The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release

Verse 1

नारद उवाच । शप्तः कथं वसिष्ठेन सौदासो नृपसत्तमः । गङ्गाबिन्दूभिषेकेण पुनः शुद्धोऽबवत्कथम् ॥ १ ॥

નારદ બોલ્યા—રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ સૌદાસને વસિષ્ઠે કેવી રીતે શાપ આપ્યો? અને ગંગાના બિંદુઓના અભિષેકથી તે ફરી કેવી રીતે શુદ્ધ થયો?

Verse 2

सर्वमेतदशेषेण भ्रातर्मे वक्तुमर्हसि । श्रृण्वतां वदतां चैव गङ्गाख्यानं शुभावहम् ॥ २ ॥

હે ભ્રાતા, આ બધું નિઃશેષ રીતે મને કહેવું તને યોગ્ય છે. ગંગાખ્યાન સાંભળનાર અને પાઠ કરનાર—બન્ને માટે—મંગલદાયક છે.

Verse 3

सनक उवाच । सौदासः सर्वधर्मज्ञः सर्वज्ञो गुणवाञ्छुचिः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां पितृवद्रञ्जयन्प्रजाः ॥ ३ ॥

સનક બોલ્યા—સૌદાસ રાજા સર્વધર્મજ્ઞ, સર્વવિષયમાં પ્રાજ્ઞ, ગુણવાન અને શુચિ હતો. પિતાની જેમ પ્રજાને રંજિત કરી તે સમગ્ર પૃથ્વીનું શાસન કરતો હતો.

Verse 4

सगेरण यथा पूर्वं महीयं सप्तसागरा । रक्षिता तद्वदमुना सर्वधर्माविरोधिना ॥ ४ ॥

જેમ પૂર્વકાળમાં સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલી આ ધરતીનું રક્ષણ સગરે કર્યું હતું, તેમ જ કોઈ ધર્મનો વિરોધ ન કરનાર તે રાજાએ પણ તેનું પાલન-રક્ષણ કર્યું.

Verse 5

पुत्रपौत्रसमायुक्तः सर्वैश्वर्यसमन्वितः । त्रिंशदष्टसहस्त्राणि बुभुजे पृथिवीं युवा ॥ ५ ॥

પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત અને સર્વ ઐશ્વર્યથી સમૃદ્ધ તે યુવાન રાજાએ અડત્રીસ હજાર વર્ષ સુધી પૃથ્વીનું ભોગ અને શાસન કર્યું.

Verse 6

सौदासस्त्वेकदा राजा मृगयाभिरतिर्वनम् । विवेज्ञ सबलः सम्यक् शोधितं ह्यासमन्त्रिभिः ॥ ६ ॥

એક વખત શિકારમાં રત સૌદાસ રાજા, મંત્રીઓએ સારી રીતે તપાસી સુરક્ષિત કરેલા વનમાં પોતાના દળ સાથે પ્રવેશ્યો.

Verse 7

निषादैः सहितस्तत्र विनिघ्रन्मूगसंचयम् । आससाद नदीं रेवां धर्मज्ञः स पिपासितः ॥ ७ ॥

ત્યાં નિષાદો સાથે રહી હરણોના ઝુંડને સંહારતો, ધર્મજ્ઞ રાજા તરસથી પીડિત થઈ રેવા નદી (નર્મદા) પાસે પહોંચ્યો.

Verse 8

सुदासतनयस्तत्र स्नात्वा कृत्वाह्निकं मुने । भुक्त्वा च मन्त्रिभिः सार्ध्दं तां निशां तत्र चावसत् ॥ ८ ॥

હે મુને, ત્યાં સુદાસના પુત્રે સ્નાન કરીને નિત્યકર્મ કર્યું; પછી મંત્રીઓ સાથે ભોજન કરીને તે રાત પણ ત્યાં જ વિતાવી।

Verse 9

ततः प्रातः समुथाय कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् । बभ्राम मन्त्रिसहितो नर्मदातीरजे वने ॥ ९ ॥

પછી પ્રાતઃ ઊઠીને પૂર્વાહ્નની ક્રિયા કરીને, તે મંત્રીઓ સાથે નર્મદા-તીરનાં વનમાં ફરવા લાગ્યો।

Verse 10

वनाद्वनान्तरं गच्छन्नेक एव महीपत्तिः । आकर्णकृष्टबाणः सत् कृष्णसारं समन्वगात् ॥ १० ॥

વનમાંથી વનાંતરમાં એકલો જ જતા તે મહીપતિ, કાન સુધી ખેંચેલા બાણ સાથે, કૃષ્ણસાર મૃગનો પીછો કરવા લાગ્યો।

Verse 11

दूरसैन्योऽश्वमारूढः स राजानुव्रजन्मृगम् । व्याघ्रद्वयं गुहासंस्थमपश्थमपश्यत्सुरते रतम् ॥ ११ ॥

સૈન્યને દૂર રાખીને ઘોડા પર સવાર તે રાજા મૃગનો પીછો કરતો ગયો; ત્યારે તેણે ગુફામાં વસતા વાઘના જોડાને જોયું, જે મૈથુનમાં મગ્ન હતા।

Verse 12

मृगपृष्टं परित्यज्य व्याघ्रयोः संमुखं ययौ । धनुःसंहितबाणेन तेनासौ शरशास्त्रवित् ॥ १२ ॥

મૃગનો પીછો છોડીને તે વાઘોના સામેથી આગળ વધ્યો; ધનુષ પર બાણ ચઢાવી, શરશાસ્ત્રમાં નિપુણ તે તેમને સામનો કરવા ઊભો રહ્યો।

Verse 13

तां व्याघ्रीं पातयामास तीक्ष्णाग्रनतपर्वणा । पतमाना तु साव्याघ्री षट्रत्रिंशद्योजनायता ॥ १३ ॥

તેણે તીક્ષ્ણ અગ્ર અને સાંધાવાળાં શસ્ત્રથી તે વ્યાઘ્રીને પાડી દીધી. પડતી વેળાએ છત્રીસ યોજન લાંબી તે વ્યાઘ્રી ભારે ધડાકા સાથે ધરતી પર પટકાઈ પડી.

Verse 14

तडित्वद्धोरनिर्घोषा राक्षसी विकृताभवत् । पतितां स्वप्रियां वीक्ष्य द्विषन्स व्याघ्रराक्षसः ॥ १४ ॥

વીજળી જેવી ભયંકર ગર્જના સાથે તે રાક્ષસી વિકૃત બની ગઈ. પોતાની પ્રિયાને પડી ગયેલી જોઈ તે વ્યાઘ્રસમાન રાક્ષસ દ્વેષથી ઉકળ્યો.

Verse 15

प्रतिक्रियां करिष्यामीत्युक्तवा चांतर्दधे तदा । राजा तु भयसंविग्नो वनेसैन्यं समेत्य च ॥ १५ ॥

“હું પ્રતિક્રિયા કરીશ” એમ કહી તે ત્યારે અદૃશ્ય થઈ ગયો. રાજા તો ભયથી વ્યાકુળ થઈ વનસેનાને પણ બોલાવી એકત્ર કર્યો.

Verse 16

तद्रृत्तं कथयन्सर्वान्स्वां पुरीं स न्यवर्त्तत । शङ्कमानस्तु तद्रक्षःकृत्या द्राजा सुदासजः ॥ १६ ॥

આ સમગ્ર વૃત્તાંત સૌને કહી તે પોતાની નગરીમાં પરત આવ્યો. પરંતુ સુદાસનો પુત્ર રાજા તે રાક્ષસની કૃત્યા-માયાથી શંકિત રહી સદા ભયમાં રહ્યો.

Verse 17

परितत्याज मृगयां ततः प्रभृति नारद । गते बहुतिथे काले हयमेधमखं नृपः ॥ १७ ॥

ત્યાંથી, હે નારદ, તે રાજાએ મૃગયા સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દીધી. ઘણો સમય વીતી ગયા પછી તે નૃપતિએ મહાન અશ્વમેધ યજ્ઞ આરંભ્યો.

