ્નોના ઉત્તર કહું છું.

Verse 21

महीलोकात्सुसंप्राप्तः सांप्रतं तव मंदिरम् । त्वामन्वेष्टुं समायातो दृष्ट्वा नाहुषमेव च

પૃથ્વીલોકથી સુખરૂપે આવી હવે હું તમારા મંદિરમાં પહોંચ્યો છું. તમને શોધવા માટે આવ્યો છું અને નહુષને પણ મેં સ્વયં જોયો છે.

Verse 22

इंद्र उवाच । सत्यधर्मेण को राजा प्रजाः पालयते सदा । सर्वधर्मसमायुक्तः श्रुतवाञ्ज्ञानवान्गुणी

ઇન્દ્ર બોલ્યા—સત્યધર્મથી કયો રાજા સદા પ્રજાનું પાલન કરે છે—જે સર્વધર્મસમાયુક્ત, શ્રુતવાન, જ્ઞાનવાન અને ગુણવાન હોય?

Verse 23

पृथिव्यामस्ति को राजा वेदज्ञो ब्राह्मणप्रियः । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो यज्वा दाता सुभक्तिमान्

પૃથ્વી પર એવો કયો રાજા છે—વેદજ્ઞ અને બ્રાહ્મણપ્રિય? બ્રહ્મણ્ય, વેદવિચારમાં તેજસ્વી; યજ્ઞ કરનાર, દાતા અને ઉત્તમ ભક્તિવાળો?

Verse 24

नारद उवाच । एभिर्गुणैस्तु संयुक्तो नहुषस्यात्मजो बली । यस्य सत्येन वीर्येण सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः

નારદે કહ્યું—આ ગુણોથી યુક્ત નહુષનો પરાક્રમી પુત્ર હતો; જેના સત્ય અને વીર્યથી સર્વ લોક દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 25

भवादृशो हि भूर्लोके ययातिर्नहुषात्मजः । भवान्स्वर्गे स चैवास्ति भूतले भूतिवर्धनः

ભૂલોકે આપ જેવા નહુષપુત્ર યયાતિ જ છે. આપ સ્વર્ગમાં છો અને તે ભૂતલે છે—સમૃદ્ધિ વધારનાર।

Verse 26

पितुः श्रेष्ठो महाराज ह्यश्वमेधशतं तथा । वाजपेयशतं चक्रे ययातिः पृथिवीपतिः

હે મહારાજ, પૃથ્વીપતિ યયાતિ પિતાથી પણ શ્રેષ્ઠ હતા; તેમણે સો અશ્વમેધ અને તેમ જ સો વાજપેય યજ્ઞો કર્યા।

Verse 27

दत्तान्यनेकरूपाणि दानानि तेन भक्तितः । गवां लक्षसहस्राणि गवां कोटिशतानि च

ભક્તિપૂર્વક તેણે અનેક પ્રકારનાં દાન આપ્યાં—ગાયોના લાખો-હજારો, અને ગાયોના સૈંકડો કરોડ પણ।

Verse 28

कोटिहोमांश्चकाराथ लक्षहोमांस्तथैव च । भूमिदानादि दानानि ब्राह्मणेभ्योददाच्च यः

તેણે કરોડોની સંખ્યામાં હોમ કર્યા અને તેમ જ લાખોની સંખ્યામાં પણ; તેમજ ભૂમિદાન વગેરે દાન બ્રાહ્મણોને અર્પણ કર્યા।

Verse 29

सर्वं येन स्वरूपं हि धर्मस्य परिपालितम् । एवं गुणैः समायुक्तो ययातिर्नहुषात्मजः

જેણે સર્વ રીતે ધર્મના સ્વરૂપનું પૂર્ણ પાલન કર્યું—એ નહુષપુત્ર યયાતિ એવા ગુણોથી સમાયુક્ત હતો.

