Adhyaya 53

Verse 1

सुकलोवाच । एवं धर्मं श्रुतं पूर्वं पुराणेषु तदा मया । पतिहीना कथं भोगं करिष्ये पापनिश्चया

સુકલા બોલી—મેં પૂર્વે પુરાણોમાં એવો ધર્મ સાંભળ્યો છે; પરંતુ પતિ વિના, પાપનો નિશ્ચય કરીને હું ભોગ કેવી રીતે કરું?

Verse 2

कांतेन तु विना तेन जीवं काये न धारये । विष्णुरुवाच । एवमुक्त्वा परं धर्मं पतिव्रतमनुत्तमम्

તે પ્રિય પતિ વિના તે દેહમાં પ્રાણ ધારણ નહીં કરે. વિષ્ણુ બોલ્યા—આ રીતે કહી તેમણે પરમ ધર્મ, એટલે અનુત્તમ પતિવ્રતા-ધર્મનું પ્રતિપાદન કર્યું।

Verse 3

तास्तु सख्यो वरा नार्यो हर्षेण महतान्विताः । श्रुत्वा धर्मं परं पुण्यं नारीणां गतिदायकम्

તેની સખીઓ—શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ—મહાન હર્ષથી ભરાઈ ગઈ; કારણ કે સ્ત્રીઓને સદ્ગતિ આપનાર પરમ પુણ્યધર્મ તેમણે સાંભળ્યો હતો।

Verse 4

स्तुवंति तां महाभागां सुकलां धर्मवत्सलाम् । ब्राह्मणाश्च सुराः सर्वे पुण्यस्त्रियो नरोत्तम

હે નરોત્તમ! બ્રાહ્મણો, સર્વ દેવતાઓ અને પુણ્યશીલ સ્ત્રીઓ—બધા ધર્મપ્રિય મહાભાગ્ય સુકલાની સ્તુતિ કરે છે।

Verse 5

तस्या ध्यानं प्रकुर्वंति पतिकामप्रभावतः । अत्यर्थं दृढतामिंद्र सुःविचिंत्य सुरेश्वरः

તેણીના પતિપ્રેમના પ્રભાવથી સૌ તેની ધ્યાનસાધના કરે છે; હે ઇન્દ્ર, દેવોના સ્વામી સુવિચાર કરીને તેને અત્યંત દૃઢ સંકલ્પ અર્પ્યો।

Verse 6

सुकलायाः परं भावं सुविचार्यामरेश्वरः । चालये धैर्यमस्याश्च पतिस्नेहं न संशयः

સુકલાના પરમ ભાવને સુવિચાર કરીને દેવેશ (ઇન્દ્ર) મનમાં વિચાર્યો—“હું તેની ધૈર્યતા પણ ડગમગાવી દઈશ; તેના પતિપ્રેમમાં શંકા નથી।”

Verse 7

सस्मार मन्मथं देवं त्वरमाणः सुराधिपः । पुष्पचापं स संगृह्य मीनकेतुः समागतः

ઉતાવળમાં દેવાધિપતિએ મનમથ દેવનું સ્મરણ કર્યું; પુષ્પધનુષ ધારણ કરીને મીનકેતુ (મનમથ) ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 8

प्रियया च तया युक्तो रत्या दृष्टमहाबलः । बद्धांजलिपुटो भूत्वा सहस्राक्षमुवाच सः

પ્રિયા રતિ સાથે આવેલા તે મહાબલવાનને જોઈ, તેણે અંજલિ બાંધી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર)ને કહ્યું।

Verse 9

कस्मादहं त्वया नाथ अधुना संस्मृतो विभो । आदेशो दीयतां मेद्य सर्वभावेन मानद

હે નાથ, હે વિભો, અત્યારે તમે મને કેમ સ્મર્યા? હે માનદ, આજે સંપૂર્ણ ભાવથી મને તમારો આદેશ આપો।

Verse 10

इंद्र उवाच । सुकलेयं महाभागा पतिव्रतपरायणा । शृणुष्व कामदेव त्वं कुरु साहाय्यमुत्तमम्

ઇન્દ્ર બોલ્યા—સુકલેયા મહાભાગ્યવતી, પતિવ્રત-ધર્મમાં પરાયણા છે. હે કામદેવ, મારી વાત સાંભળ અને ઉત્તમ સહાય કર.

Verse 11

निष्कर्षय महाभागां सुकलां पुण्यमंगलाम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शक्रस्य तमथाब्रवीत्

“તે મહાભાગ્યા, પુણ્ય અને મંગલમયી સુકલાને બહાર લાવો.” શક્રના વચન સાંભળી તેણે ત્યારે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 12

एवमस्तु सहस्राक्ष करिष्यामि न संशयः । साहाय्यं देवदेवेश तव कौतुककारणात्

“તથાસ્તુ, હે સહસ્રાક્ષ! હું નિઃસંદેહ કરીશ. હે દેવદેવેશ, તમારા કૌતુકના કારણે હું સહાય કરીશ.”

Verse 13

एवमुक्त्वा महातेजाः कंदर्पो मुनिदुर्जयः । देवाञ्जेतुं समर्थोऽहं समुनीनृषिसत्तमान्

આવું કહી મહાતેજસ્વી, મુનિઓ માટે પણ દુર્જેય કંદર્પ બોલ્યો—“હે ઋષિશ્રેષ્ઠ, હું દેવોને અને મુનિઓ સહિત સૌને જીતવા સમર્થ છું.”