Verse 18

समारेभे प्रसन्नात्मा वशिष्टाद्यमुनीश्वरैः । तत्र ब्रह्मादिदेवेभ्यो हविर्दत्त्वा यथाविधि ॥ १८ ॥

પ્રસન્ન અને આનંદિત ચિત્તે તેણે વશિષ્ઠ આદિ મુનિેશ્વરોની સંગતમાં વિધિપૂર્વક યજ્ઞ આરંભ્યો. ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવોને યથાવિધિ હવિ અર્પણ કરીને આગળ વધ્યો।

Verse 19

समाप्य यज्ञनिष्क्रांतो वशिष्टः स्नातकोऽपि च । अत्रान्तरे राक्षसोऽसौ नृपहिम्सितभार्यकः । कर्तुं प्रतिक्रियां राज्ञे समायातोरुषान्वितः ॥ १९ ॥

યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને વશિષ્ઠે સ્નાતક-સ્નાન પણ સમાપ્ત કર્યું અને પ્રસ્થાન કર્યું. એ દરમ્યાન, રાજાએ જેના પત્નીને હાનિ પહોંચાડી હતી તે રાક્ષસ ક્રોધથી ભરાઈ રાજા પર પ્રતિશોધ લેવા આવી પહોંચ્યો।

Verse 20

स राक्षसस्तस्य गुरौ प्रयाते वशिष्टवेषं तु तदैव धृत्वा । राजानमभ्येत्य जगाद भोक्ष्ये मांसं समिच्छाम्यहमित्युवाच ॥ २० ॥

ગુરુ પ્રસ્થાન કરતાં જ તે રાક્ષસે તરત વશિષ્ઠનો વેશ ધારણ કર્યો. રાજા પાસે જઈ કહ્યું—“હું ભોજન કરીશ; મને માંસ જોઈએ છે.”

Verse 21

भूयः समास्थाय स सूदवषं पक्त्वामिषं मानुपमस्य वादात् । स्थितश्च राजापि हरि यपात्रे धृत्वा गुरोरागमनं प्रतीक्षन् ॥ २१ ॥

પછી ફરી, રસોઈયાના આગ્રહને કારણે તેના વશ થઈ તેણે માંસ રાંધ્યું. અને રાજા પણ હરિ-પાત્રમાં નૈવેદ્ય ધરી ગુરુના આગમનની રાહ જોતો ઊભો રહ્યો।

Verse 22

तन्मांसं हेमपात्रस्थं सौदासो विनयान्वितः । समागताय गुरवे ददौ तस्मै ससादरम् ॥ २२ ॥

ત્યારે વિનયથી યુક્ત સૌદાસે તે માંસ સોનાના પાત્રમાં રાખીને, આવેલા ગુરુને આદરપૂર્વક અર્પણ કર્યું।

Verse 23

तं दृष्ट्वा चिन्तयामास गुरुः किमिति विस्मितः ॥ २३ ॥

તેણે તેને જોઈ ગુરુ આશ્ચર્યચકિત થઈ વિચારવા લાગ્યા—“આનું કારણ શું હશે?”

Verse 24

अपश्यन्मानुषं मासं परमेण समाधिना । अहोऽस्य राज्ञो दौःशील्यमभक्ष्यं दत्तवान्मम ॥ २४ ॥

એક પૂર્ણ માનવ માસ સુધી હું પરમ સમાધિમાં લીન રહ્યો, કંઈ જ જાણ્યું નહીં. અહો, આ રાજાનું દુઃશીલ્ય! તેણે મને અભક્ષ્ય વસ્તુ આપી છે.

Verse 25

इति विरमयमापन्नः प्रमन्युरभवन्मुनिः । अभोऽज्यं मद्विघाताय दत्त हि पृथिवीपते ॥ २५ ॥

આ રીતે અટકાવી વાત પૂરી કરવા પ્રયત્ન કરતાં મુનિ અત્યંત ક્રોધિત થયા—“અહો, હે પૃથ્વીપતિ! ખરેખર મારા વિનાશ માટે ઘી અપાયું છે!”

Verse 26

तस्मात्तवापि भवतु ह्येतदेव हि भोजनम् । नृमांसं रक्षसामेव भोज्यं दत्तं मम त्वया ॥ २६ ॥

અતએવ તારે પણ આ જ ભોજન થાઓ. માનવમાંસ માત્ર રાક્ષસોનું જ ભોજ્ય છે—એ જ તું મને આપ્યું હતું.

Verse 27

तद्याहि राक्षसत्वं त्वं तदाहारोचितं नृपा । इति शापं ददत्यस्मिन्सौदासो भयविह्वूलः ॥ २७ ॥

“અતએવ, હે નૃપ! તું રાક્ષસત્વ પામ, અને તેવા આહારને યોગ્ય થા.” એમ કહી ભયથી વ્યાકુળ સૌદાસે તેને શાપ આપ્યો.

Verse 28

आज्ञत्पो भवतैवेति सकंपोऽस्म व्यजिज्ञपत् । भूश्च चिन्तयामास वशिष्टस्तेन नोदितः ॥ २८ ॥

“આપે જ મને આજ્ઞા આપી છે,” એમ કહી તે કંપતો વિનયથી નિવેદન કરતો થયો. ત્યારે ભૂદેવી વિચારમાં પડી, અને તેની પ્રેરણાથી વશિષ્ઠ મુનિ પણ તે વિષયનું મનન કરવા લાગ્યા.

Verse 29

रक्षसा वंचितं भूपं ज्ञातवान् दिव्यचक्षुषा । राजापि जलमादाय वशिष्टं शप्तुमुद्यतः ॥ २९ ॥

દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેણે જાણ્યું કે રાજાને એક રાક્ષસે છેતર્યો છે. રાજા પણ હાથમાં જળ લઈને વશિષ્ઠને શાપ આપવા ઉદ્યત થયો.

Verse 30

समुद्यतं गुरुं शप्तं दृष्ट्वा भूयो रुपान्वितम् । मदयंती प्रियातस्य प्रत्युवाचाथ सुव्रता ॥ ३० ॥

ગુરુદેવ ઊભા થઈ શાપ ઉચ્ચારતા—અને ફરી સરૂપ બની—દેખાઈ આવ્યા તે જોઈ, તેમની પ્રિયા સુવ્રતા મદયંતીએ ત્યારે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 31

मदयंत्युवाच । भो भो क्षत्रियदायाद कोप संहर्तुमर्हसि । त्वया यत्कर्म भोक्तव्यं तत्प्रात्पं नात्र संशयः ॥ ३१ ॥

મદયંતી બોલી—“હે ક્ષત્રિયકુલના વારસ, ક્રોધ સંયમ કર. તારે ભોગવવાનું જે કર્મફળ હતું તે તને પ્રાપ્ત થઈ ગયું છે; તેમાં શંકા નથી.”

Verse 32

गुरु तुम्कृत्य हुंम्कृत्य यो वदेन्मृढधीर्नरः । अरण्ये निर्जले देश स भवेद्बुह्यराक्षसः ॥ ३२ ॥

જે મૂઢબુદ્ધિ મનુષ્ય ગુરુને તિરસ્કારથી ‘તુમ્’ ‘હું’ જેવી અવમાનનાસૂચક ધ્વનિ કરીને બોલે છે, તે અરણ્યના નિર્જલ પ્રદેશમાં વસતો ‘બુહ્ય-રાક્ષસ’ બની પુનર્જન્મ પામે છે.

Verse 33

जितेन्द्रिया जितक्रोधा गुरु शुश्रूषणे रताः । प्रयान्ति ब्रह्मसदनमिति शास्त्रेषु निश्चयः ॥ ३३ ॥

જેઓ જિતેન્દ્રિય છે, જેમણે ક્રોધ જીત્યો છે અને જેઓ સદાય ગુરુસેવામાં રત છે, તેઓ બ્રહ્મલોક પામે છે, એવો શાસ્ત્રોનો નિશ્ચય છે.

Verse 34

तयोक्तो भूपतिः कोपं त्यक्त्वा भार्यां ननन्द च । जलं कुत्र क्षिपामीति चिन्तयामास चात्मना ॥ ३४ ॥

તેમના કહેવાથી રાજાએ ક્રોધ ત્યજી દીધો અને પત્ની પર પ્રસન્ન થયા; અને મનમાં વિચારવા લાગ્યા કે 'હું આ જળ ક્યાં નાખું?'

Verse 35

तज्जलं यत्र संसिक्तं तद्भवेद्भस्म निश्चितम् । इति मत्वा जलं तत्तु पादयोर्न्यक्षिपत्स्वयम् ॥ ३५ ॥

જ્યાં તે જળ પડશે તે નિશ્ચિત ભસ્મ થઈ જશે, એમ માનીને તેમણે તે જળ પોતાના પગ પર જ નાખ્યું.

