Adhyaya 28

Verse 1

ऋषय ऊचुः । विस्तरेण समाख्याहि जन्म तस्य महात्मनः । पृथोश्चैव महाभाग श्रोतुकामा वयं पुनः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાભાગ! તે મહાત્માનું જન્મ વિસ્તારે કહો, અને પૃથુનું પણ; અમે ફરીથી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

Verse 2

राज्ञा तेन यथा दुग्धा इयं धात्री महात्मना । पुनर्देवैश्च पितृभिर्मुनिभस्तत्त्ववेदिभिः

જે રીતે તે મહાત્મા રાજાએ આ ધાત્રી (પૃથ્વી)ને પૂર્વે દોહી હતી, તેવી જ રીતે દેવો, પિતૃઓ અને તત્ત્વજ્ઞ મુનિઓએ પણ તેને ફરી દોહી.

Verse 3

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः । शैलैश्चैव पिशाचैश्च गंधर्वैः पुण्यकर्मभिः

જેમ દૈત્યો અને નાગો, જેમ યક્ષો અને વૃક્ષો; તેમ જ પર્વતો, પિશાચો અને પુણ્યકર્મ કરનાર ગંધર્વોએ પણ (પૃથ્વી) દોહી હતી.

Verse 4

ब्राह्मणैश्च तथा सिद्धै राक्षसैर्भीमविक्रमैः । पूर्वमेव यथा दुग्धा अन्यैश्च सुमहात्मभिः

આ (પૃથ્વી) પહેલેથી જ બ્રાહ્મણો તથા સિદ્ધો દ્વારા, ભીમવિક્રમી રાક્ષસો દ્વારા, અને અન્ય મહાત્માઓ દ્વારા પણ દોહાઈ ચૂકી હતી.

Verse 5

तेषामेव हि सर्वेषां विशेषं पात्रधारणम् । क्षीरस्यापि विधिं ब्रूहि विशेषं च महामते

તેમ સૌ માટે પાત્ર-ધારણના વિશેષ ભેદો વિસ્તારે કહો. તેમજ, હે મહામતે, ક્ષીર (દૂધ) વિષેની વિધિ અને તેના વિશેષ નિયમો પણ જણાવો.

Verse 6

वेनस्यापि नृपस्यैव पाणिरेव महात्मनः । ऋषिभिर्मथितः पूर्वं स कस्मादिह कारणात्

મહાત્મા રાજા વેનનો હાથ પણ પૂર્વે ઋષિઓ દ્વારા મથાયો હતો—અહીં તે કયા કારણથી બન્યું?

Verse 7

क्रुद्धश्चैव महापुण्यैः सूतपुत्र वदस्व नः । विचित्रेयं कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी

હે સૂતપુત્ર, અમે ક્રોધિત હોઈએ તોય તારા મહાપુણ્યથી અમને કહો. આ વિચિત્ર પવિત્ર કથા સર્વ પાપોનો નાશ કરનારી છે.

Verse 8

श्रोतुकामा महाभाग तृप्तिर्नैव प्रजायते । सूत उवाच । वैन्यस्य हि पृथोश्चैव तस्य विस्तरमेव च

હે મહાભાગ, સાંભળવાની ઇચ્છા હોવા છતાં તૃપ્તિ થતી નથી. સૂત બોલ્યા—હું વેનપુત્ર પૃથુ તથા તેની સંપૂર્ણ કથા વિસ્તારે કહું છું.

Verse 9

जन्मवीर्यं तथा क्षेत्रं पौरुषं द्विजसत्तमाः । प्रवक्ष्यामि यथा सर्वं चरित्रं तस्य धीमतः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હું તે ધીમાનના જન્મ, વીર્ય, રાજ્યક્ષેત્ર, પૌરુષ અને તેની સંપૂર્ણ ચરિત્રકથા યથાર્થ રીતે વર્ણવીશ.

Verse 10

शुश्रूषध्वं महाभागा मामेवं द्विजसत्तमाः । अभक्ताय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च

હે મહાભાગ દ્વિજશ્રેષ્ઠો, મારી વાત યથાવત્ ધ્યાનથી સાંભળો. ભક્તિહીન, અશ્રદ્ધાળુ અને કપટી મનુષ્યને આ કહેવું નહિ.

Verse 11

सुमूर्खाय सुमोहाय कुशिष्याय तथैव च । श्रद्धाहीनाय कूटाय सर्वनाशाय मा द्विजाः

હે દ્વિજોએ, અતિમૂર્ખ, મોહગ્રસ્ત, કુશિષ્ય, અશ્રદ્ધાળુ, કૂટકપટી અને સર્વનાશમાં પ્રવૃત્ત વ્યક્તિને આ ન આપશો.

Verse 12

अन्यथा पठते यो हि निरयं च प्रयाति हि । भवंतो भावसंयुक्ताः सत्यधर्मपरायणाः

જે આને અન્યથા, એટલે ખોટી રીતે પાઠ કરે છે, તે નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે. પરંતુ તમે ભાવસંયુક્ત અને સત્ય-ધર્મમાં પરાયણ છો.

Verse 13

भवतामग्रतः सर्वं चरित्रं पापनाशनम् । संप्रवक्ष्याम्यशेषेण शृणुध्वं द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તમારાં સમક્ષ પાપનાશક આ સમગ્ર ચરિત્ર હું હવે નિઃશેષ રીતે કહું છું; ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 14

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, હવે હું તે રહસ્ય ઉપદેશ કહું છું, જે સ્વર્ગપ્રદ, યશદાયક, આયુષ્યવર્ધક, મંગલમય, વેદસંમિત અને ઋષિઓએ પ્રોક્ત છે.

Verse 15

यश्चैनं कीर्तयेन्नित्यं पृथोर्वैन्यस्य विस्तरम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा न स शोचेत्कृताकृतम्

જે બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરીને નિત્ય વેનપુત્ર પૃથુનું આ વિસ્તૃત ચરિત્ર કીર્તન કરે છે, તે કરેલાં-ન કરેલાં કર્મો વિષે શોક કરતો નથી.

Verse 16

सप्तजन्मार्जितं पापं श्रुतमात्रेण नश्यति । ब्राह्मणो वेदविद्वांश्च क्षत्रियो विजयी भवेत्

સાત જન્મોમાં સંચિત પાપ માત્ર શ્રવણથી જ નાશ પામે છે. બ્રાહ્મણ વેદવિદ્વાન બને છે અને ક્ષત્રિય વિજયી બને છે.