Verse 14

किं पुनः कामिनीं देव यस्या अंगे न वै बलम् । कामिनीनामहं देव अंगेषु निवसाम्यहम्

તો પછી કામાતુર સ્ત્રીનું તો શું કહેવું, હે દેવ, જેના અંગોમાં બળ નથી. હે દેવ, હું કામિનીઓના અંગોમાં જ નિવાસ કરું છું.

Verse 15

भाले कुचेषु नेत्रेषु कचाग्रेषु च सर्वदा । नाभौ कट्यां पृष्ठदेशे जघने योनिमंडले

સદા—લલાટે, સ્તનો પર, નેત્રોમાં, કેશના અગ્રભાગે; નાભિમાં, કટિમાં, પૃષ્ઠપ્રદેશે, નિતંબોમાં તથા યોનિમંડળમાં।

Verse 16

अधरे दंतभागेषु कक्षायां हि न संशयः । अंगेष्वेवं प्रत्यंगेषु सर्वत्र निवसाम्यहम्

અધરમાં, દાંતના ભાગોમાં અને કક્ષામાં (બગલમાં) પણ—નિઃસંદેહ; આ રીતે અંગો-પ્રત્યંગોમાં હું સર્વત્ર નિવાસ કરું છું।

Verse 17

नारी मम गृहं देव सदा तत्र वसाम्यहम् । तत्रस्थः पुरुषान्सर्वान्मारयामि न संशयः

હે દેવ! નારી મારું ગૃહ છે; હું સદા ત્યાં જ વસું છું। ત્યાં સ્થિત રહી હું સર્વ પુરુષોનો સંહાર કરું છું—એમાં સંશય નથી।

Verse 18

स्वभावेनाबलादेव संतप्ता मम मार्गणैः । पितरं मातरं दृष्ट्वा अन्यं स्वजनबांधवम्

સ્વભાવથી જ તે અબલા હતી; મારા બાણોથી અત્યંત સંતપ્ત થઈ, પિતા-માતા તથા અન્ય સ્વજન-બંધુઓને જોઈને…

Verse 19

सुरूपं सगुणं देव मम बाणा हता सती । चलते नात्र संदेहो विपाकं नैव चिंतयेत्

હે દેવ! સુરૂપા અને સગુણા એવી તે સતી મારા બાણથી આહત થઈ છે। તે ચાલે છે—એમાં સંશય નથી; તેના વિપાક (પરિણામ)ની ચિંતા ન કરવી।

Verse 20

योनिः स्पंदेत नारीणां स्तनाग्रौ च सुरेश्वर । नास्ति धैर्यं सुरेशान सुकलां नाशयाम्यहम्

હે સુરેશ્વર! સ્ત્રીઓની યોનિ અને સ્તનાગ્ર સ્પંદે છે; હે સુરાધિપ! ધૈર્ય રહેતું નથી—હું સુકલાનો નાશ કરીશ।

Verse 21

इंद्र उवाच । पुरुषोहं भविष्यामि रूपवान्गुणवान्धनी । कौतुकार्थमिमां नारीं चालयामि मनोभव

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હું પુરુષ બનીશ, રૂપવાન, ગુણવાન અને ધનવાન. હે મનોભવ! માત્ર કૌતુક માટે આ નારીને ચંચળ કરીશ।

Verse 22

नैव कामान्न संत्रासान्न वा लोभान्न कारणात् । न वै मोहान्न वै क्रोधात्सत्यं सत्यं रतिप्रिय

ન કામથી, ન ભયથી, ન લોભથી, ન કોઈ હેતુથી; ન મોહથી, ન ક્રોધથી—આ સત્ય છે, સત્ય છે, હે રતિપ્રિય।

Verse 23

कथं मे दृश्यते तस्या महत्सत्यं पतिव्रतम् । निष्कर्षिष्य इतो गत्वा भवन्मोहोत्र कारणम्

તેનું મહાન સત્ય અને પતિવ્રત ધર્મ મને કેવી રીતે દેખાશે? અહીંથી જઈ આ વિષયમાં તારા મોહનું કારણ બહાર કાઢીશ।

Verse 24

एवं कामं च संदिश्य जगाम सुरराट्स्वयम् । आत्मविकृतिसंभूतो रूपवान्गुणवान्स्वयम्

આ રીતે કામને સંદેશ આપી દેવરાજ સ્વયં પ્રસ્થાન કર્યો. પોતાના જ સ્વરૂપ-પરિવર્તનથી ઉત્પન્ન થઈ તે રૂપવાન અને ગુણવાન બન્યો।

Verse 25

सर्वाभरणशोभांगः सर्वभोगसमन्वितः । भोगलीलासमाकीर्णः सर्वदौदार्यसंयुतः

તેમના અંગો સર્વ આભૂષણોથી શોભિત છે; તેઓ સર્વ ભોગોથી સમન્વિત છે. ભોગ-લીલામાં લીન રહી, તેઓ સદા અક્ષય ઔદાર્યથી યુક્ત છે.

Verse 26

यत्र सा तिष्ठते देवी कृकलस्य प्रिया नृप । आत्मलीलां स्वरूपं च गुणं भावं प्रदर्शयेत्

હે નૃપ! જ્યાં કૃકલપ્રિયા તે દેવી નિવાસ કરે છે, ત્યાં તે પોતાની આત્મ-લીલા, સ્વરૂપ, ગુણ અને અંતર્ભાવ પ્રગટ કરે છે.

Verse 27

नैव पश्यति सा तं तु पुरुषं रूपसंपदम् । यत्रयत्र व्रजेत्सा हि तत्र तां पश्यते नृप

તે તે રૂપસંપન્ન પુરુષને ક્યારેય નથી જોતી; પરંતુ હે નૃપ! તે જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં એ જ તેને જોતો રહે છે.