Verse 36

तज्जलस्पर्शमात्रेण पादौ कल्माषतां गतौ । कल्माषपाद इत्येवं ततः प्रभृति विस्तृतः ॥ ३६ ॥

તે જળના સ્પર્શ માત્રથી તેમના પગ કાળા (ડાઘવાળા) થઈ ગયા; ત્યારથી તેઓ 'કલ્માષપાદ' તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 37

कल्माषपादो मतिमान् प्रिययाश्चासितस्तदा । मनसा सोऽतिभीतस्तु ववन्दे चरणं गुरोः ॥ ३७ ॥

ત્યારે બુદ્ધિમાન કલ્માષપાદે પત્ની દ્વારા આશ્વાસન પામીને, મનમાં અત્યંત ભયભીત થઈને ગુરુના ચરણોમાં વંદન કર્યું.

Verse 38

उवाच च प्रपन्नस्तं प्राञ्जलिर्नयकोविदः । क्षमस्व भगवन्सर्वं नापराधः कृतो मया ॥ ३८ ॥

ત્યારે નીતિ-નિપુણ તે પુરુષ શરણાગત થઈ હાથ જોડીને બોલ્યો— “હે ભગવન્, સર્વ ક્ષમા કરો; મારી તરફથી કોઈ અપરાધ થયો નથી।”

Verse 39

तच्छुत्वोवाच भूपालं मुनिर्निःश्वस्य दुःखितः । आत्मानं गर्हयामास ह्यविवेकपरायणम् ॥ ३९ ॥

એ સાંભળી મુનિ દુઃખિત થઈ નિઃશ્વાસ નાખીને રાજાને બોલ્યા અને અવિવેકમાં આસક્ત હોવાથી પોતાને જ ધિક્કારવા લાગ્યા।

Verse 40

अविवेको हि सर्वेषामापदां परमं पदम् । विवेकरहितो लोके पशुरेव न संशयः ॥ ४० ॥

નિશ્ચયે અવિવેક સર્વ આપત્તિઓનું પરમ સ્થાન છે. જે લોકમાં વિવેકરહિત છે, તે નિઃસંદેહ પશુ સમાન છે।

Verse 41

राज्ञा त्वजानता नूनमेतत्कर्मोचितं कृतम् । विवेकरहितोऽज्ञोऽहं यतः पापं समाचरेत् ॥ ४१ ॥

નિશ્ચયે રાજાએ યોગ્ય શું તે ન જાણીને આ કર્મ કર્યું. અને હું પણ વિવેકરહિત અજ્ઞ છું, કારણ કે મેં પાપનું આચરણ કર્યું.

Verse 42

विवेकनियतो याति यो वा को वापि निर्वृत्तिम् । इत्युक्तवा चात्मनात्मानं प्रत्युवाच मुनिर्नृपम् । नात्यन्तिंकं भवेदेतद्दादशाब्दं भविष्यति ॥ ४३ ॥

“જે વિવેકથી નિયત થાય છે તે નિર્વૃત્તિને પામે છે”— એમ કહી મુનિએ આત્મભાવથી રાજાને ઉત્તર આપ્યો— “આ અંતિમ નથી; આ બાર વર્ષ રહેશે।”

Verse 43

गङ्गाबिन्दूभिषिक्तस्तु त्यक्त्त्वा वै राक्षसीं तनुम् । पूर्वरुपं त्वमापन्नो भोक्ष्यसे मेदिनीमिमाम् ॥ ४४ ॥

ગંગાના બિંદુઓથી અભિષિક્ત થતાં જ તું આ રાક્ષસી દેહ ત્યજી દેશે. પૂર્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી તું આ ધરતીનું રાજ્ય અને ભોગ કરશેઃ

Verse 44

तद्बिंदुसेकसंभूतज्ञानेन गतकल्मषः । हरिसेवापरो भूत्वा परां शान्तिं गमिष्यसि ॥ ४५ ॥

તે બિંદુ-સિંચનથી ઉત્પન્ન જ્ઞાનથી તારા કલ્મષ નાશ પામશે. હરિસેવામાં પરાયણ બની તું પરમ શાંતિને પામશે।

Verse 45

इत्युक्त्वाथर्वविद्भूपं वशिष्टः स्वाश्रमं ययौ । राजापि दुःखसंपन्नो राक्षसीं तानुमाश्रितः ॥ ४६ ॥

આમ કહી અથર્વવેદ-વિદ્ વશિષ્ઠે રાજાને સમજાવી પોતાના આશ્રમમાં પ્રસ્થાન કર્યું. રાજા પણ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ રાક્ષસી સ્થિતિના વશમાં ગયો।

Verse 46

क्षुत्पपासाविशेषार्तो नित्यं क्रोधपरायणः । कृष्णक्षपाद्युतिर्भीमो बभ्राम विजने वने ॥ ४७ ॥

ભૂખ-તરસથી અત્યંત પીડિત, સદા ક્રોધમાં પરાયણ, કાળી રાત્રિના તેજ સમો શ્યામવર્ણ ભીમ નિર્જન વનમાં ભટકતો રહ્યો।

Verse 47

मृगांश्च विविधांस्तत्र मानुषांश्च सरीसृपान् । विहङ्गमान्प्लवङ्गांश्च प्रशस्तांस्तानभक्षयत् ॥ ४८ ॥

ત્યાં તેણે વિવિધ પ્રકારના મૃગો, મનુષ્યો, સરિસૃપો તથા પક્ષીઓ અને વાનરો—પ્રશંસનીય પ્રાણીઓ—નું ભક્ષણ કર્યું નહીં।

Verse 48

अस्थिभिर्बहुभिर्भूयः पीतरक्तकलेवरैः । रक्तान्तप्रेतकेशैशअच चित्रासीद्भूर्भयंकरी ॥ ४९ ॥

વારંવાર પૃથ્વી ભયંકર દેખાતી હતી—અસંખ્ય અસ્થિઓથી છવાયેલી, પીળાશ ધરાવતાં અને રક્તરંજિત કલેવરોથી ઢંકાયેલી, તથા રક્તલિપ્ત જટાજૂટ જેવા પ્રેતકેશોથી ઘોર દૃશ્ય બની હતી।

Verse 49

ऋतुत्रये स पृथिवीं शतयो जनविस्तृताम् । कृत्वातिदुःखितां पश्चाद्वनान्तरमुपागमत् ॥ ५० ॥

ત્રણ ઋતુઓ સુધી તેણે—સો સો યોજન વિસ્તૃત અને જનસમૂહોથી ભરેલી—પૃથ્વીને અત્યંત દુઃખિત કરી; ત્યારબાદ તે વનના અંતરમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 50

तत्रापि कृतवान्नित्यं नरमांसाशनं सदा । जगाम नर्मदातीरं मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ५१ ॥

ત્યાં પણ તે નિત્ય સતત માનવમાંસ ભક્ષણ કરતો રહ્યો. પછી તે મુનિ અને સિદ્ધો દ્વારા સેવિત પવિત્ર નર્મદા-તીરે ગયો।

Verse 51

विचरन्नर्मदातीरे सर्वलोकभयंकरः । अपश्यत्कंचन मुनिं रमन्तं प्रियया सह ॥ ५२ ॥

નર્મદા-તીરે ફરતો, સર્વ લોક માટે ભયંકર એવો તે, પોતાની પ્રિયાસહ રમણ કરતા એક મુનિને જોયો।

Verse 52

क्षुधानलेन संतत्पस्तं मुनिं समुपाद्रवत् । जाग्राह चातिवेगेन व्याधो मृगशिशं यथा ॥ ५३ ॥

ક્ષુધાની અગ્નિથી દગ્ધ થઈ તે મુનિ પર ધસી ગયો અને અતિ વેગથી તેને પકડી લીધો—જેમ શિકારી હરણના બચ્ચાને પકડે તેમ।

Verse 53

ब्राह्मणी स्वपतिं वीक्ष्य निशाचरकरस्थितम् । शिरस्यञ्जलिमाधाय प्रोवाच भयविह्वला ॥ ५४ ॥

પોતાના પતિને નિશાચરના કરગ્રાસમાં પકડાયેલો જોઈ બ્રાહ્મણી ભયથી કંપી ઉઠી. તેણે શિરે અંજલિ ધરી વિનયપૂર્વક કહ્યું.

Verse 54

ब्राह्मण्युवाच । भो भो नृपतिशार्दूल त्राहि मां भयविह्वलाम् । प्राणप्रिय प्रदानेन कुरु पूर्णं मनोरथम् ॥ ५५ ॥

બ્રાહ્મણી બોલી—હે નૃપતિશાર્દૂલ! ભયથી વ્યાકુળ મને બચાવો. પ્રાણથી પણ પ્રિય દાન આપી મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો.