Verse 30

वर्षाणां तु सहस्राणि अशीतिर्नृपसत्तमः । राज्यं चकार सत्येन यथा दिवि भवानिह

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તેણે એંસી હજાર વર્ષો સુધી સત્યના બળે રાજ્ય કર્યું—જેમ તમે અહીં પૃથ્વી પર, જાણે સ્વર્ગમાં, કરો છો.

Verse 31

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य देवेंद्रो नारदात्स मुनीश्वरात् । समालोच्य स मेधावी संभीतो धर्मपालनात्

સુકર્માએ કહ્યું—મુનીશ્વર નારદ પાસેથી આ રીતે સાંભળી દેવોના સ્વામી ઇન્દ્રે વિચાર કર્યો; તે મેધાવી ધર્મપાલન વિષે ભયભીત થયો.

Verse 32

शतयज्ञप्रभावेण नहुषो हि पुरा मम । एंद्रं पदं गतो वीरो देवराजोभवत्पुरा

શતયજ્ઞના પ્રભાવથી મારા વંશનો વીરો નહુષ પૂર્વે ઇન્દ્રપદને પ્રાપ્ત થયો અને ત્યારે દેવરાજ બન્યો હતો.

Verse 33

शची बुद्धिप्रभावेण पदभ्रष्टो व्यजायत । तादृशोयं महाराजः पितुस्तुल्यपराक्रमः

શચીની બુદ્ધિના પ્રભાવથી તે પદભ્રષ્ટ થઈને પણ ફરી પ્રતિષ્ઠિત થયો. એવો આ મહારાજ—પિતાની સમાન પરાક્રમી છે.

Verse 34

प्राप्स्यते नात्र संदेहः पदमैंद्रं न संशयः । येन केनाप्युपायेन तं भूपं दिवमानये

તે નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરશે—અહીં શંકા નથી; નિઃસંદેહ તે પદ્મેન્દ્રપદને પહોંચશે. જે કોઈ ઉપાયથી હોય, તે રાજાને સ્વર્ગે લઈ આવો.

Verse 35

इत्येवं चिंतयामास तस्माद्भीतः सुरेश्वरः । भूपालस्य नृपश्रेष्ठ ययातेः सुमहद्भयात्

આ રીતે વિચાર કરીને દેવેશ્વર ભયભીત થયો—હે નૃપશ્રેષ્ઠ—રાજા યયાતિથી ઉપજેલા મહાભયને કારણે.

Verse 36

तमानेतुं ततो दूतं प्रेषयामास देवराट् । नहुषस्य विमानं तु सर्वकामसमन्वितम्

પછી તેને લાવવા દેવરાજે એક દૂત મોકલ્યો. અને નહુષનું વિમાન સર્વ કામ્ય ભોગોથી સમન્વિત હતું.

Verse 37

सारथिं मातलिं नाम विमानेन समन्वितम् । गतो हि मातलिस्तत्र यत्रास्ते नहुषात्मजः

વిమానসহ માતલી નામનો સારથિ ત્યાં ગયો, જ્યાં નહુષનો પુત્ર નિવાસ કરતો હતો.

Verse 38

प्रहितः सुरराजेन समानेतुं महामतिम् । सभायां वर्त्तमानस्तु यथा इंद्र प्रःशोभते

સુરરાજે મહામતિને લાવવા મોકલેલો તે સભામાં ઊભો રહ્યો અને ઇન્દ્રની જેમ તેજસ્વી રીતે શોભ્યો.

Verse 39

तथा ययातिर्धर्मात्मा स्वसभायां विराजते । तमुवाच महात्मानं राजानं सत्यभूषणम्

આ રીતે ધર્માત્મા યયાતિ પોતાની રાજસભામાં તેજસ્વી રીતે વિરાજમાન હતો. ત્યારબાદ સત્યભૂષણ એવા મહાત્મા રાજાને તેણે કહ્યું.

Verse 40

सारथिर्देवराजस्य शृणु राजन्वचो मम । प्रहितो देवराजेन सकाशं तव सांप्रतम्

હું દેવરાજનો સારથી છું; હે રાજન, મારું વચન સાંભળો. દેવરાજે જ મને અત્યારે તારા સમીપે મોકલ્યો છે.

