Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

ભરદ્વાજે કહ્યું—જો પ્રાણનો અધિપતિ વાયુ હોય અને વાયુ જ સર્વ ક્રિયા કરે—શ્વાસ લે અને વાણી પણ બોલે—તો સ્વતંત્ર તત્ત્વ તરીકે જીવ નિરર્થક ઠરે।

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

અગ્નિમય ઉષ્માભાવ અગ્નિ દ્વારા જ જાણાય છે; અને એ જ અગ્નિ આ દેહને જરા-ક્ષય તરફ લઈ જાય છે. તેથી જો જીવને માત્ર ઉષ્મારૂપ માનીએ, તો તે નિરર્થક ઠરે।

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

જ્યારે મૃત્યુ પ્રાણીને લઈ જાય છે, ત્યારે ‘જીવ’ ક્યાંય અનુભવાતો નથી; માત્ર વાયુ જ તેને છોડીને જાય છે અને દેહની ઉષ્મા પણ લોપ પામે છે।

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

જો જીવ ખરેખર વાયુમય હોય, અથવા વાયુના સંયોગથી બનેલો માત્ર સમૂહ હોય, તો તે વાયુના ગોચ્છ જેવો દેખાત અને વાયુના ગુણો સાથે જ ગતિ કરત।

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

તેની સાથે સંયોગ રહે કે તેના કારણે વિનાશ થાય—મહાસાગરથી મુક્ત થતાં તે બીજું જ બની જાય છે; માત્ર જળનું પાત્ર રહે છે.

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

જો કોઈ કૂવામાં પાણી ઢાલે અથવા અગ્નિમાં દીવો મૂકે, તો તે ઝડપથી અંદર જઈ નષ્ટ થાય છે; એ જ રીતે તે (વસ્તુ) પણ નાશ પામે છે.

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

આ પંચ-આધારવાળા શરીરમાં જીવન સ્થાપિત છે; તેમાંના ચારમાંથી કોઈ એકનો અભાવ થાય તો, નિઃસંદેહ જીવન ટકી શકતું નથી.

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

ઉપવાસથી જળતત્ત્વ ક્ષીણ થાય છે, શ્વાસ-નિગ્રહથી વાયુ અટકે છે; શુદ્ધિ માટે કોષ્ઠભેદ થાય છે, અને ન ખાવાથી જઠરાગ્નિ બુઝી જાય છે.

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

રોગ, ઇજા અને ક્લેશના તાપથી આ દેહ ક્ષીણ થાય છે; તેમાંના કોઈ એકથી ભારે પીડા થાય તો આ સંઘાત પંચત્વને—વિલયને—પામે છે.

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

જ્યારે આ દેહ પંચતત્ત્વમાં લય પામે છે, ત્યારે જીવ કોના પાછળ દોડે? તે શેનું શોક કરે? તે શું સાંભળે અને શું બોલી શકે?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“આ ગાય પરલોકમાં મને તારશે” એમ માનીને જે જીવ દાન આપી તરત મરી જાય, તો એ ગાય પછી કોને તારશે?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

જ્યારે ગાય, પ્રતિગ્રાહી અને દાતા—ત્રણે એકસાથે અહીં જ વિલય પામે, ત્યારે તેમના માટે શુભ ‘સમાગમ’ (ફળ) ક્યાંથી થશે?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

જેને પક્ષીઓ ખાઈ ગયા, જે પર્વતશિખર પરથી પડી ગયો, અને જેને અગ્નિએ ભસ્મ કર્યો—તેનું ફરી જીવંત થવું કેમ શક્ય?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

જો કાપેલા વૃક્ષનું મૂળ ફરી ન ઊગે, તો જીવિત હોય ત્યાં સુધી જ ક્રિયાઓ ચાલે; મરી ગયેલો ફરી ક્યાંથી પાછો આવશે?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

આદિમાં માત્ર જીવમાત્રનું જ સર્જન થયું; આ જગત-પ્રવાહ સતત ફરતો રહે છે. મૃત દેહો નાશ પામે છે, અને બીજ પણ બીજ ઉત્પન્ન કરીને અંતે નાશ પામે છે॥૧૫॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

હે બ્રહ્મન! એવો આ સંશય મારા હૃદયમાં દોડે છે. હે સર્વજ્ઞ! તેને નિવાર, કારણ કે હું ખરેખર તારી શરણમાં આવ્યો છું॥૧૬॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

સનંદન બોલ્યા—તે સમયે તેણે આમ પૂછ્યું ત્યારે, બ્રહ્માના પુત્ર ભૃગુ, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે સંશય નિવૃત્તિ માટે ફરી બોલ્યા॥૧૭॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

ભૃગુ બોલ્યા—પ્રાણો જ જીવનું સ્વરૂપ નથી; ‘દત્ત’ (દાન) કે ‘કૃત’ (કર્મ) પણ (આત્મા) નથી. પ્રાણી બીજા દેહમાં જાય છે, અને આ શરીર તો ક્ષીણ થઈ વિખેરાઈ જાય છે॥૧૮॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

જીવ શરીર પર આધારિત નથી; શરીર નષ્ટ થાય ત્યારે પણ તે નષ્ટ થતો નથી. જેમ અગ્નિથી દગ્ધ થયેલી સમિધાઓમાં પણ અગ્નિ (તત્ત્વ) દેખાય છે, તેમ (આત્માનું અસ્તિત્વ) સમજવું॥૧૯॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