Verse 55

नाम्ना मित्रसहस्त्वं हि सूर्यवंशसमुद्भवः । न राक्षसस्ततोऽनाथां पाहि मां विजने वने ॥ ५६ ॥

તમારું નામ જ ‘મિત્રસહ’—હજારોના મિત્ર, અને તમે સૂર્યવંશમાં જન્મેલા. તમે રાક્ષસ નથી; તેથી આ નિર્જન વનમાં અનાથ મને રક્ષા કરો.

Verse 56

या नारी भर्त्तृरहिता जीवत्यपि मृतोपमा । तथापि बालवैधव्यं किं वक्ष्याम्यरिमर्दन ॥ ५७ ॥

જે નારી પતિ વિના છે, તે જીવતી હોવા છતાં મૃતસમાન છે. તો બાળવૈધવ્ય વિષે હું શું કહું, હે અરીમર્દન!

Verse 57

न मातापितरौ जाने नापि बंधुं च कंचन । पतिरेव परो बंधुः परमं जीवनं मम ॥ ५८ ॥

હું ન માતા-પિતાને જાણું છું, ન કોઈ અન્ય બંધુને. મારા માટે પતિ જ પરમ બંધુ છે—એ જ મારું પરમ જીવન છે.

Verse 58

भवान्येत्त्यखिलान्धर्मान्योषितां वर्त्तनं यथा । त्रायस्व बन्धुरहितां बालापत्यां जनेश्वर ॥ ५९ ॥

હે જનેશ્વર! તમે આવીને મને સર્વ ધર્મો, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓનું યથોચિત વર્તન કેવું હોવું તે ઉપદેશ આપો. હું બંધુવિહોણી છું અને નાનાં બાળકનો ભાર છે—મારું રક્ષણ કરો।

Verse 59

कथं जीवामि पत्यास्मिन्हीना हि विजने वने । दुहिताहं भगवतस्त्राहि मां पतिदानतः ॥ ६० ॥

આ એકાંત વનમાં પતિ વિના હું કેવી રીતે જીવી શકું? હું ભગવાનની પુત્રી છું; હે ભગવન, મને બચાવો અને મને પતિદાન આપો।

Verse 60

प्रणदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति । वदन्तीति महाप्राज्ञाः प्राणदानं कुरुष्व मे ॥ ६१ ॥

મહાપ્રાજ્ઞો કહે છે—પ્રાણરક્ષાથી મોટું દાન ક્યારેય થયું નથી, થશે પણ નહીં. તેથી મને પ્રાણદાન આપો; મારું રક્ષણ કરો।

Verse 61

इत्युक्तावा सा पपातास्य राक्षसस्य पदाग्रतः । एवं संप्रार्थ्यमानोऽपि ब्राह्मण्या राक्षसो द्विजम् ॥ ६२ ॥

આવું કહી તે રાક્ષસના પગ પાસે પડી ગઈ. બ્રાહ્મણીની અત્યંત વિનંતી છતાં રાક્ષસે તે દ્વિજને પકડી લીધો।

Verse 62

अभक्षयकृष्णसारशिशुं व्याघ्रो यथा बलात् ॥ ६२ ॥

જેમ વાઘ બળપૂર્વક કૃષ્ણસાર હરણના બચ્ચાને શિકાર માટે પકડી લે છે, તેમ જ તે રાક્ષસે તે દ્વિજને પકડી લીધો।

Verse 63

ततो विलप्य बहुधा तस्य पत्नी पतिव्रता । पूर्वशापहतं भूपमशपत्क्रोधिता पुनः ॥ ६३ ॥

પછી તે પતિવ્રતા પત્નીએ અનેક રીતે વિલાપ કરીને, પૂર્વ શાપથી ગ્રસ્ત તે રાજાને ક્રોધિત થઈને પુનઃ શાપ આપ્યો.

Verse 64

पतिं मे सुरतासक्तं यस्माद्धिंसितवान्बलात् । तस्मात्स्त्रीसङ्गमं प्रात्पस्त्वमपि प्राप्स्यसे मृतिम् ॥ ६४ ॥

જે કારણથી તેં રતિક્રીડામાં આસક્ત મારા પતિને બળપૂર્વક માર્યો છે, તેથી સ્ત્રીસંગમ પ્રાપ્ત કરતા જ તું પણ મૃત્યુ પામીશ.

Verse 65

शप्त्वैवं ब्राह्मणी क्रुद्धा पुनः शापान्तरं ददौ । राक्षसत्वं ध्रुवं तेऽस्तु मत्पतिर्भक्षितो यतः ॥ ६५ ॥

આ રીતે શાપ આપીને તે ક્રોધિત બ્રાહ્મણીએ પુનઃ બીજો શાપ આપ્યો—'તેં મારા પતિનું ભક્ષણ કર્યું છે, તેથી તને નિશ્ચિતપણે રાક્ષસપણું પ્રાપ્ત થાઓ.'

Verse 66

सोऽपि शापद्वयं श्रुत्वा तया दत्तं निशाचरः । प्रमन्युः प्राहि विसृजन्कोपादङ्गारसंचयम् ॥ ६६ ॥

તે નિશાચર (પ્રમન્યુ) એ પણ તેના દ્વારા અપાયેલા બંને શાપો સાંભળીને, ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલા અંગારાઓના સમૂહને છોડતા કહ્યું.

Verse 67

दुष्टे कस्मात्प्रदत्तं मेवृथा शापद्वयं त्वया । एकस्यैवापराधस्य शापस्त्वेको ममोचितः ॥ ६७ ॥

"હે દુષ્ટા! તેં મને વ્યર્થ બે શાપ શા માટે આપ્યા? એક જ અપરાધ માટે મારે એક જ શાપ યોગ્ય છે."

Verse 68

यस्मात्क्षिपसि दुष्टाग्येमयि शापन्तरं ततः । पिशाचयोनिमद्यैव याहि पुत्रसमन्विता ॥ ६८ ॥

હે દુષ્ટ સ્ત્રી, તું મારા પર ફરી એક શાપ ફેંકે છે; તેથી પુત્રসহ આજે જ પિશાચ-યોનિમાં જા।

Verse 69

तेनैवं ब्रह्मणी शत्पा पिशाचत्वं तदा गता । क्षुधार्ता सुस्वरं भीमारुरोदापत्यसंयुता ॥ ६९ ॥

તે શાપથી બ્રહ્માના સન્નિધિમાં શત્પા ત્યારે પિશાચી બની. ભૂખથી પીડિત, ભયંકર અને ઊંચા સ્વરે તે સંતાનসহ જોરથી રડવા લાગી।

Verse 70

राक्षसश्च पिशाची च क्रोशन्तौ निर्जने वने । जग्मतुर्नर्मदातीरे वनं राक्षससेवितम् ॥ ७० ॥

રાક્ષસ અને પિશાચી નિર્જન વનમાં ચીસો પાડતા નર્મદા-તીરનાં રાક્ષસસેવિત વનમાં ગયા।

Verse 71

औदासीन्यं गुरौ कृत्वा राक्षसीं तनुमाश्रितः । तत्रास्ते दुःखसंतत्पः कश्चिल्लोकविरोधकृत् ॥ ७१ ॥

ગુરુ પ્રત્યે ઉદાસીનતા રાખીને તેણે રાક્ષસી સ્વભાવ ધારણ કર્યો; ત્યાં તે સતત દુઃખથી દગ્ધ, લોકધર્મના વિરોધમાં વર્તનાર કોઈ સત્તા બની રહે છે।

Verse 72

राक्षसं च पिशाचीं च दृष्ट्वा रववटमागतौ । उवाच क्रोधबहुलो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः ॥ ७२ ॥

રાક્ષસ અને પિશાચીને રવ-વટ પાસે આવતા જોઈ, તે વટ પર વસતો ક્રોધથી ભરેલો બ્રહ્મરાક્ષસ બોલ્યો।

Verse 73

किमर्थमागतौ भीमौ युवां मत्स्थानमीप्सितम् । ईदृशौ केन पापेन जातौ मे ब्रुवतां ध्रुवम् ॥ ७३ ॥

ભયંકર રૂપવાળા તમે બન્ને મારા ધામની ઇચ્છા કરીને અહીં શા માટે આવ્યા છો? કયા પાપથી તમારી આવી સ્થિતિમાં જન્મ થયો? નિશ્ચયપૂર્વક સત્ય કહો.