Verse 41

यद्ब्रूते देवराजस्तु तत्सर्वं सुमनाः कुरु । आगंतव्यं त्वया देव एंद्रं लोकं हि नान्यथा

દેવરાજ જે કહે તે બધું પ્રસન્ન મનથી કર. હે દેવ, તારે નિશ્ચયે ઇન્દ્રલોકમાં આવવું જ પડશે; અન્યથા નહિ.

Verse 42

पुत्रे राज्यं विसृज्यैव कृत्वा चांतेष्टिमुत्तमाम् । इलो राजा महातेजा वसते नहुषात्मज

પુત્રને રાજ્ય સોંપીને અને ઉત્તમ અંત્યેષ્ટિ કરીને, નહુષપુત્ર મહાતેજસ્વી રાજા ઇલ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યો.

Verse 43

पुरूरवा महावीर्यो विप्रचित्तिर्महामनाः । शिबिर्वसति तत्रैव मनुरिक्ष्वाकु भूपतिः

ત્યાં મહાવીર્ય પુરૂરવા, મહામનાવાળા વિપ્રચિત્તિ અને શિબી વસે છે; તેમજ ત્યાં જ મનુ અને ભૂપતિ ઇક્ષ્વાકુ પણ નિવાસ કરે છે.

Verse 44

सगरो नाम मेधावी नहुषश्च पिता तव । ऋतवीर्यः कृतज्ञश्च शंतनुश्च महामनाः

સગર નામે એક મેધાવી રાજા હતો અને નહુષ તારો પિતા હતો. ઋતવીર્ય કૃતજ્ઞ હતો અને શંતનુ પણ મહામનાવાળો હતો.

Verse 45

भरतो युवनाश्वश्च कार्तवीर्यो नरेश्वरः । यज्ञानाहृत्य बहुधा मोदंते दिवि भूभृतः

ભરત, યુવનાશ્વ અને નરેશ્વર કાર્તવીર્ય—ઘણા યજ્ઞોના ફળને પ્રાપ્ત કરીને—હે રાજન, સ્વર્ગમાં અનેક રીતે આનંદ કરે છે.

Verse 46

अन्ये चैव तु राजानो यज्ञकर्मसु तत्पराः । सर्वे ते दिवि चेंद्रेण मोदंते स्वेन कर्मणा

અને અન્ય રાજાઓ પણ, જે યજ્ઞકર્મોમાં તત્પર હતા—તે બધા પોતાના કર્મપુણ્યથી ઇન્દ્ર સાથે સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે.

Verse 47

त्वं पुनः सर्वधर्मज्ञः सर्वधर्मेषु संस्थितः । शक्रेण सह मोदस्व स्वर्गलोके महीपते

અને તું, હે મહીપતે, સર્વધર્મનો જાણકાર અને સર્વધર્મોમાં સ્થિત છે; શક્ર (ઇન્દ્ર) સાથે સ્વર્ગલોકમાં આનંદ કર.

Verse 48

ययातिरुवाच । किं मया तत्कृतं कर्म येन मय्यर्थिता तव । इंद्रस्य देवराजस्य तत्सर्वं मे वदस्व च

યયાતિ બોલ્યા—મેં એવું કયું કર્મ કર્યું છે કે જેના કારણે તું વિનંતી લઈને મારી પાસે આવ્યો છે? દેવરાજ ઇન્દ્ર વિષે તે બધું મને કહો.