Verse 17

वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् । एवं फलं समाप्नोति पठनाच्छ्रवणादपि

વૈશ્ય ધનસંપત્તિથી સમૃદ્ધ બને છે અને શૂદ્ર સુખ પ્રાપ્ત કરે છે. આમ વાંચવાથી પણ અને સાંભળવાથી પણ આ ફળ મળે છે.

Verse 18

पृथोर्जन्मचरित्रं च पवित्रं पापनाशनम् । धर्मगोप्ता महाप्राज्ञो वेदशास्त्रार्थकोविदः

પૃથુના જન્મ અને ચરિત્રનું આ વર્ણન પવિત્ર અને પાપનાશક છે. તે ધર્મનો રક્ષક, મહાપ્રાજ્ઞ અને વેદ-શાસ્ત્રના અર્થમાં કુશળ હતો.

Verse 19

अत्रिवंशसमुत्पन्नः पूर्वमत्रिसमः प्रभुः । स्रष्टा सर्वस्य धर्मस्य अंगो नाम प्रजापतिः

અત્રિવંશમાં જન્મેલા, પૂર્વે અત્રિસમાન પ્રભુ એવા ‘અંગ’ નામના પ્રજાપતિ સર્વ ધર્મના સર્જક અને સ્થાપક હતા.

Verse 20

य आसीत्तस्य पुत्रो वै वेनो नाम प्रजापतिः । धर्ममेवं परित्यज्य सर्वदैव प्रवर्तते

તેનો પુત્ર વેન નામનો પ્રજાપતિ હતો; તેણે આ રીતે ધર્મનો ત્યાગ કરીને સદૈવ ધર્મવિરોધમાં જ વર્તન કર્યું.

Verse 21

मृत्योः कन्या महाभागा सुनीथा नाम नामतः । तां तु अंगो महाभागः सुनीथामुपयेमिवान्

મૃત્યુની સুনીથા નામની મહાભાગ્યવતી પુત્રી હતી; મહાભાગ અઙ્ગે તે સুনીથાને પત્નીરૂપે સ્વીકારી.

Verse 22

तस्यामुत्पादयामास वेनं धर्मप्रणाशनम् । मातामहस्य दोषेण वेनः कालात्मजात्मजः

તેમાંથી તેણે ધર્મનો નાશ કરનાર વેનને જન્મ આપ્યો; માતામહના દોષથી વેન કાળના પુત્રનો પૌત્ર બન્યો.

Verse 23

निजधर्मं परित्यज्य अधर्मनिरतोभवत् । कामाल्लोभान्महामोहात्पापमेव समाचरत्

પોતાનો સ્વધર્મ ત્યજી તે અધર્મમાં આસક્ત થયો; કામ, લોભ અને મહામોહથી પ્રેરાઈ તે પાપ જ આચરતો રહ્યો.

Verse 24

वेदाचारमयं धर्मं परित्यज्य नराधिपः । अन्ववर्तत पापेन मदमत्सरमोहितः

વેદાચારમય ધર્મનો ત્યાગ કરીને તે નરાધિપ પાપના માર્ગે ચાલ્યો; મદ, મત્સર અને મોહથી તે મોહિત થયો હતો.

Verse 25

वेदाध्यायं विना लोके प्रावर्तंत तदा जनाः । निःस्वाध्यायवषट्काराः प्रजास्तस्मिन्प्रजापतौ

ત્યારે લોકમાં લોકો વેદાધ્યયન વિના જ વર્તવા લાગ્યા; તે પ્રજાપતિના સમયમાં પ્રજા સ્વાધ્યાયવિહોણી અને ‘વષટ્’કારથી વંચિત બની।

Verse 26

प्रवृत्तं न पपुः सोमं हुतं यज्ञेषु देवताः । इत्युवाच स दुष्टात्मा ब्राह्मणान्प्रति नित्यशः

“યજ્ઞોમાં વિધિપૂર્વક અર્પિત સોમને દેવતાઓ પીતા નથી,” એમ તે દુષ્ટબુદ્ધિ પુરુષ બ્રાહ્મણોને નિત્ય વારંવાર કહેતો।

Verse 27

नाध्येतव्यं न होतव्यं न देयं दानमेव च । न यष्टव्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः

“અધ્યયન ન કરવું, હોમ ન કરવો; દાન ન આપવું—ભેટ પણ નહીં. યજ્ઞ ન કરવો, આહુતિ ન આપવી”—આ જ તે પ્રજાપતિનો નિયમ હતો।

Verse 28

आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते । अहमिज्यश्च यष्टा च यज्ञश्चेति पुनः पुनः

વિનાશ નજીક આવતાં આ ક્રૂર પ્રતિજ્ઞા વારંવાર ઊઠી—“પૂજ્ય હું જ, યજમાન હું જ, અને યજ્ઞ પણ હું જ છું।”

Verse 29

मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि । इत्यब्रवीत्सदा वेनो ह्यहं विष्णुः सनातनः

“યજ્ઞો મારા માટે જ કરવાના, અને આહુતિઓ પણ મારામાં જ અર્પણ કરવી,” એમ વેન સદા કહેતો—“કારણ કે હું જ સનાતન વિષ્ણુ છું।”

Verse 30

अहं ब्रह्मा अहं रुद्रो मित्र इंद्रः सदागतिः । अहमेव प्रभोक्ता च हव्यं कव्यं न संशयः

હું જ બ્રહ્મા છું, હું જ રુદ્ર છું; હું જ મિત્ર અને ઇન્દ્ર છું, સદા શરણરૂપ. હું જ પ્રભુ-ભોક્તા છું—દેવોને હવ્ય અને પિતૃઓને કવ્ય—એમાં સંશય નથી.

Verse 31

अथ ते मुनयः क्रुद्धा वेनं प्रति महाबलाः । ऊचुस्ते संगताः सर्वे राजानं पापचेतनम्

પછી તે મહાબળવાન મુનિઓ ક્રોધિત થઈ એકત્ર થયા અને પાપચેતન રાજા વેણને ઉદ્દેશીને બોલ્યા.