Verse 74

सौदासस्तद्वचः श्रुत्वातया यच्चात्मना कृतम् । सर्वं निवेदयित्वास्मै पश्चादेतदुवाच ह ॥ ७४ ॥

તે વચન સાંભળી સૌદાસે તેણીએ અને પોતે જે કંઈ કર્યું હતું તે બધું તેને નિવેદન કર્યું; પછી તેણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 75

सौदास उवाच । कस्त्वं वद महाभाग त्वया वै किं कृतं पुरा । सख्युर्ममाति स्नेहेन तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥ ७५ ॥

સૌદાસ બોલ્યો—હે મહાભાગ! તું કોણ છે? અને પૂર્વકાળમાં તું શું કર્યું હતું? મિત્રભાવથી મારા પ્રત્યે અતિસ્નેહ રાખીને તે બધું કહેવું તને યોગ્ય છે.

Verse 76

करोति वञ्चनं मित्रे यो वा को वापि दुष्टधीः । स हि पापपालं भुंक्ते यातनास्तु युगायुतम् ॥ ७६ ॥

જે કોઈ દૂષ્ટબુદ્ધિ માણસ મિત્રને છેતરે છે, તે નિશ્ચયે પાપફળનો ભાગી બને છે અને અયુત યુગો સુધી યાતનાઓ ભોગવે છે.

Verse 77

जन्तूनां सर्वदुःखानि क्षीयन्ते मित्रदर्शनात् । तस्मान्मित्रेषु मतिमान्न कुर्याद्वंचनं कदा ॥ ७७ ॥

જીવોના સર્વ દુઃખો સચ્ચા મિત્રના દર્શનથી ક્ષીણ થાય છે; તેથી બુદ્ધિમાન માણસે ક્યારેય મિત્રોને છેતરવા ન જોઈએ.

Verse 78

कल्माषपादेनेत्युक्तो वटस्थो ब्रह्मराक्षसः । उवाच प्रीतिमापन्नो धर्मवाक्यानि नारद ॥ ७८ ॥

કલ્માષપાદે એમ કહ્યે ત્યારે વટવૃક્ષ પર વસતો બ્રહ્મરાક્ષસ પ્રસન્ન થયો અને નારદને ધર્મવચનો બોલ્યો।

Verse 79

ब्रह्मराक्षस उवाच । अहमासं पुरा विप्रो मागधो वेदपारगः । सोमदत्त इति ख्यातो नाम्ना धर्मपरायणः ॥ ७९ ॥

બ્રહ્મરાક્ષસ બોલ્યો—હું પહેલાં મગધનો બ્રાહ્મણ હતો, વેદોમાં પારંગત. ‘સોમદત્ત’ નામે પ્રસિદ્ધ અને ધર્મપરાયણ હતો।

Verse 80

प्रमत्तोऽहं महाभाग विद्यया वयसा धनैः । औदासीन्यं गुरोः कृत्वा प्रात्पवानीदृशीं गतिम् ॥ ८० ॥

હે મહાભાગ! વિદ્યા, યુવાનપણું અને ધનના મદથી હું બેફિકર થયો; ગુરુ પ્રત્યે ઉદાસીન રહી આજે આવી દશા પામ્યો છું।

Verse 81

नलभेऽहं सुखं किं चिज्जिताहारोऽतिदुःखितः । मया तु भक्षिता विप्राः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ८१ ॥

મને જરાય સુખ મળતું નથી; આહાર સંયમિત રાખ્યો છતાં હું અત્યંત દુઃખી છું. મેં તો સૈંકડો અને હજારો બ્રાહ્મણોને ભક્ષણ કર્યા છે।

Verse 82

क्षुत्पिपासापरो नित्यमन्तस्तापेन पीडितः । जगत्रासकरो नित्यं मांसाशनपरायणः ॥ ८२ ॥

તે સદા ભૂખ-તરસથી વ્યાકુળ, આંતરિક તાપથી પીડિત રહે છે; નિત્ય જગતને ભય પેદા કરે છે અને માંસાહારમાં આસક્ત રહે છે।

Verse 83

गुर्ववज्ञा मनुष्याणां राक्षसत्वप्रदायिनी । मयानुभूतमेतद्धि ततः श्रीमान्न चाचरेत् ॥ ८३ ॥

ગુરુની અવજ્ઞા મનુષ્યને રાક્ષસત્વ તરફ ધકેલે છે. આ સત્ય મેં જાતે અનુભવ્યું છે; તેથી શ્રીમાન અને વિવેકી પુરુષે કદી એવું ન કરવું.

Verse 84

कल्माषपाद उवाच । गुरुस्तु कीदृशः प्रोक्तः कस्त्वयाश्लाघितः पुरा । तद्वदस्व सरवे सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥ ८४ ॥

કલ્માષપાદ બોલ્યો— ‘આદર્શ ગુરુ કેવો કહેવાયો છે? અને તું પહેલાં કોની પ્રશંસા કરી હતી? તે બધું વિસ્તારે કહો; મને પરમ કૌતૂહલ છે.’

Verse 85

ब्रह्मराक्षस उवाच । गुरवः सन्ति बहवः पूज्या वन्द्याश्च सादरम् । यातानहं कथयिष्यामि श्रृणुष्वैकमनाः सरवे ॥ ८५ ॥

બ્રહ્મરાક્ષસ બોલ્યો— ‘ગુરુઓ ઘણા છે, જે આદરપૂર્વક પૂજ્ય અને વંદનીય છે. હું જેમની પાસે ગયો છું, તેમની વાત કહું છું; તમે સૌ એકાગ્ર થઈ સાંભળો.’

Verse 86

अध्यापकश्च वेदानां वेदार्थयुतिबोधकः । शास्त्रवक्ता धर्मवक्ता नीतिशास्त्रोपदेशकः ॥ ८६ ॥

તે વેદોના અધ્યાપક છે, જે યુક્તિથી વેદાર્થ સમજાવે છે; શાસ્ત્રવક્તા, ધર્મવક્તા અને નીતિશાસ્ત્રનો ઉપદેશક છે.

Verse 87

मन्त्रोपदेशव्याख्याख्याकृद्वेदसदंहहृत्तथा । व्रतोपदेशकश्चैव भयत्रातान्नदो हि च ॥ ८७ ॥

તે મંત્રોપદેશ અને તેની વ્યાખ્યા આપનાર; વેદનિષ્ઠોના પણ પાપ હરણ કરનાર; વ્રતોપદેશક, ભયથી રક્ષક અને અન્નદાતા પણ છે.

Verse 88

श्वशुरो मातुलश्चैव ज्येष्ठभ्राता पिता तथा । उपनेता निषेक्ता च संस्कर्त्ता मित्रसत्तम ॥ ८८ ॥

સસરા, મામા, જેઠ ભાઈ અને પિતા; તેમજ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરાવનાર ઉપનેતા, જનક (નિષેક્તા) અને સંસ્કાર કરનાર—આ બધા નિશ્ચયે શ્રેષ્ઠતમ મિત્ર છે.

Verse 89

एते हि गुरवः प्रोक्ताः पूज्या वन्द्यश्च सादरम् ॥ ८९ ॥

આ જ ગુરુઓ કહેવાયા છે; એમની પૂજા કરવી અને આદરપૂર્વક શ્રદ્ધાથી વંદન કરવું જોઈએ.

Verse 90

कल्माषपाद उवाच । गुरवो बहवः प्रोक्ता एतेषां कतमो वरः । तुल्याः सर्वेऽप्युत सरवे तद्यथावद्धि ब्रूहि मे ॥ ९० ॥

કલ્માષપાદે કહ્યું—ગુરુઓ અનેક પ્રકારના કહ્યા છે. એમામાં કોણ શ્રેષ્ઠ છે? કે બધા સમાન છે? જેવું યથાર્થ છે તે મને સાચું કહો.

Verse 91

ब्रह्मराक्षस उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ यत्पृष्टं तद्वदामि ते । गुरुमाहात्म्यकथनं श्रवणं चानुमोदनम् ॥ ९१ ॥

બ્રહ્મરાક્ષસે કહ્યું—સાધુ, સાધુ, હે મહાપ્રાજ્ઞ! તું જે પૂછ્યું છે તે જ હું કહું છું—ગુરુ-માહાત્મ્યનું કથન, તેનું શ્રવણ અને તેનું અનુમોદન.