Verse 28

साभिलाषेण मनसा तामेवं परिपश्यति । कामचेष्टां सहस्राक्षोऽदर्शयत्सर्वभावकैः

અભિલાષાથી ભરેલા મનથી તે તેને આમ નિહાળતો રહ્યો; સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) એ સર્વ ભાવો સાથે કામચેષ્ટાઓ દર્શાવीं.

Verse 29

चतुष्पथे पथे तीर्थे यत्र देवी प्रयाति सा । तत्रतत्र सहस्राक्षस्तामेव परिपश्यति

ચતુષ્પથમાં, માર્ગમાં અને તીર્થઘાટે—દેવી જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) માત્ર તેને જ નિહાળે છે.

Verse 30

इंद्रेण प्रेषिता दूती सुकलां प्रति सा गता । सुकलां सुमहाभागां प्रत्युवाच प्रहस्य वै

ઇન્દ્રે મોકલેલી દૂતિકા સુકલાની પાસે ગઈ. અને હસતાં હસતાં તે મહાસૌભાગ્યવતી સુકલાને સંબોધીને બોલી.

Verse 31

अहो सत्यमहोधैर्यमहो कांतिरहो क्षमा । अस्या रूपेण संसारे नास्ति नारी वरानना

અહો! કેટલી સત્યતા, કેટલું ધૈર્ય, કેટલી કાંતિ, કેટલી ક્ષમા! હે સુમુખી, આ જગતમાં તેના રૂપ જેવી સ્ત્રી નથી.

Verse 32

का त्वं भवसि कल्याणि कस्य भार्या भविष्यसि । यस्य त्वं सगुणा भार्या स धन्यः पुण्यभाग्भुवि

હે કલ્યાણી, તું કોણ છે? કોની પત્ની બનશે? જેના તું ગુણવતી પત્ની બનશે, તે પૃથ્વી પર ધન્ય અને પુણ્યભાગી છે.

Verse 33

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा तामुवाच मनस्विनी । वैश्यजात्यां समुत्पन्नो धर्मात्मा सत्यवत्सलः

તેના વચન સાંભળી તે મનસ્વિની બોલી—“તે વૈશ્ય જાતિમાં જન્મેલો, ધર્માત્મા અને સત્યપ્રેમી છે.”

Verse 34

तस्याहं हि प्रिया भार्या सत्यसंधस्य धीमतः । कृकलस्यापि वैश्यस्य सत्यमेव वदामि ते

હું તે સત્યસંધ, બુદ્ધિમાન વૈશ્ય કૃકલની પ્રિય પત્ની છું. હું તને માત્ર સત્ય જ કહું છું.

Verse 35

मम भर्ता स धर्मात्मा तीर्थयात्रां गतः सुधीः । तस्मिन्गते महाभागे मम भर्तरि संप्रति

મારા પતિ ધર્માત્મા અને સુધી છે; તેઓ તીર્થયાત્રાએ ગયા છે. તે મહાભાગ પતિ ગયા પછી અત્યારે હું…

Verse 36

अतिक्रांताः शृणुष्व त्वं त्रयश्चैवापि वत्सराः । ततोहं दुःखिता जाता विना तेन महात्मना

સાંભળો, પૂરાં ત્રણ વર્ષ વીતી ગયા. ત્યારબાદ તે મહાત્મા વિના હું અત્યંત દુઃખિત બની ગઈ.

Verse 37

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव ते । भवती पृच्छते मां का भविष्यति वदस्व मे

આ બધું—મારા જીવનવૃત્તાંતરૂપે—મેં તને સંપૂર્ણ કહ્યું. હવે તું પૂછે છે, ‘તે આગળ શું બનશે?’ મને કહો.

Verse 38

सुकलाया वचः श्रुत्वा दूत्या आभाषितं पुनः । मामेवं पृच्छसे भद्रे तत्ते सर्वं वदाम्यहम्

સુકલાના વચન સાંભળી દૂતિકા ફરી બોલી—‘ભદ્રે, તું આમ પૂછે છે તેથી હું તને બધું કહું છું.’

Verse 39

अहं तवांतिकं प्राप्ता कार्यार्थं वरवर्णिनि । श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चैवाव धार्यताम्

વરવર્ણિની, એક કાર્ય માટે હું તારી પાસે આવી છું. કૃપા કરીને સાંભળ; હું કહું છું—અને સાંભળી મનમાં સારી રીતે ધારણ કર.

Verse 40

गतस्ते निर्घृणो भर्ता त्वां त्यक्त्वा तु वरानने । किं करिष्यसि तेनापि प्रियाघातकरेण च

હે વરાનને! તારો નિર્દય પતિ તને ત્યજીને ચાલ્યો ગયો. જે પ્રિયને આઘાત કરે છે, એવા તેના વડે તું શું કરી શકીશ?

Verse 41

यस्त्वां त्यक्त्वा गतः पापी साध्व्याचारसमन्विताम् । किं वा स ते गतो बाले तत्र जीवति वै मृतः

સાધ્વી આચારથી યુક્ત તને ત્યજીને ગયેલો એ પાપી ક્યાં ગયો છે, હે બાલે? ત્યાં તે જીવિત છે કે ખરેખર મરી ગયો છે?

Verse 42

किं करिष्यति तेनैवं भवती खिद्यते वृथा । कस्मान्नाशयते चांगं दिव्यं हेमसमप्रभम्

એથી શું સિદ્ધ થશે? આ રીતે તું વ્યર્થ જ ખેદ પામે છે. સોનાસમાન તેજવાળા એ દિવ્ય દેહને તે કેમ નાશ કરતો નથી?