Verse 32

ऋषय ऊचुः । राजा हि पृथिवीनाथः प्रजां पालयते सदा । धर्ममूर्तिः स राजेंद्र तस्माद्धर्मं हि रक्षयेत्

ઋષિઓએ કહ્યું—રાજા જ પૃથ્વીનાથ છે અને સદા પ્રજાનું પાલન કરે છે. હે રાજેન્દ્ર, તે ધર્મમૂર્તિ છે; તેથી નિશ્ચયે ધર્મનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.

Verse 33

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामो यज्ञे द्वादशवार्षिकीम् । अधर्मं कुरु मा यागे नैष धर्मः सतां गतिः

અમે દ્વાદશવર્ષીય યજ્ઞની દીક્ષામાં પ્રવેશ કરવા જઈએ છીએ. યાગમાં અધર્મ ન કર; આ ન ધર્મ છે, ન સજ્જનોનો માર્ગ.

Verse 34

कुरु धर्मं महाराज सत्यं पुण्यं समाचर । प्रजाहं पालयिष्यामि इति ते समयः कृतः

હે મહારાજ, ધર્મ આચર; સત્યનું પાલન કર અને પુણ્યકર્મ કર. કારણ કે તું આ પ્રતિજ્ઞા કરી છે—‘હું પ્રજાનું પાલન કરીશ.’

Verse 35

तांस्तथाब्रुवतः सर्वान्महर्षीनब्रवीत्तदा । वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिरिममर्थमनर्थकम्

તે સર્વ મહર્ષિઓ એમ બોલ્યા ત્યારે, દુર્બુદ્ધિ વેણ હસી પડ્યો અને ત્યારબાદ અર્થહીન તથા અનર્થક વચન બોલ્યો।

Verse 36

वेन उवाच । स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया । श्रुतवीर्यतपः सत्ये मया वा कः समो भुवि

વેણ બોલ્યો—ધર્મનો સ્રષ્ટા મારા સિવાય બીજો કોણ છે? હું કોની વાત સાંભળું? કીર્તિ, પરાક્રમ, તપ અને સત્યમાં પૃથ્વી પર મારા સમાન કોણ છે?

Verse 37

प्रभवं सर्वभूतानां धर्माणां च विशेषतः । संमूढा न विदुर्नूनं भवंतो मां विचेतसः

હું સર્વ ભૂતોનો પ્રભવ છું અને વિશેષ કરીને સર્વ ધર્મોનો પણ. પરંતુ તમે મોહગ્રસ્ત અને અવિવેકી બની નિશ્ચયે મને ઓળખતા નથી।

Verse 38

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलैस्तथा । द्यां भुवं चैव रुंधेयं नात्र कार्या विचारणा

હું ઇચ્છું તો પૃથ્વીને દહન કરી દઉં અને જળોથી તેને પ્લાવિત પણ કરી દઉં. સ્વર્ગ અને અંતરિક્ષને પણ રોકી દઉં—અહીં વિચારવાની જરૂર નથી।

Verse 39

यदा न शक्यते मोहादवलेपाच्च पार्थिव । अपनेतुं तदा वेनं ततः क्रुद्धा महर्षयः

હે રાજા, મોહ અને અહંકારને કારણે જ્યારે વેણને તેના માર્ગથી હટાવવો શક્ય ન રહ્યો, ત્યારે મહર્ષિઓ ક્રોધિત થયા।

Verse 40

विस्फुरंतं तदा वेनं बलाद्गृह्य ततो रुषा । वेनस्य तस्य सव्योरुं ममंथुर्जातमन्यवः

ત્યારે છટપટાતા વેનને બળપૂર્વક પકડી, ક્રોધથી ઉદ્ભવેલા રોષવાળા મહાત્માઓએ વેનની ડાબી જાંઘને મથન કરી.

Verse 41

कृष्णांजनचयोपेतमतिह्रस्वं विलक्षणम् । दीर्घास्यं च विरूपाक्षं नीलकंचुकवर्चसम्

તે ઘન કાળા અંજનના લેપથી યુક્ત, અત્યંત ઠીંગણો અને વિલક્ષણ હતો; લાંબા મુખવાળો, વિકૃત નેત્રવાળો, અને નીલા કંચુકસમાન આવરણથી તેજસ્વી હતો।

Verse 42

लंबोदरं व्यूढकर्णमतिभीतं दुरोदरम् । ददृशुस्ते महात्मानो निषीदेत्यब्रुवंस्ततः

તેઓએ તેને જોયો—લંબોદર, ફેલાયેલા કાનવાળો, અત્યંત ભયભીત અને કૃશોદર; ત્યારબાદ તે મહાત્માઓએ કહ્યું, “બેસી જા.”

Verse 43

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा निषसाद भयातुरः । पर्वतेषु वनेष्वेव तस्य वंशः प्रतिष्ठितः

તેમનું વચન સાંભળીને તે ભયથી વ્યાકુળ થઈ બેઠો. તેનો વંશ માત્ર પર્વતો અને વનોમાં જ સ્થાપિત થયો.

Verse 44

निषादाश्च किराताश्च भिल्लानाहलकास्तथा । भ्रमराश्च पुलिंदाश्च ये चान्ये म्लेच्छजातयः

નિષાદો, કિરાતો, ભિલ્લો અને આહલકો; તેમજ ભ્રમરો અને પુલિંદો—અને અન્ય જે મ્લેચ્છ જાતિઓ કહેવાય છે તે સૌ.

Verse 45

पापाचारास्तु ते सर्वे तस्मादंगात्प्रजज्ञिरे । अथ ते ऋषयः सर्वे प्रसन्नमनसस्ततः

તે સર્વ પાપાચારીઓ તે અંગમાંથી જ ઉત્પન્ન થયા. ત્યારબાદ સર્વ ઋષિઓ પ્રસન્નચિત્ત થયા.

Verse 46

गतकल्मषमेवं तं जातं वेनं नृपोत्तमम् । ममंथुर्दक्षिणं पाणिं तस्यैव च महात्मनः

આ રીતે કલ્મષરહિત વેન—શ્રેષ્ઠ નૃપ—ઉત્પન્ન થયો. ત્યારબાદ ઋષિઓએ તે મહાત્માના જમણા હાથને મથ્યો.

Verse 47

मथिते तस्य पाणौ तु संजातं स्वेदमेव हि । पुनर्ममंथुस्ते विप्रा दक्षिणं पाणिमेव च

તેના હાથનું મથન થતું હતું ત્યારે તેની હથેળીમાં ખરેખર પરસેવો થયો. ત્યારબાદ તે વિપ્રોએ ફરી તેના જમણા હાથને જ મથ્યો.