Verse 92

सर्वेषां श्रेय आधत्ते तस्माद्वक्ष्यामि सांप्रतम् । एते समानपूजार्हाः सर्वदा नात्र संशयः ॥ ९२ ॥

કારણ કે આ સર્વના પરમ કલ્યાણને સાધે છે, તેથી હવે હું કહું છું—આ બધા સદા સમાન રીતે પૂજ્ય છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 93

तथापि श्रुणु वक्ष्यामि शास्त्राणां सारनिश्चयम् । अध्यापकाश्च वेदानां मन्त्रव्याख्याकृतस्तथा ॥ ९३ ॥

તથાપિ સાંભળો—હું શાસ્ત્રોનો નિશ્ચિત સાર કહું છું; વેદોના અધ્યાપકો તથા વૈદિક મંત્રોની વ્યાખ્યા કરનારાઓ પણ (ગુરુરૂપે) ગણાય છે.

Verse 94

पिता च धर्मवक्ता च विशेषगुरवः स्मृताः । एतेषामपि भूपाल श्रृणुष्व प्रवरं गुरुम् ॥ ९४ ॥

પિતા અને ધર્મના ઉપદેશક—એ વિશેષ ગુરુ તરીકે સ્મૃત છે. હે ભૂપાલ, એમમાં પણ સર્વોત્તમ ગુરુને સાંભળો.

Verse 95

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञैर्भाषितं प्रवदामि ते । यः पुराणानि वदति धर्मयुक्तानि पणडितः ॥ ९५ ॥

સર્વ શાસ્ત્રોના અર્થ-તત્ત્વને જાણનારોએ જે કહ્યું છે તે હું તને કહું છું. જે ધર્મયુક્ત પુરાણોનું પ્રવચન કરે તે જ પંડિત છે.

Verse 96

संसारपाशविच्छेदकरणानि स उत्तमः । देवपूजार्हकर्माणि देवतापूजने फलम् ॥ ९६ ॥

જે સંસારના પાશોને છેદી નાખે તે જ ઉત્તમ (માર્ગ) છે. અને દેવપૂજાને યોગ્ય કર્મો દેવતાઓની પૂજાથી જ ફળ આપે છે.

Verse 97

जायते च पुराणेभ्यस्तस्मात्तानीह देवताः । सर्ववेदार्थसाराणि पुराणानीति भूपते ॥ ९७ ॥

પુરાણોમાંથી જ અહીં દેવતાઓનું (જ્ઞાન) પ્રગટે છે; તેથી, હે ભૂપતે, પુરાણો સર્વ વેદાર્થનો સાર છે.

Verse 98

वदन्ति मुनयश्चैव तदूक्ता परमो गुरुः । यः संसारार्णत्वं तर्त्तुमुद्योगं कुरुते नरः ॥ ९८ ॥

મુનિઓ પણ આ જ કહે છે અને પરમ ગુરુએ પણ એ જ ઉપદેશ આપ્યો છે—જે મનુષ્ય સંસાર-સમુદ્ર તરવા દૃઢ પ્રયત્ન કરે છે, તે જ મુક્તિ માટે યોગ્ય છે।

Verse 99

श्रुणुयात्स पुराणानि इति शास्त्रविभागकृत् । प्रोक्तवान्सर्वधर्माश्च पुराणेषु महीपते ॥ ९९ ॥

“તે પુરાણોનું શ્રવણ કરે”—એમ શાસ્ત્રવિભાગકર્તાએ કહ્યું; અને હે રાજન, પુરાણોમાં તેણે સર્વ ધર્મોનું સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિપાદન કર્યું છે।

Verse 100

तर्कस्तु वादहेतुः स्यान्नीतिस्त्वैहिकसाधनम् । पुराणानि महाबुद्धे इहामुत्र सुखाय हि ॥ १०० ॥

તર્ક વાદ-વિવાદનું કારણ છે અને નીતિ લોકિક સિદ્ધિનું સાધન; પરંતુ હે મહાબુદ્ધિમાન, પુરાણો ઇહ અને પર—બન્ને સુખ માટે જ છે।

Verse 101

यः श्रृणोति पुराणानि सततं भक्तिसंयुतः । तस्य स्यान्निर्मला बुद्धिर्भूयो धर्मपरायणः ॥ १ ॥

જે ભક્તિપૂર્વક સતત પુરાણોનું શ્રવણ કરે છે, તેની બુદ્ધિ નિર્મળ થાય છે અને તે વધુ ને વધુ ધર્મપરાયણ બને છે।

Verse 102

पुराणश्रवणाद्भक्तिर्जायते श्रीपतौ शुभा । विष्णुभक्तनृणां भूप धर्मे बुद्धिः प्रवर्त्तते ॥ २ ॥

પુરાણશ્રવણથી શ્રીપતિ પ્રત્યે શુભ ભક્તિ જન્મે છે; હે ભુપ, વિષ્ણુભક્તોની બુદ્ધિ ધર્મમાં પ્રવર્તે છે।

Verse 103

धर्मात्पापानि नश्यन्ति ज्ञानं शुद्धं च जायते । धर्मार्थकाममोक्षाणां ये फलान्यभिलिप्सवः ॥ ३ ॥

ધર્મથી પાપો નાશ પામે છે અને શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રગટે છે. ધર્મનાં ફળ—અર્થ, કામ અને મોક્ષ—ઇચ્છનારોએ ધર્મનો જ આશ્રય લેવો જોઈએ.

Verse 104

श्रुणुयुस्ते पुराणानि प्राहुरित्थं पुराविदः । अहं तु गौतममुनेः सर्वज्ञाद्ब्रह्यवादिनः ॥ ४ ॥

પુરાણવિદોએ કહ્યું—“આ રીતે અમે તમારા પુરાણો સાંભળશું.” પરંતુ મેં તો સર્વજ્ઞ બ્રહ્મવાદી ગૌતમ મુનિ પાસેથી (આ બધું) શ્રવણ કર્યું છે.

Verse 105

श्रुतवान्सर्वधर्मार्थ गङ्गातीरे मनोरमे । कदाचित्परमेशस्य पूजां कर्त्तुमहं गतः ॥ ५ ॥

સર્વ ધર્મોના તાત્પર્યને શ્રવણ કરીને, મનોહર ગંગાતીરે હું એક વખત પરમેશ્વરની પૂજા કરવા ગયો હતો.

Verse 106

उपस्थितायापि तस्मै प्रणामं न ह्यकारिषम् । स तु शान्तो महाबुद्धिर्गौतमस्तेजसां निधिः ॥ ६ ॥

તે સામે હાજર હોવા છતાં મેં તેમને પ્રણામ ન કર્યો. છતાં તેજનો ખજાનો, શાંત અને મહાબુદ્ધિ ગૌતમ સ્થિર રહ્યા.

Verse 107

मन्त्रोदितानि कर्मणि करोतीतिमुदं ययौ । यस्त्वर्चितो मया देवः शिवः सर्वजगद्गुरुः ॥ ७ ॥

“આ મંત્રોમાં કહ્યા મુજબ કર્મ કરે છે” એમ વિચારી તેઓ આનંદિત થયા. કારણ કે મેં જે દેવની આરાધના કરી છે તે શિવ—સમસ્ત જગતના ગુરુ છે.

Verse 108

गुर्ववज्ञा कृतायेन राक्षसंत्वे नियुक्तवान् । ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि योऽवज्ञां कुरुते गुरोः ॥ ८ ॥

જે ગુરુનો અપમાન કરે છે, તેને રાક્ષસત્વમાં નિયુક્ત કરવામાં આવે છે. જાણીને કે અજાણતાં પણ જે ગુરુની અવજ્ઞા કરે, તે ઘોર દુષ્પળ ભોગવે છે॥

Verse 109

तस्यैवाशु प्रणश्यन्ति धीविद्यार्थात्मजक्रियाः । शुश्रूषां कुरुते यस्तु गुरुणां सादरं नरः ॥ ९ ॥

તેની બુદ્ધિ, વિદ્યા, ધન, સંતાન અને કર્મફળ ઝડપથી નાશ પામે છે—જે માણસ ગુરુઓની સેવા માત્ર દેખાડાના આદરથી કરે છે॥

Verse 110

तस्य संपद्भवेद्भूप इति प्राहुर्विपश्चितः । तेन शापेन दग्धोऽहमन्तश्चैव क्षधाग्निना ॥ १० ॥

વિદ્વાનો કહે છે—“હે રાજા, તેને સમૃદ્ધિ મળશે.” પરંતુ એ જ શાપથી હું દગ્ધ થયો છું, અને અંદરથી પણ ભૂખની અગ્નિથી દહું છું॥

Verse 111

मोक्षं कदा प्रयास्यामि न जाने नृपसत्तम । एवं वदति विप्रेन्द्र वटस्थेऽस्मिन्निशाचरे ॥ ११ ॥