ભરદ્વાજ બોલ્યા—જેમ પ્રગટ જ્વાળા શાંત થાય તોય અગ્નિ-તત્ત્વ નષ્ટ થતું નથી; અને ઇંધણનો પૂર્ણ ઉપયોગ થયા પછી એ જ અગ્નિ દેખાતો નથી—તેમ જ તત્ત્વ રહે છે, માત્ર તેની પ્રતીતિ નિવર્તે છે।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

હું એટલું જ જાણું છું કે તે ‘શાંત થાય છે’—ઇંધણ વિના શાંત અગ્નિ જેમ. કારણ કે તેની કોઈ ગતિ નથી, કોઈ માપ-પ્રમાણ નથી, અને કોઈ નિશ્ચિત આકાર પણ નથી।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

ભૃગુ બોલ્યા—સમિધાઓનો પૂર્ણ ઉપયોગ થયા પછી તે અગ્નિ મળતો નથી. હું એમ જ સમજું છું કે તે નષ્ટ થયો—ઇંધણ વિના શાંત થયો।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

તેની કોઈ ગતિ નથી, કોઈ માપ-પ્રમાણ નથી, કોઈ નિશ્ચિત આકાર નથી; જેમ સમિધાઓનો પૂર્ણ ઉપયોગ થયા પછી અગ્નિ મળતો નથી—તેમ પરમ તત્ત્વ પણ લક્ષ્ય થતું નથી।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

આકાશના સ્વભાવને અનુસરતું હોવાથી તે ગ્રહણ કરવું દુષ્કર અને નિરાધાર છે. તેમ જ શરીરત્યાગ સમયે જીવ આકાશ સમો સ્થિત રહે છે—નારાયણ-સ્મૃતિથી શાંતિ પામે છે।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

અત્યંત સૂક્ષ્મ હોવાથી તે નાશ પામતું નથી—જેમ જ્યોતિ નાશ પામતી નથી; તેમાં સંશય નથી. અગ્નિ જ પ્રાણોને ધારણ કરે છે; તેથી તેને જ જીવતત્ત્વ માનવું॥૨૫॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

વાયુથી જ અગ્નિ ટકેલી રહે છે; ઉચ્છ્વાસને બળપૂર્વક રોકવાથી તે નાશ પામે છે. શરીરાગ્નિ બુઝે ત્યારે દેહ અચેતન બને છે॥૨૬॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

જે પડી જાય તે ‘ભૂમિ’ બને છે, કારણ કે ક્ષિતિ જ તેનું આશ્રયસ્થાન છે. આ સર્વ જંગમ જીવો માટે અને સ્થાવરો માટે પણ એ જ છે॥૨૭॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

પવન આકાશને અનુસરે છે અને જ્યોતિ (અગ્નિ) તે પવનને અનુસરે છે. આ ત્રણેની એકતા કારણે બાકી બે (જળ અને પૃથ્વી) ભૂમિ પર સ્થિર આધારરૂપે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે॥૨૮॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

જ્યાં આકાશ છે ત્યાં પવન છે; અને જ્યાં મારુત (વાયુ) છે ત્યાં અગ્નિ છે. આ (સૂક્ષ્મ તત્ત્વો) અમૂર્ત જાણવાં; જ્યારે શરીરધારી મূર્તિમાન છે॥૨૯॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

ભરદ્વાજે કહ્યું—જો દેહધારીઓમાં પૃથ્વી, જળ, આકાશ તથા અગ્નિ અને વાયુ હાજર હોય, તો ત્યાં જીવનું લક્ષણ શું છે? હે નિષ્પાપ, મને આ સમજાવો।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

પંચતત્ત્વમય, પંચવિષયોમાં રત અને ‘પંચવિજ્ઞાન’ તરીકે ઓળખાતા પ્રાણીઓના આ શરીરમાં જીવ કેવો છે—તે હું જાણવા ઇચ્છું છું।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

માંસ-રક્તના સમૂહ, મેદ, સ્નાયુ અને અસ્થિઓના સંગ્રહરૂપ આ શરીરને ચીરી તપાસીએ તો પણ જીવ ક્યારેય મળતો નથી।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

જો શરીર જડ હોય અને પંચમહાભૂતોથી બનેલું હોય, તો શરીર અને મનમાં દુઃખ ઊભું થાય ત્યારે એ પીડા ખરેખર કોણ અનુભવે છે?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

જીવ કહેવાયેલું સાંભળે છે, પરંતુ તે માત્ર કાનોથી જ સાંભળતું નથી; હે મહર્ષિ, મન વ્યગ્ર થાય ત્યારે જીવ નિરર્થક સમાન બની જાય છે।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

બધા લોકો મન સાથે જોડાયેલી આંખોથી જ દૃશ્યને જુએ છે. મન વ્યાકુળ હોય તો આંખ જોતી હોવા છતાં સાચું નથી જોતી.

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

નિદ્રાના વશમાં હોય ત્યારે તે ન જુએ, ન સુઘે; ન સાંભળે, ન બોલે. સ્પર્શ પણ જાણતો નથી—ફરી સંપૂર્ણપણે નિદ્રાધીન બની.

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

અહીં સાચે કોણ હર્ષિત થાય છે કે ક્રોધિત થાય છે? કોણ શોક કરે છે, કોણ ઉદ્વિગ્ન થાય છે? કોણ ઇચ્છે છે, કોણ ધ્યાન કરે છે, કોણ દ્વેષ કરે છે—અને કોણ વાણી બોલે છે કે બોલાવે છે?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

ભૃગુએ કહ્યું—અહીં પંચેન્દ્રિયોને સામાન્ય એવું આ શરીર એક જ અંતરાત્મા ધારણ કરે છે. એ જ આત્મા ગંધ, રસ, શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ અને અન્ય ગુણોને જાણે છે.

