Mantra-Māhātmya and Sādhana of Kārtavīryārjuna (Nyāsa, Yantra, Homa, and Dīpa-Vrata)
નારદ કર્મવશ રાજાઓના ઉદય‑પતન જોઈ પૂછે છે કે કાર્તવીર્યાર્જુનને જગત વિશેષ રીતે કેમ સેવે છે. સનત્કુમાર કહે છે કે તે સુદર્શન‑ચક્રનો અવતાર છે; દત્તાત્રેયની ઉપાસનાથી પરમ તેજ પ્રાપ્ત કર્યું છે, અને તેનું સ્મરણ માત્ર વિજય તથા નુકસાનની ભરપાઈ આપે છે. પછી અગાઉ ગુપ્ત રહેલી તાંત્રિક પ્રક્રિયાઓ જણાવે છે—ન્યાસ‑કવચ સ્થાપના, મંત્ર‑પરીક્ષા, વિનિયોગ (ઋષિ દત્તાત્રેય, છંદ અનુષ્ટુપ, દેવતા કાર્તવીર્યાર્જુન, બીજ/શક્તિ ધ્રુવ), અંગન્યાસ અને ધ્યાનમૂર્તિ. જપ સંખ્યા, હોમના અંશ‑આહુતિ, ષટ્કોણ‑ત્રિકોણ યંત્રરેખા, અષ્ટશક્તિ‑પૂજા, પૂર્ણ યંત્રરચના, કુંભાભિષેકના ફળ અને ગામરક્ષામાં ઉપયોગ વર્ણવાય છે. ફળ અનુસાર હોમદ્રવ્ય—ઉચ્ચાટન, વશ્ય, શાંતિ, સ્તંભન, સમૃદ્ધિ, ચોરીનિવારણ—અને આહુતિ સંખ્યાના નિયમો પણ છે. મંત્રકુલો‑છંદોનું વર્ણન, ગાયત્રી પ્રયોગમાં સાવચેતી અને રાત્રિ પાઠ અંગે ચેતવણી આપવામાં આવે છે. અંતે વિસ્તૃત દીપવ્રત—શુભ માસ‑તિથિ‑નક્ષત્ર‑યોગ, દીપપાત્રમાન, વાટ સંખ્યા, સ્થાપના, સંકલ્પમંત્ર, શકુન, આચારનિયમ, ગુરુ અનુજ્ઞા અને બ્રાહ્મણભોજન‑દક્ષિણાથી સમાપ્તિ; પછી ઉપસંહાર।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कार्तवीर्यतप्रभृतयो नृपा बहुविधा भुवि । जायंतेऽथ प्रलीयंते स्वस्वकर्मानुसारतः ॥ १ ॥
નારદે કહ્યું—પૃથ્વી પર કાર્તવીર્ય વગેરે અનેક પ્રકારના રાજાઓ જન્મે છે અને પછી પોતાના-પોતાના કર્મ અનુસાર લય પામે છે.
Verse 2
तत्कथं राजवर्योऽसौ लोकेसेव्यत्वमागतः । समुल्लंघ्य नृपानन्यानेतन्मे नुद संशयम् ॥ २ ॥
તો પછી તે રાજશ્રેષ્ઠ અન્ય તમામ રાજાઓને વટાવીને લોકે સેવ્ય કેમ બન્યો? મારા આ સંશયને દૂર કરો.
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि संदेहविनिवृत्तये । यथा सेव्यत्वमापन्नः कार्तवीर्यार्जुनो भुवि ॥ ३ ॥
સનત્કુમાર બોલ્યા—હે નારદ, સાંભળ; તારો સંદેહ દૂર કરવા માટે હું કહું છું કે પૃથ્વી પર કાર્તવીર્યાર્જુન કેવી રીતે સેવનીય અને પૂજ્ય બન્યો।
Verse 4
यः सुदर्शनचक्रस्यावतारः पृथिवीतले । दत्तात्रेयं समाराध्य लब्धवांस्तेज उत्तमम् ॥ ४ ॥
જે પૃથ્વી પર સુદર્શનચક્રનો અવતાર હતો, તેણે દત્તાત્રેયની વિધિવત આરાધના કરીને પરમ ઉત્તમ તેજ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 5
तस्य क्षितीश्वरेंद्रस्य स्मरणादेव नारद । शत्रूञ्जयति संग्रामे नष्टं प्राप्नोति सत्वरम् ॥ ५ ॥
હે નારદ, તે ભૂપતિ-સમ્રાટનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી જ મનુષ્ય યુદ્ધમાં શત્રુઓને જીતે છે અને ગુમાવેલું ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 6
तेनास्य मंत्रपूजादि सर्वतंत्रेषु गोपितम् । तुभ्यं प्रकाशयिष्येऽहं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ६ ॥
આથી આ સંબંધિત મંત્રજપ, પૂજા વગેરે વિધિઓ સર્વ તંત્રોમાં ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે; પરંતુ તને હું તે પ્રગટ કરીશ—જે સર્વ સિદ્ધિ આપનાર છે।
Verse 7
वह्नितारयुता रौद्री लक्ष्मीरग्नींदुशांतियुक् । वेधाधरेन्दुशांत्याढ्यो निद्रयाशाग्नि बिंदुयुक् ॥ ७ ॥
રૌદ્રી અગ્નિ અને તારા સાથે યુક્ત છે; લક્ષ્મી અગ્નિ તથા ચંદ્રની શાંતિ-શક્તિથી યુક્ત છે. વેધા ધારક ચંદ્રની શાંતિથી સમૃદ્ધ છે; અને નિદ્રા યાશા, અગ્નિ તથા બિંદુ સાથે યુક્ત છે।
Verse 8
पाशो मायांकुशं पद्मावर्मास्त्रे कार्तवीपदम् । रेफोवा द्यासनोऽनन्तो वह्निजौ कर्णसंस्थितौ ॥ ८ ॥
આ ન્યાસ/કવચ-વ્યવસ્થામાં પાશ, માયાંકુશ, પદ્મ, વર્મ અને અસ્ત્ર તથા ‘કાર્તવી’ પદનું વિન્યાસ કરવો. ‘ર’ (રેફ) અથવા ‘વા’ વર્ણ, ‘દ્યાસન’, ‘અનંત’ અને અગ્નિના બે અક્ષરો—બંને કાનમાં સ્થાપવા॥ ૮ ॥
Verse 9
मेषः सदीर्घः पवनो मनुरुक्तो हृदंतिमः । ऊनर्विशतिवर्णोऽयं तारादिर्नखवर्णकः ॥ ९ ॥
‘મેષ’ને ‘સદીર્ઘ’ કહેવામાં આવ્યું છે; તે ‘પવન’ સ્વરૂપ છે અને ‘મનુ-ઉક્ત’ છે, જેના અંતે ‘હૃદ્’ આવે છે. આ ક્રમ વીસથી ઓછા વર્ણોનો છે; ‘તારા’થી આરંભી ‘નખ-વર્ણ’ લક્ષણ ધરાવે છે॥ ૯ ॥
Verse 10
दत्तात्रेयो मुनिश्चास्यच्छन्दोऽनुष्टुबुदाहृतम् । कार्तवीर्यार्जुनो देवो बीजशक्तिर्ध्रुवश्च हृत् ॥ १० ॥
આ મંત્ર/વિદ્યાના ઋષિ દત્તાત્રેય મુનિ છે અને છંદ અનुष્ટુપ્ કહેવાયો છે. દેવતા કાર્તવીર્યાર્જુન; બીજ અને શક્તિ ‘ધ્રુવ’; અને ‘હૃત્’ એટલે હૃદય તેનું સ્થાન છે॥ ૧૦ ॥
Verse 11
शेषाढ्यबीजयुग्मेन हृदयं विन्यसेदधः । शांतियुक्तचतुर्थेन कामाद्येन शिरोंऽगकम् ॥ ११ ॥