“મને મોક્ષ ક્યારે મળશે, મને ખબર નથી, હે રાજશ્રેષ્ઠ.” એમ કહી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ આ વડવૃક્ષ નીચે રાત્રે અહીં રહ્યો॥

Verse 112

धर्मशास्त्रप्रसंगेन तयोः पापं क्षयं गतम् । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तः कश्चिद्विप्रोऽतिधार्मिकः ॥ १२ ॥

ધર્મશાસ્ત્રના પ્રસંગથી તે બંનેનું પાપ ક્ષય પામ્યું. એ જ વચ્ચે એક અત્યંત ધાર્મિક બ્રાહ્મણ ત્યાં આવી પહોંચ્યો॥

Verse 113

कलिङ्गदेशसम्भूतो नान्म्रा गर्ग इति स्मृतः । वहन्गङ्गाजलं स्कंधे स्तुवन् विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ १३ ॥

કલિંગ દેશમાં જન્મેલો તે નાન્મ્રા નામે પ્રસિદ્ધ ગર્ગ તરીકે સ્મરાય છે. ખભા પર ગંગાજળ વહન કરી પ્રભુ વિશ્વેશ્વરની સ્તુતિ કરતો આગળ વધ્યો।

Verse 114

गायन्नामानि तस्यैव मुदा हृष्टतनू रुहः । तमागतं मुनिं दृष्ट्वा पिशाचीराक्षसौ च तौ ॥ १४ ॥

એ જ પ્રભુના નામો આનંદથી ગાતા ગાતા તેમના દેહમાં રોમાંચ થયો. અને આવતાં મુનિને જોઈ તે બે—પિશાચી અને રાક્ષસ—તેની તરફ વળ્યા।

Verse 115

प्राप्तं नः पारणेत्युक्त्वा प्राद्ववन्नूर्ध्वबाहवः । तेन कीर्तितनामानि श्रुत्वा दूरे व्यवस्थिताः । अशक्तास्तं धर्षयितुमिदमूचुश्च राक्षसाः ॥ १५ ॥

“અમને પારણું મળ્યું!” એમ કહી હાથ ઊંચા કરીને તેઓ દોડી આવ્યા. પરંતુ તેણે કીર્તિત કરેલા નામો સાંભળતાં જ તેઓ દૂર ઊભા રહી ગયા. તેને હેરાન ન કરી શકતાં રાક્ષસોએ આ વચન કહ્યાં।

Verse 116

अहो विप्र महाभाग नमस्तुभ्यं महात्मने । नामकीर्तनमाहात्म्याद्राक्षसा दूरगावयम् ॥ १६ ॥

અહો મહાભાગ વિપ્ર, મહાત્મન, તમને નમસ્કાર. નામકીર્તનના મહાત્મ્યથી અમે રાક્ષસો દૂર રહેવા મજબૂર છીએ।

Verse 117

अस्माभिर्भक्षिताः पूर्वं विप्राः कोटिसहस्रशः । नामप्रावरणं विप्र रक्षति त्वां महाभयात् ॥ १७ ॥

અગાઉ અમે કરોડો-હજારો વિપ્રોને ભક્ષણ કર્યા છે. પરંતુ હે વિપ્ર, નામનું આ આવરણ તને મહાભયથી રક્ષે છે।

Verse 118

नामश्रवणमात्रेण राक्षसा अपि भो वयम् । परां शान्तिं समापन्ना महिम्ना ह्यच्युतस्य वै ॥ १८ ॥

હે મુનિ! અમે રાક્ષસ હોવા છતાં માત્ર નામશ્રવણથી, અચ્યુત પ્રભુની મહિમાથી પરમ શાંતિને પ્રાપ્ત થયા છીએ।

Verse 119

सर्वथा त्वं महाभाग रागादिरुहितोह्यसि । गंगाजलाभिषेकेण पाह्यस्मात्पातकोच्चयात् ॥ १९ ॥

હે મહાભાગ! તમે સર્વથા રાગાદિથી રહિત છો; છતાં ગંગાજલાભિષેક દ્વારા અમને આ પાપસંચયથી બચાવો।

Verse 120

हरिसे वापरो भूत्वा यश्चात्मानं तु तारयेत् । स तारयेज्जगत्सर्वमिति शंसन्ति सूरयः ॥ २० ॥

જે હરિસેવામાં પરાયણ બની પોતાનો આત્મા તારવે છે, તે જ સર્વ જગતને પણ તારવી શકે છે—એવું સૂરીઓ કહે છે।

Verse 121

अवहाय हरेर्नाम घोरसंसारभेषजम् । केनोपायेन लभ्येत मुक्तिः सर्वत्र दुर्लभा ॥ २१ ॥

ઘોર સંસારરોગની ઔષધિ એવા હરિનામને ત્યજી દઈએ તો, સર્વત્ર દુર્લભ મુક્તિ પછી કયા ઉપાયથી મળશે?

Verse 122

लोहोडुपेन प्रतरन्निमजत्युदके यथा । ततैवाकृतपुण्यास्तु तारयन्ति कथं परान् ॥ २२ ॥

જેમ લોખંડની નાવમાં પાર ઉતરવા જનાર પાણીમાં ડૂબી જાય છે, તેમ જ જેમણે પુણ્ય સંગ્રહ્યું નથી, તેઓ બીજાને કેવી રીતે તારશે?

Verse 123

अहो चरित्रं महतां सर्वलोकसुखा वहम् । यथा हि सर्वलोकानामानन्दाय कलानिधिः ॥ २३ ॥

અહો! મહાત્માઓનું આચરણ ખરેખર અદ્ભુત છે, જે સર્વ લોકોને સુખ આપનારું છે; જેમ અમૃતમય કિરણોની નિધિ ચંદ્ર સર્વ પ્રાણીઓના આનંદ માટે રહે છે।

Verse 124

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पवित्राणि द्विजोत्तम् । तानि सर्वाणि गङ्गायाः कणस्यापि समानि न ॥ २४ ॥

હે દ્વિજોત્તમ! પૃથ્વી પર જેટલાં પવિત્ર તીર્થો છે, તે બધાં ગંગાના એક કણ જેટલાં પણ સમાન નથી।

Verse 125

तुलसीदलप्रदलसंम्मिश्रमपि सर्षपमात्रकम् । गङ्गाजलं पुनात्येव कुलानामेकविंशतिम् ॥ २५ ॥

તુલસીના પાન અને પુષ્પદળ સાથે મિશ્રિત ગંગાજળનું સરસવદાણા જેટલું પણ પ્રમાણ નિશ્ચયે કુળની એકવીસ પેઢીઓને પવિત્ર કરે છે।

Verse 126

तस्माद्विप्र महाभाग सर्वशास्त्रार्थकोविद । गङ्गाजलप्रदानेन पाह्मस्मान्पापकर्मिणः ॥ २६ ॥

અતએવ હે મહાભાગ વિપ્ર, સર્વ શાસ્ત્રાર્થના વિદ્વાન! ગંગાજળનું દાન કરીને અમ પાપકર્મીઓનું રક્ષણ કરો।

Verse 127

इत्याख्यातं राक्षसैस्तैर्गङ्गामाहात्म्यमुत्तमम् । निशम्य विस्मया विष्टो बभूव द्विजसतमः ॥ २७ ॥

આ રીતે તે રાક્ષસોએ ગંગાનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું. તે સાંભળી દ્વિજશ્રેષ્ઠ આશ્ચર્યથી વ્યાપ્ત થયો।

Verse 128

एषामपीद्दशी भक्तिर्गङ्गायां लोकमातरि । किमु ज्ञानप्रभावाणां महतां पुण्यशालिनाम् ॥ २८ ॥

જો એમનામાં પણ લોકમાતા ગંગા પ્રત્યે આવી ભક્તિ હોય, તો જ્ઞાનપ્રભાવથી શક્તિશાળી અને પુણ્યશાળી મહાત્માઓ વિષે શું કહેવું!

Verse 129

अथासौ मनसा धर्मं विनिश्चित्य द्विजोत्तमः । सर्वपूतहितो भक्तः प्राप्नोतीति परं पदम् ॥ २९ ॥

પછી તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ મનમાં ધર્મને દૃઢ રીતે નિશ્ચિત કરીને, સર્વ જીવોના હિતમાં રત ભક્ત બની પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 130

ततो विप्रः कृपाविष्टो गङ्गाजलप्रनुत्तममम् । तुलसीदलसंमिश्रं तेषु रक्षःस्वसेचयत् ॥ ३० ॥

પછી કરુણાથી ભરાયેલા તે વિપ્રે તુલસીદળ મિશ્રિત ઉત્તમ ગંગાજળ તે રાક્ષસો પર છાંટ્યું.