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

પંચભૂતાત્મક દેહમાં પંચવિષય-ગુણોને પ્રગટ કરનાર અંતરાત્મા સર્વ અંગોમાં વ્યાપ્ત છે. એ જ અહીં સુખ-દુઃખ જાણે છે; તેનાથી વિયોગ થતાં દેહ કશું જ જાણતો નથી.

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

જ્યારે અગ્નિમાં ન રૂપ રહે, ન સ્પર્શ, ન ઉષ્ણતાનો ભાવ, ત્યારે શરીરાગ્નિ શાંત થતાં દેહત્યાગથી તે નાશ પામે છે.

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

આ બધું જળમય છે; દેહધારીઓના શરીરો પણ જળ-મૂર્તિ છે. તેમાં આત્મા મનોજ બ્રહ્મા રૂપે સર્વ ભૂતોમાં લોકવ્યવસ્થાનો કર્તા બનીને સ્થિત છે.

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

સર્વ લોકના હિતનું સ્વરૂપ એવા તે આત્માને જાણો. જે દેહમાં રહીને પણ તેની શરણાગતિ લે છે, તે કમળપત્ર પર રહેલા જળબિંદુની જેમ અલિપ્ત રહે છે.

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

તેમને ક્ષેત્રજ્ઞ તરીકે જાણો—નિત્ય અને લોકહિતસ્વરૂપ. અને તમસ, રજસ, સત્ત્વ—આ જીવના ગુણો છે એમ સમજો.

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

તેઓ કહે છે કે જીવનો ગુણ (પ્રાણશક્તિ) અચેતન છે; છતાં તે ચાલે છે અને સર્વને ચલાવે છે. તેથી ક્ષેત્રવિદો તેના પરે તે ક્ષેત્રજ્ઞને કહે છે, જે સાત ભુવનોને પ્રવર્તાવે છે.

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

દેહ બદલાય ત્યારે જીવનો નાશ થતો નથી; જે એવું કહે છે તે મિથ્યા બોલે છે—મુનિ કહેવાય છતાં અબુદ્ધ છે. જીવ દેહાંતર પામે છે અને પોતાની દશા મુજબ શરીરભેદ ધારણ કરે છે.

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

આ રીતે તે સર્વ ભૂતોમાં ગૂઢ રહી સદા વિચરે છે (અંતર્યામી રૂપે); પરંતુ તત્ત્વદર્શી જન સૂક્ષ્મ અને શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિથી તેને જુએ છે.

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

જ્ઞાની પૂર્વરાત્રિ અને અપરરાત્રિમાં સતત તે (ધ્યાન)માં યુક્ત રહે છે, પ્રાપ્ત આહાર સંયમથી ગ્રહણ કરે છે અને શુદ્ધ અંતઃકરણ ધરાવે છે—તે આત્મામાં આત્માનું દર્શન કરે છે.

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

ચિત્તની પ્રસન્નતાથી મનુષ્ય શુભ-અશુભ કર્મનો ત્યાગ કરે છે; પ્રસન્ન અંતઃકરણથી આત્મામાં સ્થિત રહી તે અનંત સુખનો આસ્વાદ કરે છે.

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

દેહધારીઓમાં રહેલો ‘માનસ-અગ્નિ’ જ ‘જીવ’ કહેવાય છે. ભૂત અને અધ્યાત્મના નિશ્ચયમાં આ પ્રજાપતિની સૃષ્ટિ છે—એવો નિર્ણય છે.

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

આદિમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્માએ સૌપ્રથમ બ્રાહ્મણોને સર્જ્યા; તેઓ પોતાના જ તેજમાંથી ઉત્પન્ન થઈ સૂર્ય અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી હતા।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

ત્યારબાદ પ્રભુએ સત્ય અને ધર્મ, તેમજ શાશ્વત બ્રહ્મનું વિધાન કર્યું; સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે સદાચાર અને શૌચની સ્થાપના કરી।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, દૈત્યો, અસુરો અને મહોરગો; યક્ષો, રાક્ષસો, નાગો, પિશાચો તથા મનુષ્યો—આ બધાં (અહીં) સમાવિષ્ટ છે।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા અસિત (શ્યામવર્ણ) પણ। ભરદ્વાજે કહ્યું—જો ચાતુર્વર્ણ્યમાં ‘વર્ણ’ના આધારે ભેદ થાય…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

ઘમ, મૂત્ર, મલ; કફ, પિત્ત અને રક્ત પણ—આ બધું તો સૌના ચામડીની અંદરથી જ સ્રવિત થાય છે. તો પછી ‘વર્ણ’નો ભેદ કયા આધાર પર?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

ચલ જીવોનાં જાતિ અસંખ્ય છે અને સ્થાવરોનાં પણ અનેક પ્રકાર છે. જ્યારે તેમના રંગ-રૂપ એટલા વિવિધ હોય, ત્યારે ‘વર્ણ’નો નિશ્ચિત નિર્ણય કેવી રીતે થાય?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

ભૃગુએ કહ્યું—વર્ણોમાં કોઈ સ્વાભાવિક ભેદ નથી, કારણ કે સમગ્ર જગત બ્રહ્મમય છે. બ્રહ્માએ પ્રથમ સર્જેલું સૃષ્ટિ-તત્ત્વ કર્મના કારણે જ ‘વર્ણ’રૂપે ગણાય છે.