શેષ-શક્તિથી યુક્ત બીઝ-યુગ્મ વડે નીચે હૃદય-ન્યાસ કરવો. અને ‘શાંતિ’યુક્ત ચતુર્થ (બીઝ) ‘કામ…’ આદિથી આરંભ કરી શિરે અંગ-ન્યાસ કરવો॥ ૧૧ ॥
Verse 12
इन्द्वाढ्यं वामकर्णाद्यमाययोर्वीशयुक्तया । शिखामंकुशपद्माभ्यां सवाग्भ्यां वर्म विन्यसेत् ॥ १२ ॥
ઇન્દુ-તત્ત્વયુક્ત (અક્ષરો) ડાબા કાનથી આરંભ કરીને વિન્યસ્ત કરવો. અને માયા-વર્ણોને ‘વીસ’ સંખ્યાથી સંયુક્ત કરી, વાક્-સંબંધિત અક્ષરો સાથે શિખા, અંકુશ અને પદ્મ પર વર્મ (કવચ) નો ન્યાસ કરવો॥ ૧૨ ॥
Verse 13
वर्मास्त्राभ्यामस्त्रमुक्तं शेषार्णैर्व्यापकं पुनः । हृदये जठरे नाभौ जठरे गुह्यदेशतः ॥ १३ ॥
આ રીતે વર્મ-મંત્ર અને અસ્ત્ર-મંત્ર સાથે અસ્ત્ર છોડીને, બાકી અક્ષરોથી ફરી સર્વવ્યાપક રક્ષાત્મક ન્યાસ કરવો—હૃદયમાં, જઠરમાં, નાભિમાં, ફરી જઠરમાં અને ગુહ્યદેશમાં।
Verse 14
दक्षपादे वामपादे सक्थ्नि जानुनि जंघयोः । विन्यसेद्बीजदशकं प्रणवद्वयमध्यगम् ॥ १४ ॥
જમણા પગે, ડાબા પગે, જાંઘમાં, ઘૂંટણે અને પિંડળીમાં—બે પ્રણવ (ઓં)ની વચ્ચે સ્થિત દસ બીજાક્ષરોનો ન્યાસ કરવો।
Verse 15
ताराद्यानथ शेषार्णान्मस्तके च ललाटके । भ्रुवोः श्रुत्योस्तथैवाक्ष्णोर्नसि वक्त्रे गलेंऽसके ॥ १५ ॥
પછી ‘તારા’થી આરંભ કરીને અને ત્યારબાદ બાકી અક્ષરોનો ન્યાસ—મસ્તક અને લલાટ પર; તેમજ ભ્રૂઓ પર, કાન પર, આંખો પર, નાસિકા પર, મુખ પર, અને ગળા તથા અંસપ્રદેશ પર કરવો।
Verse 16
सर्वमन्त्रेण सर्वांगे कृत्वा व्यापकमादृतः । सर्वेष्टसिद्धये ध्यायेत्कार्तवीर्यं जनेश्वरम् ॥ १६ ॥
‘સર્વ-મંત્ર’ વડે સમગ્ર અંગોમાં આદરપૂર્વક વ્યાપક ન્યાસ કરીને, સર્વ ઇષ્ટસિદ્ધિ માટે મનુષ્યોના ઈશ્વર કાર્તવીર્યનું ધ્યાન કરવું।
Verse 17
उद्यद्रर्कसहस्राभं सर्वभूपतिवन्दितम् । दोर्भिः पञ्चाशता दक्षैर्बाणान्वामैर्धनूंषि च ॥ १७ ॥
તે ઉગતા હજાર સૂર્ય સમાન તેજસ્વી અને સર્વ રાજાઓ દ્વારા વંદિત હતો; તેની પચાસ કુશળ ભુજાઓ—જમણા હાથોમાં બાણ અને ડાબા હાથોમાં ધનુષ ધારણ કરેલાં હતાં।
Verse 18
दधतं स्वर्णमालाढ्यं रक्तवस्त्रसमावृतम् । चक्रावतारं श्रीविष्णोर्ध्यायेदर्जुनभूपतिम् ॥ १८ ॥
સુવર્ણમાળાથી શોભિત અને રક્તવસ્ત્રોથી આવૃત, શ્રીવિષ્ણુના ચક્રાવતાર-સ્વરૂપ રાજા અર્જુનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ।
Verse 19
लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं दशांशं जुहुयात्तिलैः । सतण्डुलैः पायसेन विष्णुपीठे यजत्तुतम् ॥ १९ ॥
મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો; પછી તેનો દશાંશ તલથી, ચોખાના દાણા અને પાયસ સાથે અગ્નિમાં આહુતિ આપવી, અને વિષ્ણુપીઠે વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું।
Verse 20
षट्कोणेषु षडंगानि ततो दिक्षु विविक्षु च । चौरमदविभञ्जनं मारीमदविभंजनम् ॥ २० ॥
ષટ્કોણોમાં ષડંગોનું ન્યાસ કરવો; પછી દિશાઓ અને વિદિશાઓમાં ‘ચૌરમદવિભંજન’ તથા ‘મારીમદવિભંજન’ મંત્રો લખવા।
Verse 21
अरिमदविभंजनं दैत्यमदविभंजनम् । दुष्टनाशं दुःखनाशं दुरितापद्विनाशकम् ॥ २१ ॥
તે શત્રુઓના મદનો ભંજન કરનાર, દૈત્યોના અહંકારને તોડનાર; દુષ્ટનાશક, દુઃખહર અને દુરિત-આપત્તિઓનો વિનાશક છે।
Verse 22
दिक्ष्वष्टशक्तयः पूज्याः प्राच्यादिष्वसितप्रभाः । क्षेमंकरी वश्यकरी श्रीकरी च यशस्करी ॥ २२ ॥
દિશાઓમાં અષ્ટશક્તિઓની પૂજા કરવી—પ્રાચ્યાદિ દિશાઓમાં શ્યામપ્રભા ધરાવતી—ક્ષેમંકરી, વશ્યકરી, શ્રીકરી અને યશસ્કરી।
Verse 23
आयुः करी तथा प्रज्ञाकरी विद्याकरी पुनः । धनकर्यष्टमी पश्चाल्लोकेशा अस्त्रसंयुताः ॥ २३ ॥
આ આયુષ્ય આપે છે; તે પ્રજ્ઞા આપે છે અને ફરી વિદ્યાનું દાન કરે છે. ત્યારબાદ અષ્ટમી-વ્રત ધન આપનારું બને છે; અને લોકપાલો પોતાના પોતાના અસ્ત્રોથી યુક્ત હોય છે.
Verse 24
एवं संसाधितो मंत्रः प्रयोगार्हः प्रजायते । कार्तवीर्यार्जुनस्याथ पूजायंत्रमिहोच्यते ॥ २४ ॥
આ રીતે સમ્યક્ સાધિત મંત્ર પ્રયોગ માટે યોગ્ય બને છે. હવે અહીં કાર્તવીર્યાર્જુનનું પૂજા-યંત્ર વર્ણવવામાં આવે છે.
Verse 25
स्वबीजानंगध्रुववाक्कर्णिकं दिग्दलं लिखेत् । तारादिवर्मांतदलं शेषवर्णदलांतरम् ॥ २५ ॥
કર્ણિકામાં (મધ્યમાં) પોતાના બીજાક્ષર સાથે અઙ્ગ-મંત્રો, ધ્રુવ-વાક્ય અને વાક્-મંત્ર લખે; પછી દિશાનુસાર દળો (પાંખડીઓ) દોરે. દળો પર તારા થી લઈને વર્મ સુધી લખે; અને દળો વચ્ચેના ખાલી સ્થાનોમાં બાકી વર્ણો લખે.
Verse 26
ऊष्मान्त्यस्वरकिंजल्कं शेषार्णैः परिवेष्टितम् । कोणालंकृतभूतार्णभूगृहं यन्त्रमीशितुः ॥ २६ ॥
ઈશ્વરના યંત્રના મધ્યમાં ઊષ્માંત્ય (શ-ષ-સ-હ) સુધીના સ્વરોમાંથી બનેલું ‘કિંજલ્ક’ હોય અને તે બાકીના અક્ષરોથી પરિઘેરાયેલું હોય. તેના ખૂણાં ભૂતાક્ષરોથી અલંકૃત હોય અને તે ભૂગૃહ (ચોરસ આવરણ)માં સ્થાપિત હોય.