Verse 49

मातलिरुवाचमातलि उपरि टिप्पणी । यदशीतिसहस्राणि वर्षाणां हि त्वया नृप । दानपुण्यादिकं कर्म यज्ञैस्तु परिसाधितम्

માતલિ બોલ્યા—હે નૃપ! તું અશી હજાર વર્ષો સુધી યજ્ઞો દ્વારા દાન‑પુણ્યાદિ ધર્મકર્મો વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા છે।

Verse 50

दिवं गच्छ महाराज कर्मणा स्वेन भूपते । सखित्वं देवराजेन कुरु गच्छ सुरालयम्

હે મહારાજ, હે ભૂપતે! પોતાના કર્મના બળે સ્વર્ગે જા; દેવરાજ ઇન્દ્ર સાથે સખ్యత કર; સૂરાલયે પ્રસ્થાન કર।

Verse 51

पंचात्मकं शरीरं च भूमौ त्यज महामते । दिव्यरूपं समास्थाय भुंक्ष्व भोगान्मनोनुगान्

હે મહામતે! પંચતત્ત્વમય આ શરીરને ભૂમિ પર ત્યજી દે; દિવ્યરૂપ ધારણ કરીને મનગમતા ભોગો ભોગવ।

Verse 52

यथायथा कृता भूमौ यज्ञा दानं तपश्च ते । तथातथा स्वर्गभोगाः प्रार्थयंते नरेश्वर

હે નરેશ્વર! ભૂમિ પર તું જેટલા પ્રમાણમાં યજ્ઞ, દાન અને તપ કર્યું છે, એટલા જ પ્રમાણમાં સ્વર્ગભોગો પ્રાર્થીને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 53

ययातिरुवाच । येन कायेन सिध्येत सुकृतं दुष्कृतं भुवि । मातले तत्कथं त्यक्त्वा गच्छेल्लोकमुपार्जितम्

યયાતિ બોલ્યા—હે માતલિ! જે દેહ વડે ભૂમિ પર પુણ્ય અને પાપ સિદ્ધ થાય છે, તે જ દેહ ત્યજીને મનુષ્ય ઉપાર્જિત લોકમાં કેવી રીતે જઈ શકે?

Verse 54

मातलिरुवाच । यत्रैवोपार्जितं कायं पंचात्मकमिदं नृप । तत्तत्रैव परित्यज्य दिव्येनैव व्रजंति तम्

માતલિ બોલ્યો—હે રાજન! જ્યાં આ પંચભૂતાત્મક દેહ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યાં જ તેને ત્યજી, માત્ર દિવ્ય (સૂક્ષ્મ) દેહથી તેઓ તે લોકમાં પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 55

इतरे मानवाः सर्वे पापपुण्यप्रसाधकाः । तेऽपि कायं परित्यज्य अधऊर्ध्वं व्रजंति वै

બીજા બધા મનુષ્યો પાપ-પુણ્ય અનુસાર ઘડાયેલા હોય છે; તેઓ પણ દેહ ત્યજી ખરેખર અધઃ કે ઊર્ધ્વ ગતિએ જાય છે।

Verse 56

ययातिरुवाच । पंचात्मकेन कायेन सुकृतं दुष्कृतं नराः । उत्पाद्यैव प्रयांत्येव अधऊर्ध्वं तु मातले

યયાતિ બોલ્યો—હે માતલિ! પંચભૂતાત્મક દેહથી મનુષ્યો પુણ્ય અને પાપ બંને ઉત્પન્ન કરે છે; અને તે કરીને જ અધઃ કે ઊર્ધ્વ ગતિએ પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 57

को विशेषो हि धर्मज्ञ भूमौ कायं परित्यजेत् । पापपुण्यप्रभावाद्वै कायस्य पतनं भवेत्

હે ધર્મજ્ઞ! ધરતી પર દેહ ત્યાગવામાં શું વિશેષતા છે? ખરેખર પાપ-પુણ્યના પ્રભાવથી જ દેહનું પતન (મૃત્યુ) થાય છે।

Verse 58

दृष्टांतो दृश्यते सूत प्रत्यक्षं मर्त्यमंडले । विशेषं नैव पश्यामि पापपुण्यस्य चाधिकम्

હે સૂત! મર્ત્યમંડળમાં પ્રત્યક્ષ દૃષ્ટાંત દેખાય છે; છતાં પાપ અને પુણ્યમાં કોઈ વિશેષ, વધુ ભેદ મને દેખાતો નથી।

Verse 59

सत्यधर्मादिकं कर्म येन कायेन मानवः । समर्जयति वै मर्त्यस्तं कस्माद्विप्रसर्जयेत्

જે દેહ દ્વારા માનવ સત્ય-ધર્માદિ કર્મો કરીને પુણ્ય સંગ્રહે છે, તે જ દેહને મર્ત્ય શા માટે ત્યજી દે?