Verse 43

बाल्ये वयसि संप्राप्ते मानवो न च विंदति । एकं सुखं महाभागे बालक्रीडां विना शुभे

બાળ્યાવસ્થા આવે ત્યારે મનુષ્યને (બીજું) સુખ મળતું નથી. હે મહાભાગે, હે શુભે! એક જ સુખ છે—બાળક્રીડા જ.

Verse 44

वार्द्धके दुःखसंप्राप्तिर्जरा कायं प्रहिंसयेत् । तारुण्ये भुज्यते भोगः सुखात्सर्वो वरानने

વૃદ્ધાવસ્થામાં દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે; જરા દેહને પીડે છે. યુવાનીમાં ભોગ ભોગવાય છે; તેથી, હે વરાનને, સૌ સુખને જ ઇચ્છે છે.

Verse 45

यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भुंजंति मानवाः । सुखभोगादिकं सर्वं स्वेच्छया रमते नरः

જ્યાં સુધી યૌવન ટકે છે ત્યાં સુધી મનુષ્યો ભોગો ભોગવે છે; નર પોતાની ઇચ્છા મુજબ સર્વ પ્રકારના સુખ‑ભોગમાં રમે છે।

Verse 46

यावत्तिष्ठति तारुण्यं तावद्भोगान्प्रभुंजते । वयस्यपि गते भद्रे तारुण्ये किं करिष्यति

જ્યાં સુધી યૌવન રહે છે ત્યાં સુધી ભોગો ભોગવાય છે; પરંતુ હે ભદ્રે, વય પસાર થયા પછી યૌવન શું કરી શકશે?

Verse 47

संप्राप्ते वार्द्धके देवि किंचित्कार्यं न सिध्यति । स्थविरश्चिंतयेन्नित्यं सुखकार्यं न गच्छति

હે દેવી, વાર্ধક્ય આવી પહોંચે ત્યારે કોઈ કાર્ય પણ સહેલાઈથી સિદ્ધ થતું નથી; વૃદ્ધ નિત્ય ચિંતામાં રહે છે અને સુખદ કાર્યો તરફ આગળ વધતો નથી।

Verse 48

वयस्यपि गते बाले क्रियते सेतुबंधनम् । तादृशोयं भवेत्कायस्तारुण्ये तु गते शुभे

હે બાલે, બાળપણ વીતી ગયા પછી પણ સેતુબંધન કરી શકાય છે; પરંતુ શુભ યૌવન વીતી જાય ત્યારે દેહ પણ તેવી જ (અસમર્થ) બની જાય છે।

Verse 49

तस्माद्भुंक्ष्व सुखेनापि पिबस्व मधुमाधवीम् । कामाबाणा दहंत्यंगं तवेमे चारुलोचने

અતએવ નિઃચિંત થઈને ભોજન કર અને આ મધુ‑માધવી પાન કર; હે ચારુલોચને, કામના બાણો તારા અંગોને દહે છે।

Verse 50

अयमेकः समायातः पुरुषो रूपवान्गुणी । अयं हि पुरुषव्याघ्रः सर्वज्ञो गुणवान्धनी

આ એકલો પુરુષ અહીં આવ્યો છે—રૂપવાન અને ગુણવાન. નિશ્ચયે એ પુરુષવ્યાઘ્ર છે—સર્વજ્ઞ, સદ્ગુણસંપન્ન અને ધનવાન.

Verse 51

तवार्थे नित्यसंयुक्तः स्नेहेन वरवर्णिनि । सुकलोवाच । बाल्यं नास्त्यपि जीवस्य तारुण्यं नास्ति जीविते

હે શુભવર્ણિની! સ્નેહવશ હું સદા તારા હિતમાં જોડાયેલો છું. સુકલ બોલ્યો—જીવના જીવનમાં બાળ્ય લગભગ નથી; તારુણ્ય પણ જીવનમાં દુર્લભ છે.

Verse 52

वृद्धत्वं नास्ति चैवास्य स्वयंसिद्धः सुसिद्धिदः । अमरो निर्जरो व्यापी सुसिद्धः सर्ववित्तमः

તેમને વૃદ્ધત્વ નથી. તેઓ સ્વયંસિદ્ધ છે અને પરમ સિદ્ધિ આપનાર છે. અમર, અજર, સર્વવ્યાપી—તેઓ સुसિદ્ધ અને સર્વવિત્તમ, સર્વોચ્ચ જ્ઞાતા છે.

Verse 53

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીપદ્મપુરાણના ભૂમિખંડમાં, વેનોપાખ્યાન અંતર્ગત સુકલાચરિત્રમાં ત્રેપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 54

यथा वार्द्धकिना कायस्तथा सूत्रेण मंदिरम् । अनेककाष्ठसंघातैर्नाना दारुसमुच्चयैः

જેમ વાર્ધકી સામગ્રીથી દેહરૂપ ઘડે છે, તેમ સૂત્ર (માપરેખા) અનુસાર મંદિર રચાય છે—અनेक કાષ્ઠસમૂહો અને વિવિધ દારુસંચયોથી.

Verse 55

मृत्तिकयोदकेनापि समंतात्परिणामयेत् । लिपितं लेपकैः काष्ठं चित्रं भवति चित्रकैः

માત્ર માટી અને પાણીથી પણ સર્વત્ર વસ્તુઓને આકાર આપી શકાય છે. લિપકારો દ્વારા લેપાયેલું લાકડું ચિત્રકારોથી ચિત્રરૂપ બને છે.

Verse 56

प्रथमं रूपमायाति गृहं सूत्रेण सूत्रितम् । पुष्णंति च स्वयं तत्तु लेपनाद्वै दिने दिने

પ્રથમ માપની દોરીથી રેખાંકિત કરેલું ઘર આકાર પામે છે. પછી તેઓ પોતે જ દિવસે દિવસે લેપન કરીને તેને જાળવે છે.