Verse 27
शुद्धभूमावष्टगन्धैर्लिखित्वा यन्त्रमादरात् । तत्र कुंभं प्रतिष्ठाप्य तत्रावाह्यार्चयेन्नृपम् ॥ २७ ॥
શુદ્ધ ભૂમિ પર અષ્ટગંધથી આદરપૂર્વક યંત્ર લખે. પછી ત્યાં કુંભ સ્થાપિત કરીને, ત્યાં જ દેવતાનું આવાહન કરી વિધિપૂર્વક નૃપ (દેવ)ની પૂજા કરે.
Verse 28
स्पृष्ट्वा कुंभं जपेन्मन्त्रं सहस्रं विजितेंद्रियः । अभिषिं चेत्तदंभोभिः प्रियं सर्वेष्टसिद्धये ॥ २८ ॥
કુંભને સ્પર્શ કરીને, જીતેન્દ્રિય સાધકે મંત્રનો સહસ્ર વાર જપ કરવો. પછી એ જ જળથી પ્રિય દેવતાનો અભિષેક કરવો, સર્વ ઇષ્ટસિદ્ધિ માટે.
Verse 29
पुत्रान्यशो रोगनाशमायुः स्वजनरंजनम् । वाक्सिद्धिं सुदृशः कुम्भाभिषिक्तो लभते नरः ॥ २९ ॥
કુંભાભિષેકથી અભિષિક્ત પુરુષ પુત્ર, યશ, રોગનાશ, દીર્ઘ આયુષ્ય, સ્વજનોનું રંજન, વાક્સિદ્ધિ અને મનોહર રૂપ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 30
शत्रूपद्रव आपन्ने ग्रामे वा पुटभेदने । संस्थापंयेदिदं यन्त्रं शत्रुभीतिनिवृत्तये ॥ ३० ॥
ગામમાં શત્રુઓનો ઉપદ્રવ થાય અથવા રક્ષણ-પુટ ભેદાય, ત્યારે શત્રુભય નિવારણ માટે આ યંત્ર સ્થાપવું જોઈએ.
Verse 31
सर्षपारिष्टलशुनकार्पासैर्मार्यते रिपुः । धत्तूरैः स्तभ्यते निम्बैर्द्वेष्यते वश्यतेंऽबुजैः ॥ ३१ ॥
રાઈ, અરિષ્ટ, લસણ અને કપાસથી શત્રુ પર પ્રહાર થાય છે; ધતૂરાથી તે સ્તબ્ધ થાય છે; લીમડાથી દ્વેષી બને છે; અને કમળથી વશમાં આવે છે.
Verse 32
उच्चाटने विभीतस्य समिद्भिः खदिरस्य च । कटुतैलमहिष्याज्यैर्होमद्रव्यांजनं स्मृतम् ॥ ३२ ॥
ઉચ્ચાટન વિધિમાં વિભીતક અને ખદિરની સમિધો, તેમજ કટુ તેલ અને મહિષીનું ઘી—આ હોમદ્રવ્ય તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 33
यवैर्हुते श्रियः प्राप्तिस्तिलैराज्यैरघक्षयः । तिलतंडुलसिद्धार्थजालैर्वश्यो नृपो भवेत् ॥ ३३ ॥
યવથી હવન કરવાથી શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે; તિલ અને ઘીથી પાપક્ષય થાય છે. તિલ, ચોખા અને સફેદ રાઈના વિન્યાસયુક્ત પ્રયોગથી રાજા પણ વશ થઈ શકે છે.
Verse 34
अपामार्गार्कदूर्वाणां होमो लक्ष्मीप्रदोऽघनुत् । स्त्रीवश्यकृत्प्रियंगूणां मुराणां भूतशांतिदः ॥ ३४ ॥
અપામાર્ગ, અર્ક અને દુર્વાથી કરેલો હોમ લક્ષ્મીપ્રદ અને પાપનાશક કહેવાય છે. પ્રિયંગુથી હોમ સ્ત્રીવશ્યકારી, અને મુરાથી હોમ ભૂતશાંતિદાયક છે.
Verse 35
अश्वत्थोदुंबरप्लक्षवटबिल्वसमुद्भवाः । समिधो लभते हुत्वा पुत्रानायुर्द्धनं सुखम् ॥ ३५ ॥
અશ્વત્થ, ઉદુંબર, પ્લક્ષ, વડ અને બિલ્વ વૃક્ષમાંથી મળેલી સમિધાઓ અગ્નિમાં અર્પણ કરવાથી પુત્ર, દીર્ઘ આયુષ્ય, ધન અને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 36
निर्मोकहेमसिद्धार्थलवणैश्चौरनाशनम् । रोचनागोमयैस्तंभो भूप्राप्तिः शालिभिर्हुतैः ॥ ३६ ॥
સાપનો નિર્મોક, સોનું, સફેદ રાઈ અને મીઠાંના પ્રયોગથી ચોરનાશ (ચોરી નિવારણ) થાય છે. રોચના અને ગોમયથી સ્તંભન થાય છે; શાલી ધાન્યની આહુતિથી ભૂમિપ્રાપ્તિ થાય છે.
Verse 37
होमसंख्या तु सर्वत्र सहस्रादयुतावधि । प्रकल्पनीया मन्त्रज्ञैः कार्य्यगौरवलाघवात् ॥ ३७ ॥
સર્વત્ર હોમમાં આહુતિઓની સંખ્યા એક હજારથી દસ હજાર સુધી નક્કી કરવી જોઈએ. મંત્રજ્ઞો કાર્યની ગુરુતા કે લઘુતા મુજબ તેનું આયોજન કરે.
Verse 38
कार्तवीर्य्यस्य मन्त्राणामुच्यते लक्षणं बुधाः । कार्तवीर्यार्जुनं ङेंतं सर्वमंत्रेषु योजयेत् ॥ ३८ ॥
હે બુદ્ધિમાનો, કાર્તવીર્યના મંત્રોના લક્ષણો કહેવામાં આવે છે. સર્વ મંત્રોમાં ‘ङेंतं’ આ બીજચિહ્નને ‘કાર્તવીર્યાર્જુન’ નામ સાથે જોડવું જોઈએ॥
Verse 39
स्वबीजाद्यो दशार्णोऽसौ अन्ये नवशिवाक्षराः । आद्यबीजद्वयेनासौ द्वितीयो मन्त्र ईरितः ॥ ३९ ॥
પોતાના બીજથી આરંભ થતો તે મંત્ર દશાર্ণ (દસ અક્ષર) છે; અન્ય મંત્રો નવ-શિવાક્ષર છે. પ્રથમ બે બીજ પૂર્વે જોડાય તો તે જ દ્વિતીય મંત્ર કહેવાય છે॥
Verse 40
स्वकामाभ्यां तृतीयोऽसौ स्वभ्रूभ्यां तु चतुर्थकः । स्वपाशाभ्यां पञ्चमोऽसौ षष्टः स्वेन च मायया ॥ ४० ॥
પોતાની કામનાઓથી ત્રીજો મંત્ર, અને પોતાની ભ્રૂઓથી ચોથો। પોતાના પાશોથી પાંચમો, તથા પોતાની માયાથી છઠ્ઠો ઉત્પન્ન થાય છે॥
Verse 41
स्वांकुशाभ्यां सप्तमः स्यात्स्वरमाभ्यामथाष्टमः । स्ववाग्भवाभ्यां नवमो वर्मास्त्राभ्यामथांतिमः ॥ ४१ ॥
‘સ્વા’ અને ‘અંકુશ’—આ યુગ્મ મંત્રોથી સાતમો (ન્યાસ) થાય; પછી ‘સ્વર’ અને ‘મા’થી આઠમો। ‘વાગ્’ અને ‘ભવ’થી નવમો, અને ‘વર્મ’ તથા ‘અસ્ત્ર’થી અંતિમ॥
Verse 42
द्वितीयादिनवांतेषु बीजयोः स्याद्व्यतिक्रमः । मंत्रे तु दशमे वर्णा नववर्मास्त्रमध्यगाः ॥ ४२ ॥
બીજા થી નવમા સ્થાન સુધી બે બીજનો પરસ્પર વ્યતિક્રમ (અદલાબદલી) રહે. પરંતુ મંત્રના દસમો સ્થાને અક્ષરો એવી રીતે ગોઠવવા કે નવ-વર્મ રહે અને મધ્યમાં ‘અસ્ત્ર’ અક્ષર સ્થિત હોય॥
Verse 43
एतेषु मंत्रवर्येषु स्वानुकूलं मनुं भजेत् । एषामाद्ये विराट्छदोऽन्येषु त्रिष्टुबुदाहृतम् ॥ ४३ ॥
આ ઉત્તમ મંત્રોમાં સાધકે પોતાના અનુકૂળ એવો મંત્ર ગ્રહણ કરવો. તેમાં પહેલો વિરાટ્ છંદમાં છે અને બાકીના ત્રિષ્ટુભ્ છંદમાં કહ્યા છે.