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

જે દ્વિજ કામભોગમાં આસક્ત થયા, કઠોર બન્યા, ક્રોધ અને ઉગ્ર સાહસમાં આનંદ માન્યો અને પોતાનું સ્વકર્મ ત્યજી દીધું—એ બ્રાહ્મણો ક્ષત્રિયત્વને પામ્યા.

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

જે દ્વિજ ગાય-ઢોર પરથી જીવનવૃત્તિ રાખે અને ખેતીથી ઉપજીવે, છતાં પોતાનો સ્વધર્મ ન પાળે—તે વૈશ્યત્વને પામે છે.

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

જે હિંસા અને અસત્યમાં પરાયણ, લોભી, દરેક પ્રકારના કામથી ઉપજીવિકા કરનાર, આચરણથી કલુષિત અને શૌચથી ભ્રષ્ટ થયા—એ દ્વિજ શૂદ્રત્વને પામે છે.

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

આવા કર્મોમાં વ્યાપ્ત દ્વિજ અન્ય વર્ણમાં સરકી જાય છે; પરંતુ ધર્મતંત્રમાં સ્થિત બ્રાહ્મણોનું તપ નાશ પામતું નથી।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

જે નિત્ય બ્રહ્મને ધારણ કરે છે, તેમના માટે વ્રત અને નિયમ સદા પાલનીય છે; કારણ કે આદિમાં બ્રહ્મ જ પ્રગટ થયું, જેના દ્વારા તત્ત્વવિદો જાણે છે।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

તેમમાં અનેક સ્થળે અનેક પ્રકારની અન્ય જાતિઓ પણ છે—દ્વિજ સમુદાયો, પિશાચ, રાક્ષસ, પ્રેત અને વિવિધ મ્લેચ્છ વંશો. આ સૃષ્ટિ ‘માનસી’ કહેવાય છે, જે ધર્મતંત્રની વ્યવસ્થાને અનુગામી છે।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

ભરદ્વાજે કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમ! કયા કારણે મનુષ્ય બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય બને છે? અને હે વિપ્રર્ષિ, કયા કારણે વૈશ્ય કે શૂદ્ર બને છે? હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે કહો।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

ભૃગુએ કહ્યું—જે જાતકર્મ વગેરે સંસ્કારોથી સંસ્કૃત થઈ શુચિ બને, વેદાધ્યયનમાં સંપન્ન હોય, અને બ્રાહ્મણોચિત કર્મોમાં અડગ રીતે સ્થિત રહે—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

જે શૌચ અને સદાચારામાં દૃઢ હોય, શાસ્ત્રવિદ્યાનો નિયમિત અભ્યાસ કરે, ગુરુને પ્રિય હોય, નિત્ય વ્રતોનું પાલન કરે અને સત્યનિષ્ઠ રહે—તે જ ખરેખર બ્રાહ્મણ કહેવાય છે।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

જેનામાં સત્ય, દાન, અદ્રોહ (અહિંસા), અનૃશંસ્ય, દયા, કરુણા, પાપ પ્રત્યે ઘૃણા અને તપમાં નિષ્ઠા દેખાય—તેને સ્મૃતિમાં બ્રાહ્મણ કહેવાયો છે।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

જે ક્ષાત્રધર્મથી ઉત્પન્ન કર્તવ્યોનું પાલન કરે, વેદાધ્યયનમાં પરાયણ રહે, અને દાન તથા ધર્મસંગત પ્રતિગ્રહમાં રત રહે—તે જ ક્ષત્રિય કહેવાય છે।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

જે તત્કાળ પશુપાલન વગેરેમાં પ્રવૃત્ત થાય, ખેતી અને દાનમાં રત રહે, આચરણથી શુચિ હોય અને વેદાધ્યયનમાં સંપન્ન હોય—તેને વૈશ્ય તરીકે સંજ્ઞિત કરવામાં આવે છે।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

જે નિત્ય સર્વભક્ષમાં આસક્ત રહે, દરેક પ્રકારનું કામ કરે, અશુચિ હોય, વેદનો ત્યાગ કરે અને સદાચારવિહિન હોય—તે સ્મૃતિમાં શૂદ્ર તરીકે સ્મરાયેલ છે।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

હે લક્ષ્મી! આ સાચું લક્ષણ શૂદ્રમાં પણ હોઈ શકે છે, પરંતુ દ્વિજમાં ન પણ હોય. ખરેખર શૂદ્ર માત્ર જન્મથી શૂદ્ર નથી, અને બ્રાહ્મણ પણ માત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણ નથી.

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

બધા ઉપાયો દ્વારા લોભ અને ક્રોધનો નિગ્રહ કરવો જોઈએ. આ જ સર્વ જ્ઞાનને પવિત્ર કરનાર છે; તેમજ અંતઃકરણનો આત્મસંયમ પણ.

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

અતએવ તે બેને સર્વથા ત્યજવા જોઈએ, કારણ કે તે પરમ કલ્યાણનો નાશ કરવા તત્પર છે. સતત ક્રોધથી શ્રીનું રક્ષણ કરવું, અને મત્સરથી તપનું રક્ષણ કરવું.

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

પ્રમાદથી માન-અપમાનના કારણે મનુષ્ય પોતાની વિદ્યા અને પોતાને પણ ડગમગાવી દે છે.

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

હે દ્વિજ! જેના બધા આરંભ નિરાશ (નિષ્કામ) અને બંધનરહિત હોય—જેણું સર્વ કંઈ જાણે ત્યાગની અગ્નિમાં આહુતિ થયું હોય—એ જ સાચો ત્યાગી અને એ જ બુદ્ધિમાન છે.