Verse 57

वायुनांदोलितं नित्यं गृहं च मलिनायते । मध्यमो वर्तुतः कालो गृहस्य परिकथ्यते

પવનથી સતત ડોલતું ઘર મલિન થઈ જાય છે. તેથી ઘર માટે એવો સમય ‘મધ્યમ’ કાળ તરીકે વર્ણવાયો છે.

Verse 58

रूपहानिर्भवेत्तस्य गृहस्वामी विलेपयेत् । स्वेच्छया च गृहस्वामी रूपवत्त्वं नयेद्गृहम्

જો તેની શોભા ઘટે તો ગૃહસ્વામીએ ફરી લેપન કરીને તેને સુધારવું જોઈએ. પોતાની ઇચ્છા મુજબ ગૃહપતિ ઘરને ફરી રૂપવંત બનાવે.

Verse 59

तारुण्यं तस्य गेहस्य दूतिके परिकथ्यते । काष्ठसंघैश्च जीर्णत्वं बहुकालैः प्रयाति सः

હે દૂતી, તે ઘરની ‘તારુણ્ય’ એવી રીતે કહેવાય છે; પરંતુ લાકડાના સમૂહને કારણે તે લાંબા સમય પછી અનિવાર્ય રીતે જીર્ણતા પામે છે.

Verse 60

स्थानभ्रष्टाः प्रजायंते मूलाग्रे प्रचलंति ते । न सहेल्लेपनाभारमाधारेण प्रतिष्ठति

જે પોતાના યોગ્ય સ્થાનથી ભ્રષ્ટ થાય છે, તે હીન અવસ્થામાં જન્મે છે; તે મૂળના અગ્રભાગે જ કંપે છે. આધાર પર દૃઢ પ્રતિષ્ઠા ન હોવાથી લેપનનો ભાર સહન કરી શકતા નથી.

Verse 61

एतद्गृहस्य वार्द्धक्यं कथितं शृणु दूतिके । पतमानं गृहं दृष्ट्वा गृहस्वामी परित्यजेत्

હે દૂતિકે, આ ગૃહનું વાર্ধક્ય (ક્ષય) આમ કહેલું છે—સાંભળ. પડતું ઘર જોઈ ગૃહસ્વામીએ તેને પરિત્યાગ કરવો જોઈએ.

Verse 62

गृहमन्यं प्रवेशाय प्रयात्येव हि सत्वरम् । तथा बाल्यं च तारुण्यं नृणां वृद्धत्वमेव च

જેમ બીજાં ગૃહમાં પ્રવેશ કરવા માણસ ત્વરાથી જાય છે, તેમ મનુષ્યોનું બાળપણ અને યુવન પણ ઝડપથી વીતે છે—અંતે માત્ર વૃદ્ધત્વ જ બાકી રહે છે.

Verse 63

स बाल्ये बालरूपश्च ज्ञानहीनं प्रकारयेत् । चित्रयेत्कायमेवापि वस्त्रालंकारभूषणैः

બાળ્યમાં તેને બાળકરૂપ અને જ્ઞાનહીન તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે; અને તેના દેહને પણ વસ્ત્ર, અલંકાર અને ભૂષણોથી શોભાવવામાં આવે છે.

Verse 64

लेपनैश्चंदनैश्चान्यैस्तांबूलप्रभवादिभिः । कायस्तरुणतां याति अतिरूपो विजायते

લેપન, ચંદન અને તાંબૂલ વગેરે અન્ય દ્રવ્યો વડે દેહ યુવન પ્રાપ્ત કરે છે અને મનુષ્ય અતિશય રૂપવાન બને છે.

Verse 65

बाह्याभ्यंतरमेवापि रसैः सर्वैः प्रपोषयेत् । तेन पोषणभावेन परिपुष्टः प्रजायते

બાહ્ય અને આંતરિક—બન્નેને સર્વ રસોથી સમ્યક પોષવું જોઈએ; એ પોષણભાવથી જ જીવ સંપૂર્ણપણે પુષ્ટ અને વિકસિત થાય છે.

Verse 66

जायते मांसवृद्धिस्तु रसैश्चापि नवोत्तमा । यांति विस्तरतां राजन्नंगान्याप्यायितान्यपि

રસોના પોષણથી માંસની ઉત્તમ નવી વૃદ્ધિ થાય છે; અને હે રાજન, સારી રીતે પોષાયેલા અંગો પણ પરિપૂર્ણતામાં વિસ્તરે છે.

Verse 67

प्रत्यंगानि रसैश्चैव स्वंस्वं रूपं प्रयांति वै । दंताधरौ स्तनौ बाहू कटिपृष्ठमुरू उभे

પ્રત્યંગો પોતાના પોતાના રસોથી યોગ્ય સ્વરૂપ પામે છે—દાંત અને હોઠ, સ્તન, બાહુ, કમર અને પીઠ, તથા બંને જાંઘો.

Verse 68

हस्तपादतलौ तद्वद्वृद्धित्वं प्रतिपेदिरे । उभाभ्यामपि तान्येव वृद्धिमायांति तानि वै

એ જ રીતે હાથ અને પગના તળિયા પણ વૃદ્ધિ પામ્યા; અને ખરેખર, એ બન્ને દ્વારા તે જ અંગો વધુ વધતા જાય છે.

Verse 69

अंगानि रसमांसाभ्यां सुरूपाणि भवंति ते । तैः स्वरूपैर्भवेन्मर्त्यो रसबद्धश्च दूतिके

રસ અને માંસના સંયોગથી તે અંગો સુરૂપ બને છે; અને એ જ સ્વરૂપોથી મર્ત્ય દેહ પ્રગટે છે—હે દૂતિકે, રસાસક્તિથી બંધાયેલો.