Verse 131

राक्षसास्तेन सिक्तास्तु सर्षपोपमबिंदुना । विमृज्य राक्षसं भावमभवन्देवतोपमाः ॥ ३१ ॥

રાઈના દાણા જેટલા બિંદુથી સિક્ત થતાં તે રાક્ષસોએ રાક્ષસી ભાવ ધોઈ નાખ્યો અને તેઓ દેવતુલ્ય બની ગયા.

Verse 132

ब्राह्मणी पुत्र सम्यक्ते जग्मुर्हस्तथैव च । कोटिसूर्यप्रतीकाशा बभूवुर्विवुधर्पभाः ॥ ३२ ॥

તે બ્રાહ્મણી અને તેનો પુત્ર તરત જ ત્યાંથી નીકળી ગયા; અને સર્વત્ર દેવોની પ્રભા પ્રગટ થઈ, જે કરોડો સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતી.

Verse 133

शंखचक्रगदाचिह्ना हरिसारुप्यमागताः । स्तुवंतो ब्राह्मणं सम्यक्ते जग्मुर्हरिमन्दिरम् ॥ ३३ ॥

શંખ, ચક્ર અને ગદા ના ચિહ્નોથી યુક્ત થઈ તેઓ હરિ-સારૂપ્યને પ્રાપ્ત થયા. તે બ્રાહ્મણની યોગ્ય સ્તુતિ કરીને તેઓ હરિના મંદિરે ગયા.

Verse 134

राजा कल्माषपादस्तु निजरुपं समास्थितः । जगाम महतीं चिन्तां दृष्ट्वा तान्मुक्तिगानधान् ॥ ३४ ॥

પરંતુ રાજા કલ્માષપાદ પોતાના સાચા સ્વરૂપમાં સ્થિર થયો. મુક્તિગાનમાં આસક્ત એવા તેમને જોઈ તે મહાન ચિંતામાં પડ્યો.

Verse 135

तस्मिन् राज्ञि सुदुःखार्ते गूढरुपा सरस्वती । धर्ममूलं महावाक्यं बभाषेऽगाधया गिरा ॥ ३५ ॥

જ્યારે તે રાજા અત્યંત દુઃખથી પીડાતો હતો, ત્યારે ગૂઢરૂપા સરસ્વતીએ અગાધ વાણીથી ધર્મના મૂળરૂપ મહાવાક્યનું ઉચ્ચારણ કર્યું.

Verse 136

भो भो राजन्महाभाग न दुःखं गन्तुमर्हसि । राजस्तवापि भोगान्ते महच्छ्रेयो भविष्यति ॥ ३६ ॥

હે મહાભાગ રાજન, તારે દુઃખમાં પડવું યોગ્ય નથી. હે રાજન, તારા માટે પણ ભોગના અંતે મહાન શ્રેય—સાચું કલ્યાણ—ઉદય પામશે.

Verse 137

सत्कर्मधूतपापा ये हरिभक्तिपरायणाः । प्रयान्ति नात्र संदेहस्तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ३७ ॥

જેનાં પાપ સત્કર્મોથી ધોવાઈ ગયા છે અને જે હરિભક્તિમાં સંપૂર્ણ પરાયણ છે—તેઓ નિઃસંદેહ વિષ્ણુના પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 138

सर्वभूतदयायुक्ता धर्ममार्गप्रवर्तिनः । प्रयान्ति परमं स्थानं गुरुपूजापरायणाः ॥ ३८ ॥

જે સર્વભૂતો પ્રત્યે દયાયુક્ત છે, અન્યને ધર્મમાર્ગે પ્રવર્તાવે છે અને ગુરુપૂજામાં પરાયણ છે, તેઓ પરમ ધામને પામે છે।

Verse 139

इतीरितं समाकर्ण्य भारत्या नृपसतमः । मनसा निर्वृत्तिं प्राप्यसस्मार च गुरोर्वचः ॥ ३९ ॥

આ રીતે ભારતીના વચનો સાંભળી રાજશ્રેષ્ઠ નૃપતિએ મનમાં શાંતિ પામી અને પછી ગુરુના વચનોનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 140

स्तुवन्गुरुं च तं विग्नं हरिं चैवातिहर्षितः । पीर्ववृत्तं च विप्राय सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ४० ॥

અતિ હર્ષિત થઈ તેણે પોતાના ગુરુની તથા વિઘ્નહર્તા હરિની સ્તુતિ કરી, અને અગાઉ જે બન્યું હતું તે બધું તે બ્રાહ્મણને નિવેદન કર્યું।

Verse 141

ततो नृपस्तु कालिंगं प्रणम्य विधिर्वमुने । नामानि व्याहरन्विष्णोः सद्यो वाराणसीं ययौ ॥ ४१ ॥

પછી કાલિંગ રાજાએ વિધિર્વ મુનિને પ્રણામ કરીને, વિષ્ણુના નામો ઉચ્ચારતો તત્ક્ષણે વારાણસી તરફ ગયો।

Verse 142

षण्मासं तत्र गङ्गायां स्नात्वा दृष्ट्वा सदाशिवम् । ब्राह्मणीदत्तश पात्तु मुक्तो मित्रसहोऽभवत् ॥ ४२ ॥

ત્યાં ગંગામાં છ માસ સ્નાન કરીને અને સદાશિવના દર્શન કરીને તે બંધનથી મુક્ત થયો. બ્રાહ્મણીના દત્ત દાનથી પ્રાપ્ત રક્ષણ વડે તે મિત્રસહિત થયો।

Verse 143

ततस्तु स्वपुरीं प्राप्तो वसिष्ठेन महात्मना । अभिषिक्तो मुनुश्रेष्ट स्वकं राज्यमपालयत् ॥ ४३ ॥

પછી મહાત્મા વસિષ્ઠ સાથે પોતાની નગરીમાં પહોંચીને મુનિશ્રેષ્ઠનો અભિષેક થયો અને તેણે પોતાના રાજ્યનું રક્ષણ કરી સુશાસન કર્યું।

Verse 144

पालयित्वा महीं कृत्स्त्रां भुक्त्वा भोगान्स्त्रियं विना । वशिष्टात्प्राप्य सन्तानं गतो मोक्षं नृपोत्तमः ॥ ४४ ॥

સમગ્ર ધરતીનું પાલન કરીને, સ્ત્રીસંગથી રહિત રહી રાજભોગો ભોગવી, વસિષ્ઠ દ્વારા સંતાન મેળવી તે શ્રેષ્ઠ રાજા અંતે મોક્ષને પામ્યો।

Verse 145

नैतच्चित्रं द्विजश्रेष्ट विष्णोर्वाराणसीगुणान् । गृणञ्छृण्वन्स्मरन्गङ्गां पीत्वा मुक्तो भवेन्नरः ॥ ४५ ॥

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આમાં આશ્ચર્ય નથી; વારાણસીમાં વિષ્ણુના ગુણોનું કીર્તન, શ્રવણ અને સ્મરણ કરીને તથા ગંગાજળ પીને મનુષ્ય મુક્ત થાય છે।

Verse 146

तस्मान्माहिम्ने विप्रेन्द्र गङ्गायाः शक्यते नहि । पारं गन्तुं सुराधीशैर्ब्रह्मविष्णुशिवरपि ॥ ४६ ॥

અતએવ હે વિપ્રેન્દ્ર, ગંગાના માહાત્મ્યનો પાર પામવો શક્ય નથી—દેવાધીશો દ્વારા પણ નહીં, બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવ દ્વારા પણ નહીં।

Verse 147

यन्नामस्मरणादेव महापातककोटिभिः । विमुक्तो ब्रह्मसदनं नरो याति न संशयः ॥ ४७ ॥

જેનાં નામસ્મરણ માત્રથી મનુષ્ય કરોડો મહાપાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મસદનને પામે છે—એમાં સંશય નથી।

Verse 148

गङ्गा गङ्गेति यन्नाम सकृदप्युच्यते यदा । तदैव पापनिमुक्तो ब्रह्मलोके महीयते ॥ ४८ ॥

“ગંગા, ગંગા” એવું નામ એક વાર પણ ઉચ્ચારાય ત્યારે, તે જ ક્ષણે મનુષ્ય પાપમુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં માન પામે છે.

Verse 149

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गा माहात्म्ये नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

આ રીતે શ્રીબૃહન્નારદીય પુરાણના પૂર્વભાગના પ્રથમ પાદમાં “ગંગા-માહાત્મ્ય” નામનો નવમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.