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

સર્વ ભૂતો પ્રત્યે અહિંસક રહી મૈત્રીભાવથી વિચરવું. પરિગ્રહ અને આસક્તિ ત્યજી, સમ્યક બુદ્ધિથી ઇન્દ્રિયો જીતી સંયમી થવું॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

તપમાં નિત્ય રત, દાંત અને સંયતાત્મા મુનિ શોકરહિત પદને પામે છે અને ઇહ તથા પર—બન્ને લોકમાં અભયતા અનુભવે છે॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

અજિત આત્મતત્ત્વને જીતવા ઇચ્છનાર સાધક, સર્વ સંબંધોમાં પણ અસંગ રહે. ઇન્દ્રિયો જે ગ્રહણ કરે છે તે જ ‘વ્યક્ત’—આ સ્થિર નિશ્ચય છે॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

તે તત્ત્વને ‘અવ્યક્ત’ તરીકે જાણો—ઇન્દ્રિયાતીત, સૂક્ષ્મ લક્ષણોથી જ ગ્રાહ્ય. નિષ્કાળજી વિના સાવધાનીથી તેનું મનન કરો; અને દૃઢ વિશ્વાસ થાય ત્યારે મનને ત્યાં જ સ્થિર રાખો॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

પ્રાણ દ્વારા મનને રોકો અને પ્રાણને બ્રહ્મમાં સ્થિર ધરો. પૂર્ણ નિવેદન (સમર્પણ)થી જ નિર્વાણ મળે; તેથી બીજું કશું પણ વિચારશો નહીં॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

હે બ્રાહ્મણ! નિર્વેદ (વૈરાગ્ય) દ્વારા જ બ્રહ્મસુખ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે. જે સદા શૌચમાં યુક્ત અને સદાચારથી સમન્વિત રહે, તે એ માર્ગે આગળ વધે છે.

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

સર્વ ભૂતો પ્રત્યે કરુણા—આ દ્વિજાતિઓનું લક્ષણ કહેવાય છે. પરંતુ પ્રજા સત્ય ત્યજે છે; સત્યવ્રત, તપ, શૌચ અને સત્ય—બધું સમાજમાં પરિત્યજાય છે.

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

સત્યથી જ લોક ટકેલો છે અને સત્યથી જ સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે. અસત્ય તમસનું સ્વરૂપ છે; એ અંધકારથી મનુષ્ય નિશ્ચયે અધોગતિ પામે છે.

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

તમસથી ગ્રસ્ત લોકો પ્રકાશમાન વસ્તુને પણ જાણે અંધકારથી ઢંકાયેલી જુએ છે. તેઓ તેને ‘અતિ દુષ્પ્રકાશ’ કહે છે; એ જ તમસ નરકરૂપ છે.

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

જગતમાં રહેનારા જીવો સત્ય, અસત્ય અને બંનેનું મિશ્રણ પણ અનુભવે છે. તેથી સમાજમાં વ્યવહારની વૃત્તિ પણ પ્રસંગ અનુસાર સત્ય-અસત્યને આધારે ઘડાય છે.

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ધર્મ-અધર્મ, પ્રકાશ-તમ અને દુઃખ-સુખ—આ બધું શરીર અને મનના દુઃખો તથા સુખો દ્વારા અનુભવાય છે; અને તે સુખ પણ આગળ ફરી અસુખના ઉદયનું કારણ બને છે।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

જગતને સર્જાયેલ (સંસ્કારબંધ) પ્રકટ રૂપે જોનારા વિવેકી મોહમાં પડતા નથી. તેથી જ્ઞાની પુરુષે આ જ જીવનમાં દુઃખવિમોચન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

જીવોનું સુખ ખરેખર અનિત્ય છે—આ લોકમાં પણ અને પરલોકમાં પણ; જેમ રાહુગ્રસ્ત ચંદ્રની જ્યોત્સ્ના પ્રકાશતી નથી।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

એ જ રીતે તમસ્ (અજ્ઞાન)થી આવૃત પ્રાણીઓનું સુખ નાશ પામે છે।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

સુખ બે પ્રકારનું કહેવાય છે—શારીરિક અને માનસિક. આ લોકમાં અને પરલોકમાં સર્વ પ્રવૃત્તિઓ સુખ માટે જ કહેવાય છે; કારણ કે મોક્ષફળથી વિશેષ કંઈ નથી. એ જ ગુણોની ઇચ્છનીય વિશેષ ઉત્તમતા—ધર્મ અને અર્થના ગુણોનો આરંભ; તેમાંથી જ તેનું કારણ ઉત્પન્ન થાય છે, અને સર્વ પ્રયત્નો સુખને હેતુ બનાવી આરંભાય છે. ભરદ્વાજ બોલ્યા: તમે જેમ કહ્યું છે તેમ, સુખની પરમ સ્થિતિ શું છે તે કહો।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

અમે આ મત સ્વીકારતા નથી; ઉન્નત આધ્યાત્મિક સ્થિતિમાં સ્થિત એવા મહાન ઋષિઓને તે યોગ્ય નથી।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

ઇચ્છાપ્રેરિત હેતુઓથી ઇચ્છાતો આ વિશેષ ગુણ પ્રાપ્ત થતો નથી; અને લોકો તેનો સાચો અભ્યાસ પણ કરતા નથી. તપસ્યાની પરંપરામાં સાંભળવામાં આવે છે કે ત્રિલોક-સર્જક પ્રભુ બ્રહ્મા એકાકી બ્રહ્મચારી રહીને સ્થિત છે અને કામજન્ય સુખોમાં મન નથી લગાવતા।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