Verse 60

आत्मा कायश्च द्वावेतौ मित्ररूपावुभावपि । कायं मित्रं परित्यज्य आत्मा याति सुनिश्चितः

આત્મા અને દેહ—બન્ને મિત્રરૂપ છે; છતાં દેહરૂપ મિત્રને ત્યજી આત્મા નિશ્ચિતપણે પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 61

मातलिरुवाच । सत्यमुक्तं त्वया राजन्कायं त्यक्त्वा प्रयाति सः । संबंधो नास्ति तेनापि समं कायेन चात्मनः

માતલિ બોલ્યા—હે રાજન, તમે સાચું કહ્યું. તે દેહ ત્યજીને પ્રસ્થાન કરે છે; તેથી તે (પ્રસ્થાન કરનાર આત્મા)નો દેહ સાથે સાચો સંબંધ નથી, અને દેહ આત્મા સમાન પણ નથી.

Verse 62

यस्मात्पंचत्वरूपोऽयं संधिजर्जरितः सदा । जरया पीड्यमानस्तु व्याधिभिर्दूषितः सदा

કારણ કે આ દેહ પંચતત્ત્વમય છે; તેની સાંધાઓ સદા જર્જરિત રહે છે; તે સતત જરાથી પીડાય છે અને વ્યાધિઓથી હંમેશાં દૂષિત થાય છે.

Verse 63

जरादोषैः प्रभग्नोऽसौ अत्र स्थातुं स नेच्छति । आकुलव्याकुलो भूत्वा जीवस्त्यक्त्वा प्रयाति सः

જરાના દોષોથી દબાયેલો જીવ અહીં રહેવા ઇચ્છતો નથી; અત્યંત વ્યાકુળ બની દેહ ત્યજીને પ્રસ્થાન કરે છે.

Verse 64

सत्येन धर्मपुण्यैश्च दानैर्नियमसंयमैः । अश्वमेधादिभिर्यज्ञैस्तीर्थैः संयमनैस्तथा

સત્ય, ધર્મ-પુણ્યકર્મ, દાન, વ્રત અને સંયમથી; અશ્વમેધાદિ યજ્ઞોથી; તીર્થસેવન તથા વિવિધ નિયમ-સંયમથી—ઇચ્છિત આધ્યાત્મિક પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 65

सुपुण्यैः सुकृतैश्चान्यैर्जरा नैव प्रधार्यते । पातकैश्च महाराज द्रवते कायमेव सा

અતિ પુણ્ય અને અન્ય સદ્કર્મોથી પણ જરા ખરેખર અટકતી નથી; પરંતુ પાપોથી, હે મહારાજ, તે દેહને જ ગાળીને ક્ષીણ કરે છે।

Verse 66

ययातिरुवाच । कस्माज्जरा समुत्पन्ना कस्मात्कायं प्रपीडयेत् । मम विस्तरतस्त्वं च वक्तुमर्हसि सत्तम

યયાતિ બોલ્યા—“જરા કયા કારણથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તે દેહને કેમ પીડાવે છે? હે સત્તમ, કૃપા કરીને મને આ વિષય વિસ્તારે કહો।”

Verse 67

मातलिरुवाच । हंत ते वर्णयिष्यामि जरायाः परिकारणम् । यस्माच्चेयं समुद्भूता कायमध्ये नृपोत्तम

માતલિ બોલ્યા—“આવો, હું તને જરાનું મૂળ કારણ વર્ણવીશ; હે નૃપોત્તમ, તે દેહની અંદર કેવી રીતે ઉદ્ભવે છે તે કહું છું।”