Verse 48

सुकरात्पुरुषो जज्ञे द्वादशादित्यसन्निभः । तप्तकांचनवर्णांगो दिव्यमाल्यांबरावृतः

સૂકરથી એક પુરુષ જન્મ્યો, જે દ્વાદશ આદિત્યો સમાન તેજસ્વી હતો. તેના અંગો તપ્ત કાંસ્યન સમા સુવર્ણવર્ણના હતા અને તે દિવ્ય માળા તથા વસ્ત્રોથી આવૃત હતો.

Verse 49

दिव्याभरणशोभांगो दिव्यगंधानुलेपनः । मुकुटेनार्कवर्णेन कुंडलाभ्यां विराजते

તેના અંગો દિવ્ય આભરણોથી શોભિત હતા અને તે દિવ્ય સુગંધિત અનુલેપનથી અલંકૃત હતો. સૂર્યવર્ણ મુકુટ તથા યુગલ કુંડળોથી તે વિરાજતો હતો.

Verse 50

महाकायो महाबाहू रूपेणाप्रतिमो भुवि । खड्गबाणधरो धन्वी कवची च महाप्रभुः

તે મહાકાય, મહાબાહુ અને પૃથ્વી પર રૂપે અપ્રતિમ હતો. ખડ્ગ અને બાણ ધારણ કરનાર, ધનુર્ધર, કવચધારી એવો મહાપ્રભુ હતો.

Verse 51

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वालंकारभूषणः । तेजसा रूपभावेन सुवर्णैश्च महामतिः

તે સર્વ શુભલક્ષણોથી સંપન્ન અને સર્વ અલંકારોથી વિભૂષિત હતો. તેજ, રૂપલાવણ્ય અને સ્વર્ણવૈભવથી તે મહામતિ સમાન દેખાતો હતો.

Verse 52

दिवि इंद्रो यथा भाति भुवि वेनात्मजस्तथा । तस्मिञ्जाते महाभागे देवाश्च ऋषयोमलाः

જેમ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્ર તેજે ભાસે છે, તેમ પૃથ્વી પર વેનનો પુત્ર ભાસ્યો. તે મહાભાગ્યવાન જન્મતાં દેવો અને નિર્મળ ઋષિઓ (હર્ષિત થયા).

Verse 53

उत्सवं चक्रिरे सर्वे वेनस्य तनयं प्रति । दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षादग्निरिवोज्ज्वलः

વેનના પુત્રના સન્માનમાં સૌએ ઉત્સવ કર્યો. તે પોતાના તેજથી દીપ્ત, જાણે સాక్షાત અગ્નિ સમાન ઉજ્જ્વલ રીતે ઝળહળ્યો.

Verse 54

आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महावरम् । शरान्दिव्यांश्च रक्षार्थे कवचं च महाप्रभम्

પ્રથમ તેણે ‘આજગવ’ નામનું મહાવર ધનુષ ધારણ કર્યું. રક્ષણાર્થે તેણે દિવ્ય બાણો અને મહાપ્રભુ સમાન પ્રભાવશાળી કવચ પણ ગ્રહણ કર્યું.

Verse 55

जाते सति महाभागे पृथौ वीरे महात्मनि । संप्रह्रष्टानि भूतानि समस्तानि द्विजोत्तम

હે દ્વિજોત્તમ! મહાભાગ્યશાળી, વીર, મહાત્મા પૃથુનો જન્મ થતાં જ સર્વ પ્રાણીઓ અત્યંત હર્ષિત થયા।

Verse 56

सर्वतीर्थानि तोयानि पुण्यानि विविधानि च । तस्याभिषेके विप्रेंद्राः सर्व एव प्रतस्थिरे

તેનાં અભિષેક માટે, હે વિપ્રેન્દ્રો! સર્વ તીર્થોના પવિત્ર જળો તથા નાનાવિધ પુણ્ય તોય સર્વ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ એકત્ર કરી તૈયાર કર્યા।

Verse 57

पितामहाद्या देवास्तु भूतानि विविधानि च । स्थावराणि चराण्येव अभ्यषिंचन्नराधिपम्

ત્યારે પિતામહ (બ્રહ્મા) આદિ દેવો તથા નાનાવિધ ભૂતો—સ્થાવર અને ચર—સર્વે મળીને તે નરાધિપનો અભિષેક કર્યો।

Verse 58

महावीरं प्रजापालं पृथुमेव द्विजोत्तम । पृथुर्वैन्यो राजराज्ये अभिगम्य चराचरैः

હે દ્વિજોત્તમ! મહાવીર અને પ્રજાપાલક તો માત્ર પૃથુ જ હતા. પૃથુ વૈન્ય રાજરાજ્ય પ્રાપ્ત કરતાં જ ચરાચર સર્વ પ્રાણીઓ તેને વંદન કરવા આવ્યા।

Verse 59

देवैर्विप्रैस्तथा सर्वैरभिषिक्तो महामनाः । राज्ञां समधिराज्ये वै पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

ત્યારે મહામન, પ્રતિાપવાન પૃથુ વૈન્યનો દેવો, બ્રાહ્મણો તથા સર્વે દ્વારા અભિષેક થયો અને તે રાજાઓમાં પરમાધિરાજ પદે પ્રતિષ્ઠિત થયો।

Verse 60

तस्य पित्रा प्रजाः सर्वाः कदा नैवानुरंजिताः । तेनानुरंजिताः सर्वा मुमुदिरे सुखेन वै

તેના પિતાથી પ્રજા કદી સાચે પ્રસન્ન થઈ નહોતી; પરંતુ તેના દ્વારા પ્રસન્ન કરાયેલી સર્વ પ્રજા નિશ્ચયે સુખથી આનંદિત થઈ.

Verse 61

अनुरागात्तस्य वीरस्य नाम राजेत्यजायत । प्रयातस्य सुवीरस्य समुद्रस्य द्विजोत्तम

અનુરાગથી તે વીરનું નામ ‘રાજા’ થયું. હે દ્વિજોત્તમ! તે સુવીર પ્રસ્થાન કર્યો ત્યારે સમુદ્ર તરફ ગયો.

Verse 62

आपस्तस्तंभिरे सर्वा भयात्तस्य महात्मनः । दुर्गं मार्गं विलोप्यैव सुमार्गं पर्वता ददुः

તે મહાત્માના ભયથી સર્વ જળ સ્થિર થઈ ગયાં; અને પર્વતોએ દુર્ગમ માર્ગ દૂર કરીને સુગમ માર્ગ આપ્યો.