Verse 70

सुरूपः कथ्यते मर्त्यो लोके केन प्रियो भवेत् । विष्ठामूत्रस्य वै कोशः काय एष च दूतिके

લોકમાં મનુષ્યને સુરૂપ કહે છે; પરંતુ કયા સાચા પ્રમાણથી તે પ્રિય બને? હે દૂતી, આ કાયાં તો વિષ્ઠા-મૂત્રનો કોશ માત્ર છે.

Verse 71

अपवित्रशरीरोयं सदा स्रवति निर्घृणः । तस्य किं वर्ण्यते रूपं जलबुद्बुदवच्छुभे

હે શુભે, આ શરીર અંદરથી અપવિત્ર છે, સદા સ્રવે છે અને કરુણાવિહિન છે; જળબુદબુદ સમાન ક્ષણભંગુર રૂપનું શું વર્ણન કરવું?

Verse 72

यावत्पंचाशद्वर्षाणि तावत्तिष्ठति वै दृढः । पश्चाच्च जायते हानिस्तस्यैवापि दिनेदिने

પચાસ વર્ષ સુધી તે દૃઢ રહે છે; ત્યારબાદ તેને દિવસે દિવસે ક્ષય થવા લાગે છે.

Verse 73

दंताः शिथिलतां यांति तथा लालायते मुखम् । चक्षुर्भ्यामपि पश्येन्न कर्णाभ्यां न शृणोति च

દાંત ઢીલા પડી જાય છે અને મોઢામાંથી લાળ વહી જાય છે; આંખોથી પણ દેખાતું નથી અને કાનોથી સાંભળાતું નથી.

Verse 74

गतिं कर्तुं न शक्नोति हस्तपादैश्च दूतिके । अक्षमो जायते कायो जराकालेन पीडितः

હે દૂતી, જરાકાળથી પીડિત થતાં શરીર અશક્ત બની જાય છે; હાથ-પગ હોવા છતાં ચાલવા-ફરવા શકતું નથી.

Verse 75

तद्रसः शोषमायाति जराग्नितापशोषितः । अक्षमो जायते दूति केन रूपत्वमिष्यते

જરા-રૂપ અગ્નિના તાપથી તેનું જીવનરસ સૂકી જાય છે. હે દૂતી, ત્યારે તે અસમર્થ બને છે—પછી રૂપલાવણ્ય કેવી રીતે ટકી શકે?

Verse 76

यथा जीर्णं गृहं याति क्षयमेवं न संशयः । तथा संक्षयमायाति वार्द्धके तु कलेवरम्

જેમ જૂનું જર્જરિત ઘર નિઃસંદેહે ક્ષય પામે છે, તેમ જ વૃદ્ધાવસ્થામાં આ કાયાં પણ અનિવાર્ય રીતે ક્ષીણ થઈ જાય છે.

Verse 77

ममरूपं समायातं वर्णस्येवं दिने दिने । केनाहं रूपसंयुक्ता केन रूपत्वमिष्यते

દિવસે દિવસે મારું રૂપ-વર્ણ એ જ રંગ જેવું થતું જાય છે. કોના દ્વારા હું રૂપસંયુક્ત બની, અને કોના દ્વારા આ રૂપત્વ ટકી રહેશે?

Verse 78

यथा जीर्णं गृहं याति केनासौ पुरुषो बली । यस्यार्थमागता दूति भवती केन शंसति

એ બલવાન પુરુષ જર્જરિત ઘર જેવો ક્ષીણ થઈ કેવી રીતે ચાલ્યો ગયો? હે દૂતી, તું કોના હિતાર્થે આવી છે, અને કારણરૂપે કોનું નામ કહે છે?

Verse 79

किमु चैव त्वया दृष्टं ममांगे वद सांप्रतम् । तस्यांगादिह हीनं च दूति नास्त्यधिकं तथा

હમણાં જ કહો—તમે મારા અંગોમાં શું જોયું? હે દૂતી, અહીં કોઈ અંગમાં કમી નથી, તેમ જ વધારાનું પણ કંઈ નથી.

Verse 80

यथा त्वं च तथासौवै तथाहं नात्र संशयः । कस्य रूपं न विद्येत रूपवान्नास्ति भूतले

જેમ તું છે તેમ જ તે છે, અને તેમ જ હું પણ છું—અહીં શંકા નથી. કોનું રૂપ ન હોય? પૃથ્વી પર નિરાકાર કોઈ નથી.

Verse 81

उच्छ्रायाः पतनांताश्च नगास्तु गिरयः शुभे । कालेन पीडिता यांति तद्वद्भूताश्च नान्यथा

હે શુભે! ઊંચા ઊઠેલા પર્વતો અને શિખરો પણ અંતે પતનને જ પામે છે. કાળના દબાણથી તેઓ ક્ષીણ થઈ જાય છે; તેમ જ પ્રાણીઓનું પણ—બીજો પરિણામ નથી.

Verse 82

अरूपो रूपवान्दिव्य आत्मा सर्वगतः शुचिः । स्थावरेष्वेव सर्वेषु जंगमेषु च दूतिके

તે નિરાકાર હોવા છતાં સાકાર છે—દિવ્ય, આત્મસ્વરૂપ, સર્વવ્યાપી અને શુદ્ધ. હે દૂતી! તે સર્વ સ્થાવરોમાં અને સર્વ જંગમોમાં પણ વિદ્યમાન છે.