Verse 68

पंचभूतात्मकः कायो विषयैः पंचभिः श्रितः । यदात्मा त्यजते राजन्स कायः परिधक्ष्यते

આ દેહ પંચમહાભૂતમય છે અને પંચ વિષયો પર આશ્રિત છે. હે રાજન, જ્યારે આત્મા તેને ત્યજી દે છે, ત્યારે આ દેહ દાહ માટે સમર્પિત થાય છે।

Verse 69

वह्निना दीप्यमानस्तु सरसो ज्वलते नृप । तस्माद्विजायते धूमो धूमान्मेघाश्च जज्ञिरे

હે નૃપ! અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે સરોવર પણ જાણે દહે તેમ જ્વલતું દેખાય છે. તેથી ધુમાડો ઉત્પન્ન થાય છે અને ધુમાડામાંથી મેઘો જન્મે છે.

Verse 70

मेघादापः प्रवर्तंते अद्भ्यः पृथ्वी प्रकल्पते । जलमायाति साध्वी सा यथा नारी रजस्वला

મેઘોમાંથી જળ પ્રવાહિત થાય છે; જળમાંથી પૃથ્વી રચાય છે. તે સાધ્વી પૃથ્વી જળથી પરિપૂર્ણ થાય છે—જેમ રજસ્વલા નારી.

Verse 71

तस्मात्प्रजायते गंधो गंधाद्रसो नृपोत्तम । रसात्प्रभवते चान्नमन्नाच्छुक्रं न संशयः

અતએવ ગંધ ઉત્પન્ન થાય છે; ગંધમાંથી રસ થાય છે, હે નૃપોત્તમ. રસમાંથી અન્ન ઉત્પન્ન થાય છે અને અન્નમાંથી શુક્ર—એમાં સંશય નથી.

Verse 72

शुक्राद्धि जायते कायः कुरूपः काय एव च । यथा पृथ्वी सृजेद्गंधान्रसैश्चरति भूतले

નિશ્ચયે શુક્રમાંથી દેહ જન્મે છે—કુરુપ હોય કે સુરૂપ, તે દેહ જ છે. જેમ પૃથ્વી ગંધો સર્જે છે અને રસો સાથે ભૂતલ પર વિચરે છે.

Verse 73

तथा कायश्चरेन्नित्यं रसाधारो हि सर्वशः । गंधश्च जायते तस्माद्गंधाद्रसो भवेत्पुनः

એ જ રીતે દેહને નિત્ય ગતિમાન રાખવો જોઈએ, કારણ કે દેહ સર્વ રીતે રસનો આધાર છે. તેમાંથી ગંધ ઉત્પન્ન થાય છે અને ગંધમાંથી ફરી રસ પ્રગટે છે.

Verse 74

तस्माज्जज्ञे महावह्निर्दृष्टांतं पश्य भूपते । यथा काष्ठाद्भवेद्वह्निः पुनः काष्ठं प्रकाशयेत्

તેથી મહાવહ્નિ ઉત્પન્ન થયો. હે ભૂપતે, આ દૃષ્ટાંત જો—જેમ કાષ્ઠમાંથી અગ્નિ પ્રગટે છે અને એ જ અગ્નિ ફરી કાષ્ઠને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 75

कायमध्ये रसादग्निस्तद्वदेव प्रजायते । तत्र संचरते नित्यं कायं पुष्णाति भूपते

દેહના મધ્યમાં રસમાંથી અગ્નિ એ જ રીતે ઉત્પન્ન થાય છે. તે ત્યાં નિત્ય સંચરીને દેહને પોષે છે, હે ભૂપતે.

Verse 76

यावद्रसस्य चाधिक्यं तावज्जीवः प्रशांतिमान् । चरित्वा तादृशं वह्निः क्षुधारूपेण वर्तते

જ્યાં સુધી રસનું અધિક્ય રહે છે ત્યાં સુધી જીવ શાંત રહે છે; પરંતુ તે અવસ્થા પસાર થયા પછી એ જ અગ્નિ ક્ષુધારૂપે વર્તે છે.