Verse 44
दश मंत्रा इमे प्रोक्ता यदा स्युः प्रणवादिकाः । तदादिमः शिवार्णः स्यादन्ये तु द्वादशाक्षराः ॥ ४४ ॥
જ્યારે આ દસ મંત્રો પ્રણવ (ૐ) થી આરંભ કરીને ઉપદેશાય, ત્યારે તેમાં પહેલો ‘શિવાર্ণ’ થાય છે; બાકીના તો દ્વાદશાક્ષર છે.
Verse 45
त्रिष्टुपूछन्दस्तथाद्ये स्यादन्येषु जगती मता । एवं विंशतिमंत्राणां यजनं पूर्ववन्मतम ॥ ४५ ॥
પ્રથમ (મંત્રમાં) ત્રિષ્ટુભ્ છંદ રહે; અને બાકીમાં જગતી છંદ માન્યો છે. આ રીતે આ વીસ મંત્રોનું યજન પૂર્વવત્ વિધિથી કરવું.
Verse 46
दीर्घाढ्यमूलबीजेन कुर्यादेषां षडंगकम् । तारो हृत्कार्तवीर्यार्जुनाय वर्मास्त्रठद्वयम् ॥ ४६ ॥
‘દીર્ઘાઢ્ય’ મૂળ-બીજથી એનું ષડંગ-ન્યાસ કરવો. પછી પ્રણવ (તાર) દ્વારા હૃદયસ્થ કાર્તવીર્યાર્જુન માટે વર્મ અને અસ્ત્ર—આ બંને ષટ્કનો પ્રયોગ કરવો.
Verse 47
चतुर्दशार्णो मंत्रोऽयमस्येज्या पूर्ववन्मता । भूनेत्रसमनेत्राक्षिवर्णेरस्यांगपंचकम् ॥ ४७ ॥
આ ચતુર્દશાક્ષર મંત્ર છે; તેની પૂજા-વિધિ પૂર્વવત્ માનવામાં આવી છે. તેના અંગ-પંચક ‘ભૂ’, ‘નેત્ર’, ‘સમ’, ‘નેત્ર’ અને ‘અક્ષિ’ એવા વર્ણોથી વિન્યસ્ત થાય છે.
Verse 48
तारो हृद्भगवान् ङेंतः कार्तवीर्यार्जुनस्तथा । वर्मास्त्राग्निप्रियामंत्रः प्रोक्तो ह्यष्टादशार्णकः ॥ ४८ ॥
‘તાર’, ‘હૃદ્ભગવાન્’, ‘ઙેંતઃ’ તથા ‘કાર્તવીર્યાર્જુન’—આ રીતે અષ્ટાદશ અક્ષરવાળો ‘વર્માસ્ત્ર–અગ્નિપ્રિયા’ મંત્ર પ્રોક્ત છે।
Verse 49
त्रिवेदसप्तयुग्माक्षिवर्णैः पंचांगकं मनोः । नमो भगवते श्रीति कार्तवीर्यार्जुनाय च ॥ ४९ ॥
ત્રિવેદે સૂચવેલા અક્ષરો અને ‘સાત યુગ્મ નેત્ર’ કહેવાતા વર્ણસમૂહોથી મનુનો પંચાંગ મંત્ર રચવો—‘નમો ભગવતે શ્રી’; અને તે કાર્તવીર્યાર્જુન માટે પણ યોજવો।
Verse 50
सर्वदुष्टांतकायेति तपोबलपराक्रमः । परिपालितसप्तांते द्वीपाय सर्वरापदम् ॥ ५० ॥
તપોબળથી પરાક્રમી તે ‘સર્વદુષ્ટાંતક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો। સાત યુગોના પૂર્ણ ચક્ર સુધી જગતનું પાલન કરીને તે સમગ્ર દ્વીપ અને સર્વ જીવોનું શરણ બન્યો।
Verse 51
जन्यचूडा मणांते ये महाशक्तिमते ततः । सहस्रदहनप्रांते वर्मास्त्रांतो महामनुः ॥ ५१ ॥
ત્યારબાદ મહાશક્તિમાન માટે ‘જન્યચૂડા’થી શરૂ થઈ ‘મણાંત’ સુધીના પ્રયોગો છે। અને ‘સહસ્રદહન’ વિભાગના અંત નજીક ‘વર્માસ્ત્ર’થી પૂર્ણ થતો મહામંત્ર કહ્યો છે।
Verse 52
त्रिषष्टिवर्णवान्प्रोक्तः स्मरमात्सर्वविघ्नहृत् । राजन्यक्रवर्ती च वीरः शूरस्तृतीयकः ॥ ५२ ॥
તે ત્રિષષ્ટિ વર્ણો (ત્રેસઠ અક્ષર-ઘટકો) ધરાવતો કહેવાયો છે; માત્ર સ્મરણથી જ સર્વ વિઘ્નો હરે છે। તે રાજન્યોમાં ચક્રવર્તી પણ છે—વીર, શૂર, ક્રમે તૃતીય।
Verse 53
माहिष्मतीपतिः पश्चाञ्चतुर्थः समुदीरितः । रेवांबुपरितृप्तश्च काणो हस्तप्रबाधितः ॥ ५३ ॥
ત્યારબાદ માહિષ્મતીના અધિપતિને ચોથા તરીકે ઘોષિત કર્યો છે. તે રેવા (નર્મદા)ના જળથી તૃપ્ત હતો; તે એક આંખવાળો અને હાથની અશક્તિથી પીડિત હતો.
Verse 54
दशास्येति च षड्भिः स्यात्पदैर्ङेतैः षडंगकम् । सिंच्यमानं युवतिभिः क्रीडंतं नर्मदाजले ॥ ५४ ॥
“દશાસ્ય-”થી શરૂ થતો પ્રયોગ જાણીતા છ શબ્દોથી બનેલો ષડંગક માનવો. તેમાં (દેવ) નર્મદા જળમાં ક્રીડા કરે છે અને યુવતીઓ તેને રમૂજી રીતે પાણી છાંટીને સિંચે છે એમ દર્શાવ્યું છે.
Verse 55
हस्तैर्जलौधं रुंधंतं ध्यायेन्मत्तं नृपोत्तमम् । एवं ध्यात्वायुतं मंत्रं पजेदन्यत्तु पूर्ववत् ॥ ५५ ॥
હાથોથી ધસમસતા જળપ્રવાહને રોકતા, દિવ્ય આવેશથી મત્ત એવા શ્રેષ્ઠ નૃપનું ધ્યાન કરવું. આમ ધ્યાન કરીને મંત્રનો દસ હજાર વાર જપ કરવો; બાકી વિધિ પૂર્વવત્ કરવી.
Verse 56
पूर्वं तु प्रजपेल्लक्षं पूजायोगश्च पूर्ववत् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान् ॥ ५६ ॥
પ્રથમ મંત્રનો એક લાખ જપ કરવો, અને પૂજાનો યોગ પણ પૂર્વવત્ રાખવો. (આ પ્રસંગે) કાર્તવીર્યાર્જુન નામનો એક રાજા હતો, જેને સહસ્ર ભુજાઓ હતી.