Verse 83

एको निवसते शुद्धो घटेष्वेकं यथोदकम् । घटनाशात्प्रयात्येकमेकत्वं त्वं न बुध्यसे

એક શુદ્ધ તત્ત્વ અનેક દેહ-ઘટોમાં એમ વસે છે જેમ અનેક ઘડામાં એક જ જળ રહે. ઘડો તૂટે ત્યારે એ જ જળ એકરૂપે ‘ચલી જાય’ એમ લાગે; પરંતુ તું આ એકત્વ સમજતો નથી.

Verse 84

पिंडनाशादयं चात्मा एकरूपो विजायते । एकं रूपं मया दृष्टं संसारे वसता सदा

દેહ-પિંડ નાશ પામે ત્યારે આ આત્મા એકરસ, અવિભાજ્ય સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે. સંસારમાં વસતા છતાં મેં સદા તે એક જ સત્ય રૂપનું દર્શન કર્યું છે.

Verse 85

एवं वद स्वतं ज्ञात्वा यस्यार्थमिह चागता । दर्शयस्व अपूर्वं मे यदि भोक्तुमिहेच्छसि

તમે જે હેતુથી અહીં આવ્યા છો તે સ્વયં જાણી તે મુજબ બોલો. જો ખરેખર અહીં ભોગ કરવા ઇચ્છો, તો મને કંઈક અપુર્વ દર્શાવો.

Verse 86

व्याधिना पीड्यमानस्य कफेनापि वृतस्य च । अंगाद्विचलते शोणः स्थानभ्रष्टोभिजायते

રોગથી પીડિત અને કફથી પણ અવરોધિત વ્યક્તિનું રક્ત પોતાના સ્થાનથી ખસી જઈ શરીરમાંથી ચળવળ પામી બહાર તરફ વહેવા લાગે છે.

Verse 87

अंगसंधिषु सर्वासु पलत्वं चांतरं गतः । एकतो नाशमायाति स्वं हि रूपं परित्यजेत्

જ્યારે શરીરના સર્વ સાંધાઓમાં પાંડુતા અને આંતરિક દુર્બળતા વ્યાપે, ત્યારે મનુષ્ય એકાએक વિનાશ પામે છે, જાણે પોતાનું જ સ્વરૂપ ત્યજી દેતો હોય.

Verse 88

विष्ठात्वं जायते शीघ्रं कृमिभिश्च भवेत्किल । तद्वद्दुःखकरं वापि निजरूपं परित्यजेत्

આ ઝડપથી વિષ્ઠા બની જાય છે અને કહેવાય છે કે કૃમિઓથી ભરાઈ જાય છે. એ જ રીતે, જો પોતાનું સ્વરૂપ જ દુઃખકારક બને, તો તેને પણ ત્યજી દેવું જોઈએ.

Verse 89

श्रूयतां जायते पश्चात्कृमिदुर्गंधसंकुलम् । जायंते तत्र वै यूकाः कृमयो वा न संशयः

સાંભળો—પછી તે કૃમિઓ અને દુર્ગંધથી ભરાઈ જાય છે. ત્યાં નિશ્ચયે જ જૂં અને કૃમિઓ જન્મે છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 90

सकृमिः कुरुते स्फोटं कंडूं च परिदारुणाम् । व्यथामुत्पादयेद्यूका सर्वांगं परिचालयेत्

ચામડીનો કૃમિ ફોડા ઊભા કરે છે અને અતિ ભયંકર ખંજવાળ કરાવે છે; જૂં દુઃખ ઉત્પન્ન કરીને સમગ્ર શરીરને અશાંત કરી સતત હલાવડાવે છે।

Verse 91

नखाग्रैर्घृष्यमाणा सा कंडूः शांता प्रजायते । तद्वत्तैश्च शृणुष्वैव सुरतस्य न संशयः

નખના અગ્રથી ઘસવાથી તે ખંજવાળ શાંત થઈ જાય છે; એ જ રીતે—આ સાંભળ—સુરતનું સુખ પણ એવા જ ઘર્ષણ-સ્પર્શથી જ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમાં શંકા નથી।

Verse 92

भुंजत्येव रसान्मर्त्यः सुभिक्षान्पिबते पुनः । वायुना तेन प्राणेन पाकस्थानं प्रणीयते

મર્ત્ય ખરેખર રસયુક્ત આહાર ભોગવે છે અને ફરી પોષક પેય પીવે છે; વાયુ દ્વારા વહન થતી તે પ્રાણશક્તિથી અન્ન પાચનસ્થાને પહોંચે છે।

Verse 93

यद्भक्तं प्राणिभिर्दूति पाकस्थानं गतं पुनः । सर्वं तत्पिहितं तत्र वायुर्वै पातयेन्मलम्

પ્રાણીઓએ ભક્ષણ કરેલું જે અન્ન ફરી પાચનસ્થાને પહોંચે છે, ત્યાં બધું ઢંકાઈ જાય છે; અને ખરેખર વાયુ જ મલને નીચે પાડી/બહાર કાઢે છે।

Verse 94

सारभूतो रसस्तत्र तद्रक्तश्च प्रजायते । निर्मलः शुद्धवीर्यस्तु ब्रह्मस्थानं प्रयाति च

ત્યાં સારભૂત ‘રસ’ ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાંથી રક્ત જન્મે છે; જે નિર્મળ અને શુદ્ધવીર્ય છે તે બ્રહ્મસ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 95

आकृष्टः स समानेन नीतस्तेनापि वायुना । स्थानं न लभते वीर्यं चंचलत्वेन वर्तते

સમાને વાયુથી અંદર ખેંચાઈ અને એ જ પવનથી વહેતો જઈ મનુષ્યને સ્થિર સ્થાન મળતું નથી; તેની પ્રાણશક્તિ ચંચળતામાં જ ભટકે છે.