Verse 77

अन्नमिच्छत्यसौ तीव्रः पयसा च समन्वितम् । प्रदानं लभते चान्नमुदकं चापि भूपते

તે તીવ્ર રીતે દૂધ સાથેનું અન્ન ઇચ્છે છે; અને હે ભૂપતે, તેને અર્પણરૂપે અન્ન તથા જળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 78

शोणितं चरते वह्निस्तद्वद्वीर्यं न संशयः । यक्ष्मरोगो भवेत्तस्मात्सर्वकायप्रणाशकः

અગ્નિ રક્તમાં સંચરે છે; તેમ જ વીર્ય પણ—એમાં સંશય નથી. તેથી યક્ષ્મા રોગ થાય છે, જે સમગ્ર દેહનો નાશ કરનાર છે.

Verse 79

रसाधिक्यं भवेद्राजन्नथ वह्निः प्रशाम्यति । रसेन पीड्यमानस्तु ज्वररूपोभिजायते

હે રાજન, રસ (દેહદ્રવ) વધુ થાય ત્યારે જઠરાગ્નિ શમાઈ જાય છે; અને રસથી પીડિત થવાથી જ્વરરૂપ વ્યાધિ ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 80

ग्रीवा पृष्ठं कटिं पायुं सर्वास्वेव तु संधिषु । आरुध्य तिष्ठते वह्निः काये वह्निः प्रवर्तते

ગ્રીવા, પીઠ, કટિ, પાયુ તથા સર્વ સંધિઓ પર આરુઢ થઈ અગ્નિ ત્યાં સ્થિર રહે છે; તેથી દેહાગ્નિ સમગ્ર કાયામાં પ્રવર્તે છે।

Verse 81

तस्याऽधिक्यं चरेन्नित्यं कायं पुष्णाति सर्वतः । रसस्तु बंधमायाति बलरूपो भवेत्तदा

તે (પોષક તત્ત્વ)નું નિત્ય અધિક્ય રાખવાથી કાયાં સર્વ રીતે પોષાય છે; ત્યારે રસ સુદૃઢ બંધાઈ બલરૂપ બને છે।

Verse 82

अतिरिक्तो बलेनैव वीर्यान्मर्माणि चालयेत् । तेनैव जायते कामः शल्यरूपो भवेन्नृप

અતિરિક્ત વીર્ય/તેજ માત્ર બળથી મર્મસ્થાનોને ચળવળાવે છે; તેથી જ કામ ઉત્પન્ન થાય છે, હે નૃપ, અને તે શલ્ય સમ પીડાદાયક બને છે।

Verse 83

सकामाग्निः समाख्यातो बलनाशकरो नृप । मैथुनस्य प्रसंगेन विनाशत्वं कलेवरे

હે નૃપ, આને ‘સકામાગ્નિ’ કહેવાય છે; તે બળનો નાશ કરનાર છે. મૈથુનના પ્રસંગ/આસક્તિથી દેહ વિનાશ પામે છે।

Verse 84

नारीं च संश्रयेत्प्राणी पीडितः कामवह्निना । मैथुनस्य प्रसंगेन मूर्छितः कामकर्शितः

કામાગ્નિથી પીડિત પ્રાણી સ્ત્રીનો આશ્રય લે છે; મૈથુનના પ્રસંગે આકર્ષાઈ તે મૂર્છિત થાય છે અને કામથી ક્ષીણ બને છે।

Verse 85

तेजोहीनो भवेत्कायो बलहानिश्च जायते । बलहीनो यदा स्याद्वै दुर्बलो वह्निनेरितः

દેહ તેજહીન બને ત્યારે બળહાનિ થાય છે; અને જ્યારે સાચે બળહીન થાય, ત્યારે તે અગ્નિથી પ્રેરિત હોય તેમ દુર્બળ બને છે।