Verse 57
तस्य संस्मरणादेव हृतं नष्टं च संवदेत् । लभ्यते मंत्रवर्योऽयं द्वात्रिंशद्वर्णसंयुतः ॥ ५७ ॥
તેનું માત્ર સ્મરણ કરતાં જ ચોરાયેલું કે ગુમ થયેલું વિષે સમાચાર (વાણી દ્વારા) પ્રગટ થાય છે. આ ઉત્તમ મંત્ર બત્રીસ વર્ણો (અક્ષરો)થી યુક્ત પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 58
पादैः सर्वेण पंचांगं ध्यानपूजादि पूर्ववत् । कार्तवीर्याय शब्दांते विद्महे पदमुञ्चरेत् ॥ ५८ ॥
મંત્રના સર્વ પાદોથી પૂર્વવત્ ધ્યાન-પૂજા આદિ સહિત પંચાંગ આચરણ કરવું. કાર્તવીર્ય માટે મંત્રાંતમાં ‘વિદ્મહે’ કહી પછીનું પદ ઉચ્ચારવું.
Verse 59
महावीर्याय वर्णांते धीमहीति पदं वदेत् । तन्नोऽर्जुनः प्रवर्णांते चोदयात्पदमीरयेत् ॥ ५९ ॥
‘મહાવીર્યાય’ શબ્દાંતમાં ‘ધીમહિ’ પદ બોલવું. પછી ‘તન્નો’ર્જુનઃ’ પૂર્વવર્ણાંતમાં ‘ચોદયાત્’ પદ ઉચ્ચારવું.
Verse 60
गायत्र्येषार्जुन स्योक्ता प्रयोगादौ जपेत्तु ताम् । अनुष्टुभं मनुं रात्रौ जपतां चौरसंचयाः ॥ ६० ॥
હે અર્જુન, આ ગાયત્રી જણાવાઈ છે; પ્રયોગના આરંભે તેનો જપ કરવો. પરંતુ જે રાત્રે અનુષ્ટુભ મંત્ર જપે છે, તેમને ચૌર્યજન્ય પાપસંચય થાય છે.
Verse 61
पलायंते गृहाद्दूरं तर्पणाद्ध्रवनादपि । अथो दीपविधिं वक्ष्ये कार्तवीर्यप्रियंकरम् ॥ ६१ ॥
તેઓ ઘરથી દૂર ભાગી જાય છે—તર્પણ અને હોમથી પણ હાંકી કાઢાય છે. હવે હું કાર્તવીર્યને પ્રિય અને કલ્યાણકારી દીપવિધિ કહું છું.
Verse 62
वैशाखे श्रावणे मार्गे कार्तिकाश्विनपौषतः । माघफाल्गुनयोर्मासोर्दीपारंभं समाचरेत् ॥ ६२ ॥
વૈશાખ, શ્રાવણ, માર્ગશીર્ષ, કાર્તિક, આશ્વિન, પૌષ, માઘ અને ફાલ્ગુન માસોમાં દીપારંભ વિધિપૂર્વક કરવો.
Verse 63
तिथौ रिक्ताविहीनायां वारे शनिकुजौ विना । हस्तोत्तराश्विरौद्रेयपुष्यवैष्णववायुभे ॥ ६३ ॥
રિક્તા તિથિ વિનાની તિથિ પસંદ કરવી; તેમજ શનિવાર અને મંગળવાર છોડીને અન્ય વાર લેવો. અને હસ્ત, ઉત્તરાશ્વિની, રૌદ્ર, પુષ્ય, વૈષ્ણવ તથા વાયુભ નક્ષત્રો શુભ ગણાય છે।
Verse 64
द्विदैवते च रोहिण्यां दीपारंभो हितावहः । चरमे च व्यतीपाते धृतौ वृद्धौ सुकर्मणि ॥ ६४ ॥
દ્વિદૈવત અને રોહિણી નક્ષત્રમાં દીપારંભ હિતાવહ છે. વ્યતીપાતના અંતિમ ભાગમાં તથા ધૃતિ, વૃદ્ધિ અને સુકર્મા યોગોમાં પણ તે શુભફળ આપે છે।
Verse 65
प्रीतौ हर्षं च सौभाग्ये शोभनायुष्मतोरपि । करणे विष्टिरहिते ग्रहणेऽर्द्धोदयादिषु ॥ ६५ ॥
પ્રીતિમાં હર્ષ થાય છે; અને સૌભાગ્ય માટે સૌભાગ્ય, શોભન તથા આયુષ્માન કરણ પ્રશસ્ત છે. કર્મારંભે વિષ્ટિ (ભદ્રા) રહિત કરણ લેવો; તેમજ ગ્રહણ અને અર્ધોદય વગેરે વિશેષ અવસરોના નિયમો પાળવા।
Verse 66
योगेषु रात्रौ पूर्वाह्णे दीपारंभः कृतः शुभः । कार्तिके शुक्लसप्तम्यां निशीथेऽतीव शोभनः ॥ ६६ ॥
શુભ યોગોમાં રાત્રે અથવા પૂર્વાહ્ને કરેલો દીપારંભ શુભ છે. કાર્તિક માસમાં શુક્લ સપ્તમીની નિશીથ વેળાએ આરંભ કરવો અત્યંત શોભન અને પુણ્યપ્રદ છે।
Verse 67
यदि तत्र रवेर्वारः श्रवणं भं च दुर्लभम् । अत्यावश्यककार्येषु मासादीनां न शोधनम् ॥ ६७ ॥
જો તે સમયે રવિવાર અને શ્રવણ નક્ષત્ર દુર્લભ હોય, તો અત્યાવશ્યક કાર્યોમાં માસ વગેરેનું શोधन (ચકાસણી-સુધાર) કરવાની જરૂર નથી।
Verse 68
आद्ये ह्युपोष्य नियतो ब्रह्मचारी सपीतकैः । प्रातः स्नात्वा शुद्धभूमौ लिप्तायां गोमयोदकैः ॥ ६८ ॥
પ્રથમ દિવસે નિયમપૂર્વક ઉપવાસ કરીને, બ્રહ્મચારી બની પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરવાં. પ્રાતઃ સ્નાન કરીને શુદ્ધ ભૂમિ પર ગોમય અને જળથી લેપ કરી સ્થાન તૈયાર કરવું.
Verse 69
प्राणानायम्य संकल्प्य न्यासान्पूर्वोदितांश्चरेत् । षट्कोणं रचयेद्भूमौ रक्तचंदनतंडुलैः ॥ ६९ ॥
પ્રાણાયામ કરીને સંકલ્પ કરી, પૂર્વોક્ત ન્યાસોનું આચરણ કરવું. પછી ભૂમિ પર રક્તચંદનથી રંગાયેલા ચોખાના દાણાંથી ષટ્કોણ દોરવો.
Verse 70
अतः स्मरं समालिख्य षट्कोणेषु समालिखेत् । नवार्णैर्वेष्टयेत्तञ्च त्रिकोणं तद्बहिः पुनः ॥ ७० ॥
અતએવ પહેલા સ્મર (કામ)નું આલેખન કરીને તેને ષટ્કોણમાં જ લખવું. પછી નવાર્ણ મંત્રના અક્ષરોથી તેને ઘેરી, તેની બહાર ફરી ત્રિકોણ દોરવો.
Verse 71
एवं विलिखिते यन्त्रे निदध्याद्दीपभाजनम् । स्वर्णजं रजतोत्थं वा ताम्रजं तदभावतः ॥ ७१ ॥
આ રીતે યંત્ર લખ્યા પછી તેના ઉપર દીપપાત્ર મૂકવું—સોનાનું અથવા ચાંદીનું; તે ન હોય તો તાંબાનું મૂકવું.
Verse 72
कांस्यपात्रं मृण्मयं च कनिष्ठं लोहजं मृतौ । शांतये मुद्गचूर्णोत्थं संधौ गोधूमचूर्णजम् ॥ ७२ ॥
કાંસ્યપાત્ર શ્રેષ્ઠ છે, મૃણ્મય (માટીનું) પાત્ર કનಿಷ್ಠ છે; અને મૃતાશૌચ સમયે લોહપાત્ર વિહિત છે. શાંતિકર્મ માટે મૂંગના ચૂર્ણથી બનેલું, અને સંધિકાળે ઘઉંના ચૂર્ણથી બનેલું નિર્ધારિત છે.
Verse 73
आज्ये पलसहस्रे तु पात्रं शतपलं स्मृतम् । आज्येऽयुतपले पात्रं पलपंचशता स्मृतम् ॥ ७३ ॥
હજાર પલ ઘી માટે પાત્રનું પ્રમાણ સો પલ કહેવાયું છે. અને દસ હજાર પલ ઘી માટે પાત્ર પાંચસો પલનું સ્મૃત છે.