Verse 96

प्राणिनां हि कपालेषु कृमयः संति पंच वै । द्वावेतौ कर्णमूले तु नेत्रस्थाने ततः पुनः

પ્રાણીઓના કપાળમાં ખરેખર પાંચ પ્રકારના કૃમિઓ કહેવાયા છે; તેમાં બે કાનના મૂળમાં અને ફરી (અન્ય) નેત્રપ્રદેશમાં સ્થિત છે.

Verse 97

कनिष्ठांगुलिमानेन रक्तपुच्छाश्च दूतिके । नवनीतस्य वर्णेन कृष्णपुच्छा न संशयः

હે દૂતિકે! કનિષ્ઠા આંગળીના પ્રમાણથી તેની પૂંછડી રક્તવર્ણ છે; અને નવનીતના વર્ણ મુજબ તેની પૂંછડી કૃષ્ણ છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 98

तेषां नामापि भद्रे त्वं मत्तो निगदितं शृणु । पिंगली शृंखली नाम द्वौ कृमी कर्णमूलयोः

હે ભદ્રે! તેમના નામ પણ મારી પાસેથી કહેલા સાંભળ—કાનના મૂળમાં પિંગળી અને શૃંખળી નામના બે કૃમિ છે.

Verse 99

चपलः पिप्पलश्चैव द्वावेतौ नासिकाग्रयोः । शृंगली जंगली चान्यौ नेत्रयोरंतरस्थितौ

ચપલ અને પિપ્પલ—આ બે નાસિકાના અગ્રભાગે સ્થિત છે; અને શૃંગલી તથા જંગલી—બીજા બે—બંને નેત્રોના આંતરિક ભાગમાં સ્થિત છે.

Verse 100

कृमीणां शतपंचाशत्तादृग्भूता न संशयः । भालांतेवस्थिताः सर्वे राजिकायाः प्रमाणतः

આ પ્રકારના કૃમિઓ એકસો પચાસ છે—એમાં સંશય નથી. તે બધા લલાટના અંતભાગે સ્થિત છે, દરેક રાઈના દાણા જેટલા પ્રમાણના છે.

Verse 101

कपालरोगिणः सर्वे विकुर्वंति न संशयः । केशद्वयं मुखे तस्य विद्यते शृणु दूतिके

કપાળરોગથી પીડિત બધા જ વિકૃત રીતે વર્તે છે—એમાં સંશય નથી. હે દૂતી, સાંભળ—તેના મુખ પર બે વાળ છે.

Verse 102

प्राणिनां संक्षयं विद्धि तत्क्षणे हि न संशयः । स्वस्थाने संस्थितस्यापि प्राजापत्यस्य वै मुखे

પ્રાણીઓનો ક્ષય તે જ ક્ષણે થઈ શકે છે—એમાં સંશય નથી. સ્વસ્થાને સ્થિત હોવા છતાં, પ્રાજાપત્યના મુખે જ (મૃત્યુ ઉપજે છે).

Verse 103

तद्वीर्यं रसरूपेण पतते नात्र संशयः । मुखेन पिबते वीर्यं तेन मत्तः प्रजायते

તે વીર્ય રસરૂપે પડે છે—એમાં સંશય નથી. મુખથી વીર્ય પાન કરવાથી તેનાથી મત્તતા (મોહ) થાય છે અને તે જથી સંતાન ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 104

तालुमध्यप्रदेशे च चंचलत्वेन वर्तते । इडा च पिंगला नाडी सुषुम्णाख्या च संस्थिता

તાળુના મધ્ય પ્રદેશમાં તે ચંચળતાથી વર્તે છે. ત્યાં જ ઇડા અને પિંગલા નામની નાડીઓ તથા સુષુમ્ના નામની નાડી પણ સ્થિત છે.

Verse 105

सुबलेनापि तस्यैव नाडिका जालपंजरे । कामकंडूर्भवेद्दूति सर्वेषां प्राणिनां किल

અલ્પ બળથી પણ એ જ જાળ-પિંજરની નાની નળી, હે દૂતી, સર્વ પ્રાણીઓમાં કામની ખંજવાળ જગાવે છે.

Verse 106

पुंसश्च स्फुरते लिंगं नार्या योनिश्च दूतिके । स्त्रीपुंसौ संप्रमत्तौ तु व्रजतः संगमं ततः

હે દૂતિકે, પુરુષનું લિંગ સ્ફુરે છે અને સ્ત્રીની યોની પણ; પછી કામમાં મત્ત સ્ત્રી-પુરુષ સંગમ તરફ જાય છે.

Verse 107

कायेन कायसंघृष्टिर्मैथुनेन हि जायते । क्षणमात्रं सुखं काये पुनः कंडूश्च तादृशी

મૈથુનથી દેહનો દેહ સાથે ઘર્ષણ થાય છે. શરીરમાં સુખ ક્ષણમાત્ર; પછી તેવી જ કામની ખંજવાળ ફરી ઊઠે છે.

Verse 108

सर्वत्र दृश्यते दूति भाव एवंविधः किल । व्रज त्वमात्मनः स्थानं नैवास्त्यत्र अपूर्वता

હે દૂતી, આવો ભાવ સર્વત્ર દેખાય છે. તું પોતાના સ્થાને પાછી જા; અહીં કંઈ અપુર્વ નથી.

Verse 109

अपूर्वं नास्ति मे किंचित्करोम्येव न संशयः

મારે માટે કંઈ અપુર્વ નથી; હું નિઃસંદેહ તે કરી જ નાખું છું.