Verse 63

ध्वजभंगं न चक्रुस्ते गिरयः सर्व एव ते । अकृष्टपच्या पृथिवी सर्वत्र कामधेनवः

તે સર્વ પર્વતોએ ધ્વજભંગ કર્યો નહીં. ધરતી ખેડ્યા વિના જ પાક આપતી હતી અને સર્વત્ર કામધેનુ ગાયો હતી.

Verse 64

पर्जन्यः कामवर्षी च वेदयज्ञान्महोत्सवान् । कुर्वंति ब्राह्मणाः सर्वे क्षत्रियाश्च तथा परे

પર્જન્ય દેવ ઇચ્છાનુસાર વરસનાર બન્યો; અને સર્વ બ્રાહ્મણો, ક્ષત્રિયો તથા અન્ય લોકો વેદવિહિત યજ્ઞોના મહોત્સવ કરે છે.

Verse 65

सर्वकामफला वृक्षास्तस्मिञ्छासति पार्थिवे । न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम्

તે પાર્થિવ રાજા શાસન કરતો ત્યારે વૃક્ષો સર્વકામના-ફળ આપતા. ત્યારે ન દુર્ભિક્ષ હતું, ન વ્યાધિ, અને મનુષ્યોમાં અકાળમૃત્યુ પણ ન હતી।

Verse 66

सर्वे सुखेन जीवंति लोका धर्मपरायणाः । तस्मिञ्छासति दुर्धर्षे राजराजे महात्मनि

તે દુર્ધર્ષ મહાત્મા રાજરાજ શાસન કરતો ત્યારે ધર્મપરાયણ સર્વ લોકો સુખથી જીવતા હતા।

Verse 67

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञे पैतामहे शुभे । सूत सूत्यां समुत्पन्नः सौम्येहनि महात्मनि

એ જ સમયે શુભ પૈતામહ યજ્ઞમાં, સૌમ્ય અને પવિત્ર દિવસે, સૂતની પત્નીથી એક મહાત્મા પુત્ર જન્મ્યો।

Verse 68

तस्मिन्नेव महायज्ञे जज्ञे प्राज्ञोऽथ मागधः । पृथोःस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

એ જ મહાયજ્ઞમાં પ્રાજ્ઞ માગધ પણ જન્મ્યો. રાજા પૃથુની સ્તુતિ માટે તે બંનેને ત્યાં મહર્ષિઓએ બોલાવ્યા।

Verse 69

सूतस्य लक्षणं वक्ष्ये महापुण्यं द्विजोत्तमाः । शिखासूत्रेण संयुक्तो वेदाध्ययनतत्परः

હે દ્વિજોત્તમો, હું સૂતના મહાપુણ્ય લક્ષણો કહું છું—તે શિખા અને યજ્ઞોપવીતથી યુક્ત હોય છે અને વેદાધ્યયનમાં તત્પર રહે છે।

Verse 70

सर्वशास्त्रार्थवेत्तासावग्निहोत्रमुपासते । दानाध्ययनसंपन्नो ब्रह्माचारपरायणः

તે સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થનો જાણકાર છે અને વિધિપૂર્વક અગ્નિહોત્રનું ઉપાસન કરે છે. દાન અને સ્વાધ્યાયથી સમ્પન્ન થઈ બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં પરાયણ રહે છે.

Verse 71

देवानां ब्राह्मणानां च पूजनाभिरतः सदा । याचकस्तावकैः पुण्यैर्वेदमंत्रैर्यजेत्किल

દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજામાં જે સદા રત રહે છે, એવો યાચક પોતાના પુણ્યકર્મો તથા વૈદિક મંત્રોથી નિશ્ચયે યજ્ઞ કરવો જોઈએ.

Verse 72

ब्रह्माचारपरो नित्यं संबंधं ब्राह्मणैः सह । एवं स मागधो जज्ञे वेदाध्ययनवर्जितः

તે નિત્ય બ્રહ્મચર્યમાં પરાયણ રહી બ્રાહ્મણોની સંગતમાં હતો; છતાં તે માગધ વેદાધ્યયનથી વંચિત થઈ જન્મ્યો.

Verse 73

बंदिनश्चारणाः सर्वे ब्रह्माचारविवर्जिताः । ज्ञेयास्ते च महाभागाः स्तावकाः प्रभवंति ते

બધી બંધિ અને ચારણો બ્રહ્મચર્યના નિયમથી રહિત છે; હે મહાભાગ, જાણો કે તેઓ માત્ર સ્તુતિ કરનારા સ્તાવક રૂપે જ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 74

स्तवनार्थमुभौ सृष्टौ निपुणौ सूतमागधौ । तावूचुरृषयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः

સ્તવનના હેતુથી કુશળ એવા બે—સૂત અને માગધ—સર્જાયા. ત્યારબાદ સર્વ ઋષિઓએ તેમને કહ્યું—“આ પાર્થીવ રાજાની સ્તુતિ કરો।”

Verse 75

कर्मैतदनुरूपं च यादृशोयं नराधिपः । तावूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्बंदिमागधौ

આ ફળ કર્માનુરૂપ જ છે, અને આ નરાધિપ જેવો છે તેવો જ તેને શોભે છે. ત્યારબાદ સૂત અને માગધે તે સર્વ ઋષિઓને સંબોધ્યા.

Verse 76

आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः । न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः

અમે અમારા સ્વકર્મોથી દેવો અને ઋષિઓને પ્રસન્ન કરીશું. પરંતુ હે વિદ્વન્, તેનું કર્મ તેવું નથી; તેમ જ તેના લક્ષણો અને યશ પણ તેવા નથી.

Verse 77

कर्मणा येन कुर्यावः स्तोत्रमस्य महात्मनः । जानीवस्तन्न विप्रेंद्रा अविज्ञातगुणस्य हि

આ મહાત્માનું સ્તોત્ર અમે કયા કર્મ કે ઉપાયથી રચી શકીએ? હે વિપ્રશ્રેષ્ઠો, અમને તે જાણીતું નથી, કારણ કે તેના ગુણો હજી અજ્ઞાત છે.