Verse 74
पंचसप्ततिसंख्ये तु पात्रं षष्टिपलं स्मृतम् । त्रिसाहस्री घृतपले शर्करापलभाजनम् ॥ ७४ ॥
પંચોતેર સંખ્યાના (માપમાં) પાત્ર સાઠ પલનું સ્મૃત છે. અને ત્રણ હજાર પલ ઘી માટે શર્કરા-પલ માપનું ભાજન (માનક પાત્ર) વિધાન છે.
Verse 75
द्विसाहख्त्र्यां द्विशतमितं च भाजनमिष्यते । शतेऽक्षिचरसंश्यातमेवमन्यत्र कल्पयेत् ॥ ७५ ॥
બે હજાર (માપમાં) બે સોનું ભાજન ઇષ્ટ માનવામાં આવે છે. સો (માપમાં) ‘અક્ષિ-ચર’ સંખ્યા ગણાય; એ જ રીતે અન્યત્ર પણ ગણતરી કરવી.
Verse 76
नित्यदीपे वह्निपलं पात्रमाज्यं पलं स्मृतम् । एवं पात्रं प्रतिष्ठाप्य वर्तीः सूत्रोत्थिताः क्षिपेत् ॥ ७६ ॥
નિત્યદીપ માટે પાત્ર એક પલનું અને ઘી પણ એક પલનું સ્મૃત છે. આ રીતે પાત્ર સ્થાપી, સૂતમાંથી બનેલી વાટીઓ તેમાં મૂકવી.
Verse 77
एका तिस्रोऽथवा पंचसप्ताद्या विषमा अपि । तिथिमानादासहस्रं तंतुसंख्या विनिर्मिता ॥ ७७ ॥
એક, ત્રણ, અથવા પાંચ-સાત વગેરે વિસમ સંખ્યાઓ પણ હોય—તિથિ-માન અનુસાર તંતુ (ધાગા)ની સંખ્યા હજાર વગેરે રૂપે નક્કી થાય છે.
Verse 78
गोघृतं प्रक्षिपेत्तत्र शुद्धवस्त्रविशोधितम् । सहस्रपलसंख्यादिदशांशं कार्यगौरवात् ॥ ७८ ॥
ત્યાં શુદ્ધ વસ્ત્રથી ગાળી શુદ્ધ કરેલું ગૌઘૃત ઉમેરવું જોઈએ. સહસ્ર પલ વગેરે માપના પ્રમાણમાં તેનો દશાંશ, કાર્યના ગૌરવ અનુસાર લેવું જોઈએ.
Verse 79
सुवर्णादिकृतां रम्यां शलाकां षोडशांगुलाम् । तदर्द्धां वा तदर्द्धां वा सूक्ष्माग्रां स्थूलमूलिकाम् ॥ ७९ ॥
સુવર્ણ વગેરે ધાતુથી બનેલી રમ્ય શલાકા સોળ અંગુલ લાંબી વાપરવી જોઈએ; અથવા તેની અડધી, અથવા ફરી તેની પણ અડધી—સૂક્ષ્મ તીક્ષ્ણ અગ્ર અને સ્થૂલ મૂળવાળી.
Verse 80
विमुंचेद्दक्षिणे पात्रमध्ये चाग्रे कृताग्रिकाम् । पात्रदक्षिणदिग्देशे मुक्त्वां गुलचतुष्टयम् ॥ ८० ॥
દક્ષિણ તરફ—પાત્રની અંદર તથા તેના અગ્રભાગે—કૃતાગ્રિકા (ગુચ્છયુક્ત અર્પણ) મૂકવી જોઈએ. ત્યારબાદ પાત્રના દક્ષિણ દિગ્દેશમાં ચાર ગુલ (ગોળા) મૂકી વિધિ આગળ વધે.
Verse 81
अधोग्रां दक्षिणाधारां निखनेच्छुरिकां शुभाम् । दीपं प्रज्वालयेत्तत्र गणेशस्मृतिपूर्वकम् ॥ ८१ ॥
અગ્ર નીચે તરફ અને હાથો દક્ષિણ તરફ રાખીને શુભ છરીને ગાડવી જોઈએ. ત્યાં પ્રથમ ગણેશનું સ્મરણ કરીને દીવો પ્રજ્વલિત કરવો જોઈએ.
Verse 82
दीपात्पूर्वत्र दिग्भागे सर्वतोभद्रमंडले । तंडुलाष्टदले वापि विधिवत्स्थापयेद्धूटम् ॥ ८२ ॥
દીવાના પૂર્વે, પૂર્વ દિગ્ભાગમાં, સર્વતોભદ્ર મંડળની અંદર—અથવા ચોખાના દાણાથી બનેલા અષ્ટદલ પર—વિધિપૂર્વક ધૂટ (નિર્દિષ્ટ અર્પણ-વ્યવસ્થા) સ્થાપવી જોઈએ.
Verse 83
तत्रावाह्य नृपाधीशं पूजयेत्पूर्ववत्सुधीः । जलाक्षतान्समादाय दीपं संकल्पयेत्ततः ॥ ८३ ॥
ત્યાં નૃપાધીશનું આવાહન કરીને વિદ્વાન ભક્તે પૂર્વવત્ તેમની પૂજા કરવી. પછી જળથી ભીંજવેલા અક્ષત લઈને દીપ માટે સંકલ્પ કરવો.
Verse 84
दीपसंकल्पमंत्रोऽयं कथ्यते द्वीषुभूमितः । प्रणवः पाशमाये च शिखा कार्ताक्षराणि च ॥ ८४ ॥
આ દીપ-સંકલ્પ મંત્ર છે, ભૂમિ પર બે દિશાના વિન્યાસ મુજબ જણાવાયો છે. તેમાં પ્રણવ ‘ૐ’, ‘પાશ’ અને ‘માયા’, તેમજ ‘શિખા’ અને ‘કાર્ત’ અક્ષરો છે.
Verse 85
वीर्यार्जुनाय माहिष्मतीनाथाय सहस्र च । बाहवे इति वर्णांते सहस्रपदमुच्चरेत् ॥ ८५ ॥
માહિષ્મતીનાથ વીર્યાર্জુન માટે ‘સહસ્ર’ શબ્દ પણ ઉચ્ચારવો. અને વર્ણોના અંતે ‘બાહવે’થી પૂર્ણ થતું સહસ્ર-પદ (સહસ્રનામ/સૂત્ર) જપવું.
Verse 86
क्रतुदीक्षितहस्ताय दत्तात्रेयप्रियाय च । आत्रेयायानुसूयांते गर्भरत्नाय तत्परम् ॥ ८६ ॥
જેનાં હાથ ક્રતુ-દીક્ષાથી પવિત્ર છે, જે દત્તાત્રેયના પ્રિય છે—હે અનુસૂયા—તે આત્રેયને તથા ગર્ભરત્ન (અજન્મ શિશુ)ને આ અર્પણ પૂર્ણ ભક્તિથી થાઓ.
Verse 87
नमो ग्रीवामकर्णेंदुस्थितौ पाश इमं ततः । दीपं गृहाण अमुकं रक्ष रक्ष पदं पुनः ॥ ८७ ॥
નમસ્કાર! હે પાશ, જે ગ્રીવા પર સ્થિત છે અને જેના કાનમાં ચંદ્ર-આભૂષણ છે; ત્યારબાદ અમુકનો આ દીપ સ્વીકારો. આ પદ/સ્થાનનું રક્ષણ કરો, ફરી રક્ષણ કરો.
Verse 88
दुष्टान्नाशययुग्मं स्यात्तथा पातय घातय । शत्रून् जहिद्वयं माया तारः स्वं बीजमात्मभूः ॥ ८८ ॥
“દુષ્ટોનો નાશ કર”—આ યુગ્મ મંત્રરૂપ છે; તેમ જ “પાતય” અને “ઘાતય”। “શત્રુઓને જહિ”—આ દ્વિવિધ સૂત્ર કહેવાયું છે; “માયા”, “તાર”, “સ્વ” અને “આત્મભૂ” પણ બીજાક્ષરો છે.