વધુમાં, ભગવાન વિશ્વેશ્વર ઉમા-પતિએ આક્રમણ માટે આગળ વધેલા કામને અનંગ—દેહરહિત અવસ્થામાં પહોંચાડ્યો।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

અતએવ, માત્ર ભૂમિ પ્રાપ્ત કરવાથી મહાત્માઓ તેને સન્માનથી અભિષેક કરતા નથી; કારણ કે આ પોતે કોઈ વિશિષ્ટ ગુણ-શ્રેષ્ઠતા નથી।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

હે ભગવન, તમે કહ્યું કે ‘સુખોના પરમ કારણ સ્ત્રીઓ છે’—આ હું સ્વીકારતો નથી. લોકપ્રવાદ બે પ્રકારનો છે: સુકૃતના ફળોદયથી સુખ મળે છે; નહીંતર દુઃખ।

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

ભૃગુએ કહ્યું—અહીં ઉપદેશ છે કે અસત્યમાંથી જ તમસ્ (અંધકાર) પ્રાદુર્ભૂત થાય છે; અને તે તમસથી ગ્રસ્ત લોકો ધર્મ નહીં, માત્ર અધર્મનું જ અનુસરણ કરે છે. ક્રોધ, લોભ, મોહ, હિંસા, અસત્ય વગેરે વડે ઢંકાયેલા તેઓ ન આ લોકમાં સુખ પામે છે, ન પરલોકમાં. અનેક રોગો, પીડાઓ અને તાપોથી તેઓ વ્યાકુળ થાય છે; વધ, બંધન, કારાવાસ વગેરે ક્લેશોથી તથા ભૂખ-તરસ અને શ્રમજન્ય તાપોથી દગ્ધ થાય છે. વરસાદ, પવન, અતિઉષ્ણતા અને અતિશીતથી ઉત્પન્ન શારીરિક દુઃખ-ભય તેમને સતાવે છે; સગાં-સંપત્તિનો નાશ અને વિયોગથી જન્મેલા માનસિક શોક તેમને દબાવી દે છે; અને જરા-મૃત્યુથી ઉપજતા અન્ય દુઃખો પણ તેમને ઘેરી લે છે.

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

સ્વર્ગમાં ન શારીરિક દુઃખ છે, ન માનસિક પીડા; ત્યાં ન જરા છે, ન પાપ. સ્વર્ગમાં સુખ સદૈવ રહે છે; પરંતુ આ મર્ત્યલોકમાં સુખ અને દુઃખ બંનેનું મિશ્રણ છે.

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

તેઓ કહે છે કે નરકમાં માત્ર દુઃખ જ છે; અને સુખ તો તે પરમ પદ છે. પૃથ્વી સર્વ ભૂતોની જનની છે; અને સ્ત્રીઓ પણ તેવી જ—માતૃત્વસ્વભાવવાળી, જીવનદાયિની.

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

ત્યાં તે પુરુષને પ્રજાપતિ તરીકે જાણે છે—તે ‘શુક્ર’, શુદ્ધ તેજોમય છે. એ જ લોકનો નિર્માતા છે અને ધર્મ તથા તેના આચરણમાર્ગનો પ્રવર્તક પણ છે.

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

સુતપ્ત તપ, સ્વાધ્યાય અને અગ્નિમાં કરેલું હવન—આ બધાથી કલ્યાણ થાય છે. હવનથી પાપ શમે છે, અને સ્વાધ્યાયથી ઉત્તમ શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

દાનથી ભોગસંપત્તિ મળે છે અને તપથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે. પરંતુ દાન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—એક પરલોકાર્થે અને એક જે અહીં જ ફળ આપે છે.

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

સદ્ભ્યોને થોડું પણ જે અપાય તે પરલોકમાં સ્થિર રહે છે. અસદ્ભ્યોને જે અપાય તે દાનનું ફળ અહીં જ ભોગવાય છે. જેવું દાન, તેવું જ ફળ મળે છે.

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

ભરદ્વાજ બોલ્યા—ધર્મનું આચરણ શું છે અને કોના માટે? ધર્મનું લક્ષણ શું? તેમજ ધર્મ કેટલા પ્રકારનો છે? કૃપા કરીને તમે કહો.

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

ભૃગુ બોલ્યા—જે વિદ્વાન પોતાના સ્વધર્મના આચરણમાં યુક્ત રહે છે, તે સ્વર્ગફળ પામે છે; જે અન્યથા વર્તે છે તે મોહમાં પડે છે.

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

ભરદ્વાજ બોલ્યા—પ્રાચીનકાળે બ્રહ્મર્ષિઓએ સ્થાપેલી આ ચાતુરાશ્રમ વ્યવસ્થામાં, દરેક આશ્રમના પોતાના પોતાના આચાર અને કર્તવ્યો કૃપા કરીને મને અહીં કહો.