Verse 78

भविष्यैस्तैर्गुणैः पुण्यैः स्तोतव्योयं नरोत्तमः । कृतवान्यानि कर्माणि पृथुरेव महायशाः

આ નરોત્તમ ભવિષ્યના પુણ્યમય સદ્ગુણો માટે સ્તુત્ય છે—જેમ મહાયશસ્વી રાજા પૃથુ પોતાના કૃતકર્મોથી પ્રશંસિત થાય છે.

Verse 79

ऊचुस्ते मुनयः सर्वे गुणान्दिव्यान्महात्मनः । सत्यवाञ्ज्ञानसंपन्नो बुद्धिमान्ख्यातविक्रमः

ત્યારે તે સર્વ મુનિઓએ તે મહાત્માના દિવ્ય ગુણો કહ્યા—તે સત્યવચન, જ્ઞાનસંપન્ન, બુદ્ધિમાન અને પરાક્રમે ખ્યાત છે.

Verse 80

सदा शूरो गुणग्राही पुण्यवांस्त्यागवान्गुणी । धार्मिकः सत्यवादी च यज्ञानां याजकोत्तमः

તે સદા શૂરવીર, ગુણગ્રાહી, પુણ્યવાન, ત્યાગી અને સદ્ગુણી છે. તે ધાર્મિક, સત્યવાદી તથા યજ્ઞોમાં ઉત્તમ યાજક છે.

Verse 81

प्रियवाक्सत्यवादी च धान्यवान्धनवान्गुणी । गुणज्ञः सगुणग्राही धर्मज्ञः सत्यवत्सलः

તે પ્રિય વાણી બોલે છે અને સત્યવાદી છે; ધાન્યવાન, ધનવાન અને ગુણવાન છે. તે ગુણજ્ઞ, સદ્ગુણગ્રાહી, ધર્મજ્ઞ અને સત્યપ્રેમી છે.

Verse 82

सर्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मण्यो वेदवित्सुधीः । प्रज्ञावान्सुस्वरश्चैव वेदवेदांगपारगः

તે સર્વત્ર વ્યાપક અને સર્વજ્ઞ છે; બ્રહ્મનિષ્ઠ, વેદવિદ્ અને મહાબુદ્ધિમાન છે. તે પ્રજ્ઞાવાન, મધુરસ્વર અને વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત છે.

Verse 83

धाता गोप्ता प्रजानां स विजयी समरांगणे । राजसूयादिकानां तु यज्ञानां राजसत्तमः

તે પ્રજાનો ધાતા (પાલક) અને ગોપ્તા (રક્ષક) છે; યુદ્ધભૂમિમાં વિજયી છે. રાજસૂય આદિ યજ્ઞો કરવા યોગ્ય, તે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 84

आहर्ता भूतले चैकः सर्वधर्मसमन्वितः । एते गुणा अस्य चांगे भविष्यंति महात्मनः

પૃથ્વી પર તે એક અદ્વિતીય નેતા થશે, સર્વ ધર્મગુણોથી સમન્વિત. તે મહાત્માના અંગેઅંગે આ ગુણો પ્રગટ થશે.

Verse 85

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु कुर्वाणौ सूतमागधौ । गुणैश्चैव भविष्यैश्च स्तोत्रं तस्य महात्मनः

ઋષિઓ દ્વારા નિયુક્ત થયેલા તે બે—સૂત અને માગધ—તે મહાત્માનું સ્તોત્ર રચતા હતા; તેના ગુણો તથા ભવિષ્યમાં થનારા મહાકર્મોથી તેની સ્તુતિ કરતા હતા।

Verse 86

तदा प्रभृति वै लोकास्तवैस्तुष्टा महामते । पुरतश्च भविष्यंति दातारः स्तावनैर्गुणैः

તે સમયથી, હે મહામતે, તમારા સ્તવોથી પ્રસન્ન થયેલા લોકો તમારા સમક્ષ આવશે; તમારા ગુણસ્તવનથી પ્રેરિત થઈ તેઓ દાતા બનીને આવશે।

Verse 87

ततः प्रभृति लोकेस्मिन्स्तवेषु द्विजसत्तमाः । आशीर्वादाः प्रयुज्यंते तेषां द्रविणमुत्तमम्

તે સમયથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ લોકમાં સ્તવોમાં આશીર્વાદવચનો પ્રયોગ થવા લાગ્યા; અને જે તેને ઉચ્ચારે છે તેમના માટે એ આશીર્વાદ જ ઉત્તમ ધન બને છે।

Verse 88

सूताय मागधायैव बंदिने च महोदयम् । चारणाय ततः प्रादात्तैलंगं देशमुत्तमम्

પછી તેણે સૂત, માગધ અને બંદી (ભાટ) ને સમૃદ્ધ મહોદય પ્રદેશ અર્પણ કર્યો; અને ચારણને ઉત્તમ તૈલંગ દેશ (તેલિંગ) પ્રદાન કર્યો।

Verse 89

पृथुः प्रसादाद्धर्मात्मा हैहयं देशमेव च । रेवातीरे पुरं कृत्वा स्वनाम्ना नृपनंदनः

ધર્માત્મા પૃથુએ પ્રસાદપૂર્વક હૈહય દેશ પણ અર્પણ કર્યો; અને નૃપનંદને રેવા તટે એક નગર વસાવી તેને પોતાના નામથી પ્રસિદ્ધ કર્યું।

Verse 90

ब्राह्मणेभ्यो द्विजश्रेष्ठ यजन्दाता पृथुः पुरा । सर्वज्ञं सर्वदातारं धर्मवीर्यं नरोत्तमम्

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પ્રાચીન કાળે યજ્ઞ કરતાં દાનશીલ રાજા પૃથુએ બ્રાહ્મણોનું યથોચિત સન્માન કર્યું—તે સર્વજ્ઞ, સર્વદાતા, ધર્મવીર્યયુક્ત અને નરોત્તમ હતો.

Verse 91

तं ददृशुः प्रजाः सर्वा मुनयश्च तपोमलाः । ऊचुः परस्परं पुण्या एष राजा महामतिः

બધી પ્રજાએ તેને જોયો અને તપશ્ચર્યાથી પવિત્ર થયેલા મુનિઓએ પણ તેનું દર્શન કર્યું. તે પુણ્યાત્માઓ પરસ્પર બોલ્યા—“આ રાજા મહામતિ છે.”