Verse 89
वह्नीप्रिया अनेनाथ दीपवर्येण पश्चिमा । भिमुखेनामुकं रक्ष अमुकांते वरप्रद ॥ ८९ ॥
હે અગ્નિપ્રિયે! આ ઉત્તમ દીપ દ્વારા—પશ્ચિમાભિમુખ રહીને—અમુક વ્યક્તિનું રક્ષણ કર. હે વરપ્રદ! અમુકની ઇષ્ટસિદ્ધિ આપ.
Verse 90
मायाकाशद्वयं वामनेत्रचंद्रयुतं शिवा । वेदादिकामचामुंडाः स्वाहा तु पूसबिंदुकौ ॥ ९० ॥
“માયા–આકાશ”ના દ્વય સાથે જોડાયેલી “શિવા” કહેવાય છે, અને તે ડાબા નેત્રના ચંદ્ર સાથે સંબંધિત છે. “વેદ”, “આદિ”, “કામ”, “ચામુંડા” શક્તિઓનું તેમના-તેમના સ્થાને ધ્યાન કરવું; અને “સ્વાહા”ને પૂષણના દ્વિ-બિંદુઓ સાથે ન્યાસ કરવો.
Verse 91
प्रणवोऽग्निप्रिया मंत्रो नेत्रबाणाधराक्षरः । दत्तात्रेयो मुनिर्मालामंत्रस्य परिकीर्तितः ॥ ९१ ॥
માલા-મંત્ર માટે પ્રણવ (ૐ)ને મંત્ર તરીકે ઘોષિત કર્યું છે; તેની શક્તિ ‘અગ્નિપ્રિયા’ છે. ‘નેત્ર’, ‘બાણ’ અને ‘આધાર’ તેના અક્ષરો છે; અને દત્તાત્રેય મુનિ તેના દ્રષ્ટા (ઋષિ) કહેવાયા છે.
Verse 92
छन्दोऽमितं कार्तवीर्युर्जुनो देवोऽखिलाप्तिकृत् । चामुंडया षडंगानि चरेत्षड्दीर्घयुक्तया ॥ ९२ ॥
છંદો અપરિમિત છે; કાર્તવીર્ય અર્જુન દેવસ્વરૂપ થઈ સર્વ સિદ્ધિઓ કરાવનાર છે. ચામુંડાની સાથે ષડંગોનું આચરણ કરવું, અને ષડદીર્ઘ-યુક્ત માત્રાઓથી યુક્ત રહેવું.
Verse 93
ध्यात्वा देवं ततो मंत्रं पठित्वांते क्षिपेज्जजलम् । गोविंदाढ्यो हली सेंदुश्चामुंडाबीजमीरितम् ॥ ९३ ॥
દેવનું ધ્યાન કરીને પછી મંત્રનો પાઠ કરવો અને અંતે જળ છાંટવું. આ મંત્ર ‘ગોવિંદ’ નામથી સમૃદ્ધ, ‘હલી’ સહિત, ‘ઇન્દુ’ સાથે જોડાયેલો અને ચામુંડા-બીજયુક્ત કહેવાયો છે।
Verse 94
ततो नवाक्षरं मंत्रं सहस्रं तत्पुरो जपेत् । तारोऽनंतो बिंदुयुक्तो मायास्वं वामनेत्रयुक् ॥ ९४ ॥
પછી યોગ્ય ક્રમથી નવાક્ષરી મંત્રનો સહસ્ર વાર જપ કરવો—જે પ્રણવથી રચાયેલો, ‘અનંત’ સાથે જોડાયેલો, બિંદુયુક્ત, ‘માયા’ સંયુક્ત અને વામ-નેત્ર-ચિહ્નયુક્ત છે।
Verse 95
कूर्माग्नी शांतिबिंद्वाढ्यौ वह्नि जायांकुशं ध्रुवम् । ऋषिः पूर्वोदितोनुष्टुप्छंदोऽन्यत्पूर्ववत्पुनः ॥ ९५ ॥
‘કૂર્માગ્નિ’, ‘શાંતિ-બિંદ્વાઢ્ય’, ‘વહ્નિ’, ‘જાયા-અંકુશ’ અને ‘ધ્રુવ’—આ મંત્રો માટે ઋષિ પૂર્વોક્ત જ છે; છંદ અનુષ્ટુપ છે; અને બાકી વિનિયોગ વગેરે ફરી પૂર્વવત્ છે।
Verse 96
सहस्रं मंत्रराजं च जपित्वा कवचं पठेत् । एवं दीपप्रदानस्य कर्ताप्नोत्यखिलेऽप्सितम् ॥ ९६ ॥
મંત્રરાજનો સહસ્ર જપ કરીને પછી કવચનું પાઠ કરવું. આ રીતે દીપ-પ્રદાન કરનાર ભક્ત સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 97
दीपप्रबोधकाले तु वर्जयेदशुभां गिरम् । विप्रस्य दर्शनं तत्र शुभदं परिकीर्तितम् ॥ ९७ ॥
દીપ પ્રજ્વલિત કરતી વેળાએ અશુભ વાણી ટાળવી. તે સમયે બ્રાહ્મણનું દર્શન શુભ અને સૌભાગ્યદાયક કહેવાયું છે।
Verse 98
शूद्राणां प्रध्यमं प्रोक्तं म्लेच्छस्य वधबन्धनम् । आख्वोत्वोर्दर्शनं दुष्टं गवाश्वस्य सुखावहम् ॥ ९८ ॥
શૂદ્રો માટે મુખ્ય દંડ તરીકે મારકૂટ કહેવાયો છે; મ્લેચ્છ માટે વધ અથવા બંધન. ઊંટ અને ઘોડાનું દર્શન અશુભ, પરંતુ ગાય અને ઘોડાનું દર્શન કલ્યાણકારક માનવામાં આવ્યું છે।
Verse 99
दीपज्वाला समा सिद्ध्यै वक्रा निशविधायिनी । शब्दा भयदा कर्तुरुज्ज्वला सुखदा मता ॥ ९९ ॥
દીવાની જ્વાળા સમ અને સ્થિર હોય તો સિદ્ધિ આપે છે. જ્વાળા વાંકી કે કંપતી હોય તો અનિષ્ટ સૂચવે છે. જ્વાળા અવાજ કરે તો કર્તાને ભય આપે; અને જો ઉજ્જ્વલ હોય તો સુખદાયી માનવામાં આવે છે।
Verse 100
कृष्णा शत्रुभयोत्पत्त्ये वमंती पशुनाशिनी । कृते दीपे यदा पात्रं भग्नं दृश्यते दैवतः ॥ १०० ॥
કૃષ્ણ (અંધકારમય) નિમિત્ત શત્રુઓથી ભય ઉત્પન્ન થવાનો સંકેત છે. ઊલટી થવી પશુહાનિનું લક્ષણ. તેમજ દીવો પ્રગટાવ્યા પછી તેનું પાત્ર દૈવવશ તૂટેલું દેખાય તો તે પણ અશુભ નિમિત્ત ગણાય છે।
Verse 101
पक्षादर्वाक्तदा गच्छेद्यजमानो यमालयम् । वर्त्यतरं यदा कुर्यात्कार्यं सिद्ध्येद्विलंबतः ॥ १०१ ॥
યોગ્ય પક્ષ પહેલાં કર્મ કરાય તો યજમાન યમાલયે જાય છે. પરંતુ પછી (યોગ્ય સમયે) કરાય તો કાર્ય સિદ્ધ થાય છે—હાલांकि વિલંબથી.
Verse 102
नेत्रहीनो भवेत्कर्ता तस्मिन्दीपांतरे कृते । अशुचिस्पर्शने व्याधिर्दीपनाशे तु चौरभीः ॥ १०२ ॥
તે (પૂજ્ય) દીવામાંથી બીજો દીવો પ્રગટાવાય તો કર્તા નેત્રહીન થાય છે. અશુચિ સ્પર્શથી રોગ થાય; અને દીવો બુઝી જાય અથવા નષ્ટ થાય તો ચોરભય થાય છે।
Verse 103
श्वमार्जाराखुसंस्पर्शे भवेद्भूपतितो भयम् । पात्रारंभे वसुपलैः कृतो दीपोऽखिलेष्टदः ॥ १०३ ॥
કૂતરો, બિલાડી અથવા ઉંદર પૂજાની સામગ્રીને સ્પર્શે તો રાજકોપ અથવા રાજકૃપાભંગનો ભય કહેવાયો છે. પરંતુ વિધિના આરંભે ગૌઘૃતથી પ્રજ્વલિત દીપ સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપનાર છે.