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

ભૃગુએ કહ્યું—પૂર્વકાળે લોકહિતમાં પ્રવૃત્ત ભગવાન બ્રહ્માએ ધર્મસંરક્ષણાર્થે ચાર આશ્રમો નિર્ધારિત કર્યા।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

અહીં કહે છે કે ગુરુકુલમાં નિવાસ જ પ્રથમ આશ્રમ છે. તેમાં શૌચ, સંસ્કાર, નિયમ અને વ્રતોથી નિયતાત્મા શિષ્ય પ્રાતઃ-સાયં સૂર્ય અને અગ્નિ દેવતાઓની વિધિપૂર્વક ઉપાસના કરે, ધ્યાનમાં આળસ ત્યજે. ગુરુને અભિવાદન કરી, વેદશ્રવણ અને અભ્યાસથી અંતઃકરણ પવિત્ર કરીને, ત્રિકાલ આચમન/ઉપસ્પર્શન કરે; બ્રહ્મચર્ય પાળે, અગ્નિપરિચરણ અને ગુરુશુશ્રૂષા કરે. નિત્ય ભિક્ષા વગેરે સર્વ કર્મો સમર્પણભાવથી કરે, ગુરુવચનના નિર્દેશના અનુષ્ઠાનમાં પ્રતિકૂલ ન બને, અને ગુરુપ્રસાદથી પ્રાપ્ત સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહે.

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

અહીં આ શ્લોક કહેવાય છે—જે દ્વિજ ગુરુની સમ્યક આરાધના કરીને વેદ પ્રાપ્ત કરે અને પવિત્ર બને, તેને સ્વર્ગફળ પ્રાપ્ત થાય અને તેનું મન પણ સિદ્ધ થાય. તેથી ગાર્હસ્થ્યને જ બીજો આશ્રમ કહે છે.

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

હવે અમે સદાચારના સર્વ લક્ષણો સંપૂર્ણ રીતે સમજાવીશું. જેમણે બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ કર્યું છે અને ધર્મસહિત સહજીવનના ફળ ઇચ્છે છે, તેમના માટે ગૃહાશ્રમ વિધેય છે.

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

અહીં ધર્મ, અર્થ અને કામની પ્રાપ્તિ ત્રિવર્ગ-સાધન પર આધારિત છે. તેથી ગૃહસ્થએ નિંદારહિત કર્મથી મેળવેલા ધનથી, અથવા સ્વાધ્યાયથી પ્રાપ્ત ઉત્કર્ષથી, અથવા બ્રહ્મર્ષિઓએ સ્થાપિત કરેલા ધનથી, અથવા સાગરમાં જળથી પ્રાપ્ત થયેલા ધનથી, અથવા દ્રવ્યનિયમના અભ્યાસ અને દેવતાપ્રસાદથી પ્રાપ્ત ધનથી ગાર્હસ્થ્યનું પાલન કરવું જોઈએ.

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

આ સર્વ આશ્રમોનું મૂળ છે એમ ગુરુુકુલનિવાસી અને અન્ય પરિર્વ્રાજક સાધુઓ કહે છે. સંકલ્પપૂર્વક વ્રત-નિયમ અને ધર્માનુષ્ઠાન કરનારાઓ માટે પણ ભિક્ષા તથા બલિ-અન્નનો સંવિભાગ (વિતરણ) આંતરિક કર્તવ્યરૂપે ચાલુ રહે છે।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

વાનપ્રસ્થોના ઉપસ્કર સામાન્ય રીતે બહુ ઓછા હોય છે; તેઓ સાધુજન છે અને ધર્મ્ય તથા પથ્ય અન્નથી જીવન નિર્વાહ કરે છે. સ્વાધ્યાયમાં તત્પર રહી તીર્થદર્શન અને દેશદર્શન માટે તેઓ પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

તેમના માટે—આદરથી ઊભા થવું, આગળ જઈ અભિગમન કરવું, અસૂયારહિત વાણી બોલવી, દાન આપવું, સુખદ আতિથ્ય-સત્કાર કરવો, આસન આપવું, આરામદાયક શય્યા આપવી, ભોજન-પાન કરાવવું અને યથોચિત સેવા કરવી—આ કર્તવ્ય છે।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

અહીં શ્લોક છે—જેના ઘરેથી અતિથિ આશાભંગ થઈ પાછો ફરે છે, તે અતિથિ પોતાનું પાપ તેને આપી અને તેના પુણ્યને લઈને ચાલ્યો જાય છે।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

વધુમાં અહીં—યજ્ઞક્રિયાઓથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે, નિવાપ (અન્ન-આહુતિ/પિંડ)થી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે; વિદ્યાનો અભ્યાસ, શ્રવણ અને ધારણથી ઋષિઓ પ્રસન્ન થાય છે; અને સંતાનોત્પત્તિથી પ્રજાપતિ પ્રસન્ન થાય છે।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

અહીં બે માર્ગો જણાવ્યા છે. સર્વ ભૂતો પ્રત્યે વાત્સલ્યભર્યો સ્નેહ પોષવો અને કાન તથા વાણીનું સંયમ રાખવું. પરિતાપ કરાવવો, પ્રહાર/હાનિ કરવી અને કઠોર વચન—અહીં નિંદિત છે.

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

અવમાન, અહંકાર અને દંભ—આ નિંદિત છે. અહિંસા, સત્ય અને અક્રોધ—આ જ સર્વ આશ્રમોમાં માન્ય તપ છે.

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

વધુમાં અહીં (ભોગસ્થિતિમાં) પુષ્પમાળા, આભૂષણ, વસ્ત્ર, તેલાભ્યંગ અને નિત્ય ઉપભોગ—નૃત્ય, ગીત, વાદ્ય, મધુર શ્રવણ, મનોહર દર્શન, સ્નેહ અને સુંદર સ્ત્રીઓનું દર્શન—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ ભક્ષ્ય, ભોજ્ય, લેહ્ય, પેય અને ચોષ્ય—વિવિધ પ્રકારના આહારભોગોનો ઉપભોગ થાય છે.