Verse 92

देवादीनां वृत्तिदाता अस्माकं च विशेषतः । प्रजानां पालकश्चैव वृत्तिदो हि भविष्यति

તે દેવતાઓ આદિ માટે પણ જીવનવૃત્તિનો દાતા થશે અને ખાસ કરીને અમારો. તે પ્રજાનો પાલક પણ થશે અને ખરેખર અન્ન-આજીવિકા આપનાર બનશે.

Verse 93

इयं धात्री महाप्राज्ञा उप्तं बीजं पुरा किल । जीवनार्थं प्रजाभिस्तु ग्रासयित्वा स्थिराभवत्

આ ધાત્રી—મહાપ્રાજ્ઞા પૃથ્વી—કહેવાય છે કે એક વખત વાવેલું બીજ તેણે ગળી લીધું; અને પ્રજાના જીવનાર્થે તે સ્થિર તથા દૃઢ બની ગઈ.

Verse 94

ततः पृथुं द्विजश्रेष्ठ प्रजाः समभिदुद्रुवुः । विधत्स्वेति सुवृत्तिं नो मुनीनां वचनं तदा

ત્યારે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, પ્રજાઓ પૃથુ પાસે દોડી આવી. તે સમયે મુનિઓનું વચન હતું—“અમારા માટે સુવૃત્તિ (સદ્ આજીવિકા અને સુવ્યવસ્થિત જીવન) સ્થાપો.”

Verse 95

ग्रासयित्वा तदान्नानि पृथ्वी जाता सुनिश्चला । भयं प्रजानां सुमहत्स दृष्ट्वा राजसत्तमः

જ્યારે અન્ન-ધાન્ય ગ્રસાઈ ગયા, ત્યારે પૃથ્વી સંપૂર્ણ નિશ્ચલ બની. પ્રજાનો અતિ મહાન ભય જોઈ તે રાજસત્તમ (રાજા) પ્રતિભાવ આપ્યો.

Verse 96

महर्षिवचनात्सोपि प्रगृह्य सशरं धनुः । अभ्यधावत वेगेन पृथ्वीं क्रुद्धो नराधिपः

મહર્ષિના વચનથી તેણે પણ બાણ સહિત ધનુષ્ય ધારણ કર્યું. ક્રોધિત નરાધિપતિ વેગથી પૃથ્વી તરફ દોડ્યો.

Verse 97

कौंजरं रूपमास्थाय भयात्तस्य तु मेदिनी । वनेषु दुर्गदेशेषु गुप्ता भूत्वा चचार सा

તેના ભયથી મેદિની (પૃથ્વી) હાથીનું રૂપ ધારણ કરીને, વનો અને દુર્ગમ પ્રદેશોમાં છુપાઈને વિચરવા લાગી.

Verse 98

न पश्यति महाप्राज्ञः कुरूपं द्विजसत्तमाः । आचचक्षुर्महाप्राज्ञं कुंजरं रूपमास्थिता

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! મહાપ્રાજ્ઞો કુરુપતા નથી જોતા. તેમણે તે મહાપ્રાજ્ઞને હાથીનું રૂપ ધારણ કરેલો જોયો.

Verse 99

ततः कुंजररूपांतामभिदुद्राव पार्थिवः । ताड्यमाना च सा तेन निशितैर्मार्गणैस्ततः

પછી રાજા હાથીરૂપ ધારણ કરેલી તેણી (પૃથ્વી) તરફ ધસી ગયો. અને તે તેના તીક્ષ્ણ બાણોથી આઘાત પામી ત્યારે (આગળ) પ્રતિક્રિયા કરી.

Verse 100

हरिरूपं समास्थाय पलायनपराभवत् । हरेरूपं समास्थाय अभिदुद्राव पार्थिवः

હરિનું રૂપ ધારણ કરીને તે પલાયન કરવાની વૃત્તિથી પરાજિત થયો; અને રાજા પણ હરિરૂપ ધારણ કરીને તેની પાછળ ધસી ગયો।

Verse 101

सोतिक्रुद्धो महाप्राज्ञो रोषारुणसुलोचनः । सुबाणैर्निशितैस्तीक्ष्णैराजघान स मेदिनीम्

અતિ ક્રોધિત તે મહાપ્રાજ્ઞ—રોષથી લાલ થયેલા સુંદર નેત્રોવાળો—ત્યારે તીક્ષ્ણ, નિશિત બાણોથી મેદિની (પૃથ્વી)ને આઘાત કર્યો।

Verse 102

आकुलव्याकुला जाता बाणाघातहता तदा । माहिषं रूपमास्थाय पलायनपराभवत्

ત્યારે બાણાઘાતથી ઘાયલ થઈ તે અત્યંત વ્યાકુળ બની; અને મહિષનું રૂપ ધારણ કરીને પલાયનમાં જ તત્પર થઈ ગઈ।

Verse 103

अभ्यधावत वेगेन बाणपाणिर्धनुर्धरः । सा गौर्भूत्वा द्विजश्रेष्ठा स्वर्गमेव गता ध्रुवम्

બાણ હાથમાં લઈને ધનુર્ધર વેગથી ધસી આવ્યો; પરંતુ તે દ્વિજશ્રેષ્ઠા ગાય બની નિશ્ચયે એકલી જ સ્વર્ગે ગઈ।

Verse 104

ब्रह्मणः शरणं प्राप्ता विष्णोश्चैव महात्मनः । रुद्रादीनां च देवानां त्राणस्थानं न विंदति

બ્રહ્મા, મહાત્મા વિષ્ણુ અને રુદ્રાદિ દેવોના શરણમાં ગયા છતાં (ક્યારેક) સાચું ત્રાણસ્થાન, નિશ્ચિત આશ્રય, મળતું નથી।

Verse 105

अलभंती भृशं त्राणं वैन्यमेवान्वविंदत । तस्य पार्श्वं पुनः प्राप्ता बाणघातसमाकुला

પ્રભાવી રક્ષણ ન મળતાં તે વૈન્ય (પૃથુ)ની જ શરણમાં ગઈ. બાણોના પ્રહારો થી વ્યાકુળ થઈ તે ફરી તેના પાર्श્વે પહોંચી।

Verse 106

बद्धांजलिपुटाभूत्वा तं पृथुं वाक्यमब्रवीत् । त्राहित्राहीति राजेंद्र सा राजानमभाषत

હાથ જોડીને તેણે રાજા પૃથુને કહ્યું—“ત્રાહિ, ત્રાહિ; મને બચાવો!” હે રાજેન્દ્ર, આ રીતે તેણે રાજાને વિનંતી કરી।