Verse 104
तस्माद्दीपः प्रयत्नेन रक्षणीयोंऽतरायतः । आसमाप्तेः प्रकुर्वीत ब्रह्मचर्यं च भूशयः ॥ १०४ ॥
અતએવ દીપને વિઘ્નોથી પ્રયત્નપૂર્વક રક્ષવો જોઈએ. વ્રત પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી ભૂમિ પર શયન કરીને બ્રહ્મચર્યનું પણ પાલન કરવું.
Verse 105
स्त्रीशूद्रपतितादीनां संभाषामपि वर्जयेत् । जपेत्सहस्रं प्रत्येकं मंत्रराजं नवाक्षरम् ॥ १०५ ॥
સ્ત્રી, શૂદ્ર, પતિત વગેરે સાથે વાતચીત પણ ત્યજવી. અને દરેક (અનુષ્ઠાનમાં) નવાક્ષર મંત્રરાજનો એક હજાર જપ કરવો.
Verse 106
स्तोत्रपाठं प्रतिदिनं निशीथिन्यां विशेषतः । एकपादेन दीपाग्रे स्थित्वा यो मंत्रनायकम् ॥ १०६ ॥
જે દરરોજ સ્તોત્રપાઠ કરે છે—વિશેષ કરીને નિશીથે (મધ્યરાત્રિએ)—અને દીપ સામે એક પગે ઊભો રહી મંત્રોના નાયક પ્રભુની આરાધના કરે છે.
Verse 107
सहस्रं प्रजपेद्वात्रौ सोऽभीष्टं क्षिप्रमाप्नुयात् । समाप्य शोभनदिने संभोज्य द्विजसत्तमान् ॥ १०७ ॥
તે રાત્રે તેનો એક હજાર જપ કરે; તો તે ઝડપથી અભીષ્ટ ફળ પામે. અનુષ્ઠાન પૂર્ણ કરીને શુભ દિવસે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને (વિદ્વાન બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.
Verse 108
कुंभोदकेन कर्तारमभिषिंचन्मनुं जपेत् । कर्ता तु दक्षिणां दद्यात्पुष्कलां तोषहेतवे ॥ १०८ ॥
કલશના જળથી કર્તા આચાર્યનો અભિષેક કરીને પવિત્ર મંત્રનો જપ કરવો. પછી યજમાને તોષ અને વિધિ-સમાપ્તિ માટે પ્રચુર દક્ષિણા આપવી.
Verse 109
गुरौ तुष्टे ददातीष्टं कृतवीर्यसुतो नृपः । गुर्वाज्ञया स्वयं कुर्याद्यदि वा कारयेद्गुरुः ॥ १०९ ॥
ગુરુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે કૃતવીર્યપુત્ર રાજા ઇચ્છિત વસ્તુ આપે છે. ગુરુની આજ્ઞાથી તે પોતે કરે, અથવા ગુરુ તેની દ્વારા કરાવે.
Verse 110
दत्त्वा धनादिकं तस्मै दीपदानाय नारद । गुर्वाज्ञामन्तरा कुर्याद्यो दीपं स्वेष्टसिद्धये ॥ ११० ॥
હે નારદ! દીપદાન માટે તેને ધન વગેરે આપ્યા પછી પણ જે વ્યક્તિ ગુરુની આજ્ઞા વિના પોતાની ઇષ્ટસિદ્ધિ માટે દીવો પ્રગટાવે છે, તે અયોગ્ય કરે છે.
Verse 111
सिद्धिर्न जायते तस्य हानिरेव पदे पदे । उत्तमं गोघृतं प्रोक्तं मध्यमं महषीभवम् ॥ १११ ॥
તેને સિદ્ધિ થતી નથી; પગલે પગલે માત્ર હાનિ થાય છે. ગૌઘૃત ઉત્તમ કહેવાયું છે અને મહિષીઘૃત મધ્યમ ગણાયું છે.
Verse 112
तिलतैलं तु तादृक् स्यात्कनीयोऽजादिजं घृतम् । आस्यरोगे सुगंधेन दद्यात्तैलेन दीपकम् ॥ ११२ ॥
તલનું તેલ પણ એ જ રીતે યોગ્ય છે; અને વધુ નરમ ઉપાય તરીકે બકરી વગેરેના દૂધથી બનેલું ઘૃત વાપરી શકાય. મોઢાના રોગમાં સુગંધિત ઔષધીય તેલથી દીપક-પ્રયોગ કરવો જોઈએ.
Verse 113
सिद्ध्वार्थसंभवेनाथ द्विषतां नाशनाय च । सहस्रेण पलैर्दीपे विहिते च न दृश्यते ॥ ११३ ॥
હે નાથ! કાર્યસિદ્ધિ અને દ્વેષીઓના નાશ માટે સહસ્ર પલ ઘૃત/તેલથી વિધિપૂર્વક દીપ તૈયાર કરાયો છતાં તે પ્રકાશિત થઈ દેખાતો નથી।
Verse 114
कार्यसिद्धस्तदा कुर्यात्र्रिवारं दीपजं विधिम् । तदा सुदुर्लभमपि कार्य्यं सिद्ध्व्येन्न संशयः ॥ ११४ ॥
ત્યારે કાર્યસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીને દીપજન્ય વિધિ ત્રણ વાર કરવી; ત્યારે અતિ દુર્લભ કાર્ય પણ સિદ્ધ થશે—એમાં શંકા નથી।
Verse 115
दीपप्रियः कार्तवीर्यो मार्तंडो नतिवल्लभः । स्तुतिप्रोयो महाविष्णुर्गणेश स्तपर्णप्रियः ॥ ११५ ॥
તે દીપપ્રિય, કાર્તવીર્ય, માર્તંડ (સૂર્ય), નમન કરનારાઓનો પ્રિય, સ્તુતિપ્રિય, મહાવિષ્ણુ, ગણેશ અને પર્ણાર્પણપ્રિય છે।
Verse 116
दुर्गार्चनप्रिया नूनमभिषेकप्रियः शिवः । तस्मात्तेषां प्रतोषाय विदध्यात्तत्तदादरात् ॥ ११६ ॥
નિશ્ચિતપણે દુર્ગાને અર્ચન પ્રિય છે અને શિવને અભિષેક પ્રિય છે; તેથી તેમને પ્રસન્ન કરવા તે-તે કર્મ આદરપૂર્વક કરવું જોઈએ।
Verse 117
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे कार्तवीर्यमाहात्म्यमन्त्रदीपकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણના પૂર્વભાગમાં, બૃહદુપાખ્યાનના તૃતીય પાદમાં ‘કાર્તવીર્યમાહાત્મ્યમંત્રદીપકથન’ નામનો છોતેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra explicitly links his efficacy to (1) his divine identity as Sudarśana’s earthly manifestation and (2) empowerment through Dattātreya worship; therefore, smaraṇa (remembrance) itself is framed as a siddhi-producing act—granting victory over enemies and restoration of what is lost—while the longer sādhana (nyāsa/yantra/homa/dīpa-vrata) operationalizes that protection in ritual form.
The chapter lays out a standard tantric workflow: viniyoga (ṛṣi–chandas–devatā plus bīja/śakti/hṛdaya), ṣaḍaṅga and aṅga-nyāsa, kavaca/varma and astra deployment, dhyāna of the deity’s form, yantra inscription and kumbha installation with abhiṣeka, japa with homa (including intent-specific materials), and finally a regulated dīpa-vrata governed by calendrics, omens, purity, and guru authorization.
The dīpa-vrata is presented as a sustained, rule-bound extension of the mantra’s protective field: it uses prior nyāsa and yantra logic, adds strict timing (months/tithis/nakṣatras/yogas), prescribes vessel and wick measures, and interprets flame behavior as diagnostic omens—culminating in completion rites (feeding brāhmaṇas, dakṣiṇā) to seal the observance’s phala.