Verse 86

स वह्निः प्रचरेत्काये शोणितं शुक्रमेव च । शुक्रशोणितयोर्नाशाच्छून्यदेहोभिजायते

એ અગ્નિ દેહમાં ફરીને રક્ત અને શુક્ર—બન્નેને જ ભક્ષે છે; શુક્ર-શોણિતના નાશથી દેહ શૂન્ય અને નિર્જીવ બને છે।

Verse 87

अतीव जायते वायुः प्रचंडो दारुणाकृतिः । विवर्णो दुःखसंतप्तः शून्यबुद्धिस्ततो भवेत्

પછી અત્યંત પ્રચંડ, દારુણ આકારવાળો વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે; મનુષ્ય વિવર્ણ બને છે, દુઃખથી દગ્ધ થાય છે અને પછી બુદ્ધિ શૂન્ય થાય છે।

Verse 88

दृष्टा श्रुता तु या नारी तच्चित्तो भ्रमते सदा । तृप्तिर्न जायते काये लोलुपे चित्तवर्त्मनि

જે સ્ત્રીને માત્ર જોઈ હોય કે માત્ર સાંભળી હોય, તેના પર ચિત્ત સ્થિર થાય તો મનુષ્ય સદા ભટકે છે; લોભથી ચાલતા દેહમાં, ચિત્તના અસ્થિર માર્ગે તૃપ્તિ કદી જન્મતી નથી।

Verse 89

विरूपश्च सुरूपश्च ध्यानान्मध्ये प्रजायते । बलहीनो यदा कामी मांसशोणितसंक्षयात्

ગર્ભાધાનના કર્મથી સંતાન ક્યારેક વિરূপ અને ક્યારેક સુરૂપ જન્મે છે. અને કામાસક્ત પુરુષ માંસ તથા રક્તના ક્ષયથી બળહીન થાય ત્યારે એવા જ પરિણામો ઉપજે છે.

Verse 90

पलितं जायते काये नाशिते कामवह्निना । तस्मात्संजायते कामी वृद्धो भूत्वा दिनेदिने

કામરૂપ અગ્નિથી શરીર દગ્ધ થાય ત્યારે દેહમાં પલિત (સફેદ વાળ) ઉપજે છે. તેથી કામી પુરુષ દિવસેદિવસ વૃદ્ધ થતો જાય છતાં વધુ ને વધુ કામાસક્ત બને છે.

Verse 91

सुरते चिंतते नारीं यथा वार्द्धुषिको नरः । तथातथा भवेद्धानिस्तेजसोऽस्य नरेश्वर

હે નરેશ્વર! સૂરત સમયે પુરુષ જેમ બીજી નારીનું ચિંતન કરે છે, તેમ તેમ તેની તેજસ્વિતા અને બળનો હ્રાસ થાય છે.

Verse 92

तस्मात्प्रजायते कायो नाशरूपं समृच्छति । अग्निः प्रजायते भूयो जरारूपो न संशयः

અતએવ દેહ જન્મ લઈને અંતે નાશરૂપને પામે છે. અને ફરી એ જ અગ્નિ જરારૂપે પ્રગટે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 93

प्राणिनां क्षयरूपेण ज्वरो भवति दारुणः । स्थावरा जंगमाः सर्वे ज्वरेण परिपीडिताः

પ્રાણીઓમાં ક્ષયરૂપે જ્વર અત્યંત દારુણ બને છે. સ્થાવર અને જંગમ—બધાં જ જ્વરથી પીડિત અને પીડાવવામાં આવે છે.

Verse 94

नाशमायांति ते सर्वे बहुपीडा प्रपीडिताः । एतत्ते सर्वमाख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम्

તેઓ સર્વે અનેક પીડાઓથી અત્યંત દબાઈ અંતે વિનાશને પામે છે. આ બધું મેં તને કહી દીધું; હવે હું તને વધુ શું કહું?

Verse 95

एवमुक्तो महाराजो मातलिं वाक्यमब्रवीत्

આ રીતે સંબોધિત થતાં મહારાજાએ માતલિને આ વચન કહ્યું.