Verse 107

अहं धात्री महाभाग सर्वाधारा वसुंधरा । निहतायां मयि नृप निहतं लोकसप्तकम्

હે મહાભાગ! હું ધાત્રી—સર્વને ધારણ કરનારી વસુંધરા, સર્વનો આધાર છું. હે નૃપ, જો હું હણાઈ જાઉં તો સાતેય લોક હણાઈ જાય।

Verse 108

कृतांजलिपुटा भूत्वा पूज्या लोकैस्त्रिभिः सदा । उवाच चैनं राजानमवध्या स्त्री सदा नृप

હાથ જોડીને, ત્રિલોકમાં સદા પૂજ્ય એવી તેણીએ રાજાને કહ્યું—“હે નૃપ, સ્ત્રી સદા અવધ્ય છે; તેને હાનિ ન કરવી।”

Verse 109

स्त्रीणां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः । गवां वधे महत्पापं दृष्टमस्ति द्विजोत्तमैः

દ્વિજોત્તમોએ જણાવ્યું છે—સ્ત્રીવધ મહાપાપ છે; તેમજ ગોવધ પણ મહાપાપ છે—એવું તેમણે નિશ્ચિત કર્યું છે।

Verse 110

मया विना महाराज कथं धारयसे प्रजाः । अहं यदास्थिरा राजंस्तदा लोकाश्चराचराः

હે મહારાજ! મારા વિના તમે પ્રજાનું પાલન કેવી રીતે કરશો? હે રાજન, હું જ્યારે અસ્થિર થાઉં ત્યારે ચરાચર સહિત સર્વ લોક અસ્થિર થઈ જાય છે.

Verse 111

स्थिरत्वं यांति ते सर्वे स्थिरीभूता यदा ह्यहम् । मां विना तु इमे लोका विनश्येयुश्चराचराः

હું જ્યારે સ્થિરરૂપે સ્થિત થાઉં ત્યારે આ બધાં સ્થિરતા પામે છે; પરંતુ મારા વિના આ ચરાચર લોક નાશ પામે.

Verse 112

ततः प्रजा विनश्येयुर्मम नाशे समागते । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया विना

પછી જો મારો નાશ થાય તો પ્રજા નાશ પામશે. હે રાજન, મારા વિના તમે પ્રજાને કેવી રીતે ધારણ અને રક્ષણ કરશો?

Verse 113

मयि लोकाः स्थिरा राजन्मयेदं धार्यते जगत् । मद्विनाशे विनश्येयुः प्रजाः सर्वा न संशयः

હે રાજન, લોક મારા માં સ્થિર છે; મારા દ્વારા જ આ જગત ધારણ થાય છે. મારો વિનાશ થાય તો સર્વ પ્રજા નાશ પામશે—એમાં સંશય નથી.

Verse 114

न मामर्हसि वै हंतुं श्रेयश्चेत्त्वं चिकीर्षसि । प्रजानां पृथिवीपाल शृणु देव वचो मम

જો તું ખરેખર શ્રેય ઇચ્છે છે, તો મને મારવું તને યોગ્ય નથી. હે પૃથ્વીપાલ, પ્રજાનો નાથ, હે દેવ! મારા વચન સાંભળ.

Verse 115

उपायैश्च महाभाग सुसिद्धिं यांत्युपक्रमाः । समालोक्य ह्युपायं त्वं प्रजा येन धरिष्यति

હે મહાભાગ! યોગ્ય ઉપાયો દ્વારા જ સર્વ ઉપક્રમો પૂર્ણ સિદ્ધિ પામે છે. તેથી જે ઉપાયથી પ્રજાનું ધારણ-પાલન થશે તે ઉપાયને સારી રીતે વિચારીને એ જ ઉપાયથી પ્રજાનું રક્ષણ કર.

Verse 116

मां हत्वा त्वं महाराज धारणे पालने सदा । पोषणे च महाप्राज्ञ मद्विना हि कथं नृप

હે મહારાજ! મને મારીને તું સદા રાજ્યનું ધારણ, પાલન અને પોષણ કેવી રીતે કરીશ? હે મહાપ્રાજ્ઞ નૃપ, મારા વિના તે કેવી રીતે શક્ય?

Verse 117

धरिष्यसि प्रजां चेमां कोपं यच्छ त्वमात्मनः । अन्नमयी भविष्यामि धरिष्यामि प्रजामिमाम्

તું આ પ્રજાનું ધારણ કરશ—પોતાનો ક્રોધ સંયમમાં રાખ. હું અન્નમયી (અન્નસમૃદ્ધ) બનીને આ પ્રજાનું ધારણ કરીશ.

Verse 118

अहं नारी अवध्या च प्रायश्चित्ती भविष्यसि । अवध्यां तु स्त्रियं प्राहुस्तिर्यग्योनिगतामपि

હું સ્ત્રી છું, તેથી અવધ્યા છું; તું પ્રાયશ્ચિત્તનો ભાગી બનશે. તેઓ કહે છે કે સ્ત્રી અવધ્યા છે—તે તિર્યક્-યોનિમાં ગઈ હોય તોય.

Verse 119

विचार्यैवं महाराज न धर्मं त्यक्तुमर्हसि । एवं नानाविधैर्वाक्यैरुक्तो धात्र्या नराधिपः

હે મહારાજ! આ રીતે વિચાર કરીને તારે ધર્મનો ત્યાગ કરવો યોગ્ય નથી. આ રીતે ધાત્રી (ધાય/પરિચારિકા) એ અનેક પ્રકારના વચનોથી નરાધિપને સમજાવ્યો.

Verse 120

कोपमेनं महाराज त्यज दारुणमेव हि । प्रसन्ने त्वयि राजेंद्र तदा स्वस्था भवाम्यहम्

હે મહારાજ, આ ભયંકર ક્રોધનો ત્યાગ કરો. હે રાજેન્દ્ર, આપ પ્રસન્ન થશો ત્યારે જ હું સ્વસ્થ અને શાંત થઈશ.

Verse 121

एवमुक्तस्तया राजा पृथुर्वैन्यः प्रजापतिः । तामुवाच महाभागां धरित्रीं द्विजसत्तमाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, તેના દ્વારા આમ કહેવાયા પછી, પ્રજાપતિ રાજા પૃથુએ તે મહાભાગા પૃથ્વીને કહ્યું.