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

જે પોતાના ધર્મસંગત વિહારથી સંતોષ પામે છે અને કામસુખ પ્રાપ્ત કરીને પણ ગૃહાશ્રમમાં ધર્મ-અર્થ-કામ એવા ત્રિવર્ગના ગુણો નિત્ય પૂર્ણ કરે છે; તે અહીં સુખ ભોગવી શિષ્ટોની ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

જે ગૃહસ્થ ઉંછવૃત્તિથી જીવન ચલાવે છે, સ્વધર્મના આચરણમાં રત રહે છે અને કામસુખ માટેના આરંભો ત્યજી દે છે—તેના માટે સ્વર્ગ દુર્લભ નથી.

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

વાનપ્રસ્થો પણ ધર્મનું અનુસરણ કરતાં પુણ્ય તીર્થો અને નદીઓના પવિત્ર પ્રસ્રવણોમાં વિહરે છે, પોતાની ભક્તિને પ્રિય એવા અરણ્યોમાં નિવાસ કરે છે। હરણ, વરાહ, મહિષ, વ્યાઘ્ર અને વનહાથીથી ભરેલા વનમાં તેઓ તપ કરે છે અને નિયમપૂર્વક સંચરે છે॥૧૨૦॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

તેઓ ગ્રામ્ય વસ્ત્ર, વ્યવહાર અને ભોગ ત્યજીને વનૌષધિ, ફળ, મૂળ અને પર્ણથી પરિમિત તથા નિયત આહાર કરે છે। એક સ્થાને એક આસનમાં સ્થિર રહી ભૂમિ, પાષાણ, રેતી, કાંકર, ધૂળ અથવા ભસ્મ પર શયન કરે છે; કાશ, કુશ, ચર્મ અથવા વલ્કલથી જ અંગ ઢાંકે છે। કેશ-દાઢી-નખ-રોમ ન કાપતા, નિર્ધારિત કાળે જ સ્નાન કરે છે અને શુષ્ક બલિ તથા હોમના નિયતકાળીન અનુષ્ઠાન કરે છે। સમિધા, કુશ અને પુષ્પ લાવી તથા સફાઈ-ઝાડૂ કર્યા પછી જ વિશ્રામ મેળવે છે। શીત-ઉષ્ણ અને પવન સહન કરતાં ત્વચા ફાટી રુક્ષ બને છે; વિવિધ નિયમો અને યોગચર્યાથી માંસ-રક્ત-ત્વચા-અસ્થિ સુધી ક્ષીણ થયા છતાં ધૈર્યમાં સ્થિર રહી સત્ત્વબળે દેહ ધારણ કરે છે॥૧૨૧॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

બ્રહ્મર્ષિઓએ વિહિત કરેલી આ નિયતચર્યાને જે આચરે છે, તે અગ્નિ સમ દોષોને દહે છે અને દુર્જેય લોકોને પણ જીતે છે॥૧૨૨॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

પરિવ્રાજક સંન્યાસીઓનો આચાર એવો છે—તેઓ ગૃહ્યાગ્નિ ત્યજી, ધન-કલત્ર અને પરિગ્રહના સંગમાંથી પોતાને મુક્ત કરી, સ્નેહના પાશો ઝાડી નાખીને પરિભ્રમણ કરે છે। તેમના માટે માટીનો ઢેલો, પથ્થર અને સોનું સમાન છે; અને ત્રિવર્ગ (ધર્મ-અર્થ-કામ) સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓમાં પણ તેમની બુદ્ધિ આસક્ત થતી નથી॥૧૨૩॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

તેઓ શત્રુ, મિત્ર અને ઉદાસીન—બધા પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ ધરાવે છે। સ્થાવર હોય કે જરાયુજ, અંડજ, સ્વેદજ અથવા અંકુરજ—કોઈ પણ પ્રાણી પ્રત્યે વાણી, મન અને કર્મથી દ્રોહ કરતા નથી; અને તેઓ અનિકેત, એટલે સ્થિર નિવાસ વિના રહે છે। પર્વત, નદીકાંઠા, વૃક્ષમૂળ અને દેવાયતનોમાં સંચરતા, અથવા કારવાં સાથે શહેર કે ગામમાં પણ જઈ શકે છે; ક્રોધ, દર્પ, લોભ, મોહ, કાર્પણ્ય, દંભ, પરિવાદ અને અભિમાનથી ઉપજતી હિંસાથી સર્વથા મુક્ત રહે છે॥૧૨૪॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

અહીં આ શ્લોક કહેવાયો છે—જે મુનિ સર્વ ભૂતોને અભય દાન કરીને વર્તે છે, તેને કોઈપણ ભૂત તરફથી ક્યારેય ભય ઉત્પન્ન થતો નથી।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

પોતાના શરીરમાં સ્થિત અગ્નિહોત્ર કરીને, તે શરીરરૂપ અગ્નિને પોતાના મુખમાં જ હોમ કરે છે। તે બ્રાહ્મણ ભિક્ષાથી પ્રાપ્ત હવિ સાથે પ્રસ્થાન કરે છે, કારણ કે ચિતાગ્નિ જ શોકોને દહન કરે છે।

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

જે દ્વિજ શાસ્ત્રોક્ત રીતે મોક્ષાશ્રમનું આચરણ કરે છે—શુચિ અને સમ્યક સંકલ્પથી સંયમિત બુદ્ધિવાળો—તે ઇંધણ વિનાની જ્યોતિ સમ શાંત થઈ બ્રહ્મલોકનું આશ્રય પામે છે।