Shloka 6

Adhyaya 64 — Kalavati (Vibhavari) Offers Herself and the Padmini Vidya to Svarocisha

Sanskrit

तस्य पुंस्कोकिलालापरमणीयॆ मधौ पुरा । आजगामाप्सराभ्यासं प्रख्याता पुंजिकास्तना ॥

Transliteration

tasya puṃs-kokilālāpa-ramaṇīye madhau purā | ājagāma apsarābhyāsaṃ prakhyātā puñjikāstanā ||

Translation

પ્રાચીન કાળે, નર કોયલોના કૂજનથી રમ્ય બનેલા વસંતકાળમાં, પ્રસિદ્ધ અપ્સરા પુઞ્જિકાસ્તના તેમના નજીક આવી।

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: सम्बन्ध (Sambandha/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive), एकवचन

• पुंस्कोकिलालापरमणीये: in the spring that is delightful with the song of male cuckoos
• पुंस्कोकिलालापरमणीये: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Adjective
• Root: पुंस् + कोकिल + आलाप + रमणीय (प्रातिपदिक)
• Form: समास (बहुपद-तत्पुरुषभाव): पुंस्कोकिलस्य आलापः (male cuckoo’s song) तेन रमणीयः; नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; विशेषणम् (of ‘मधौ’)

• मधौ: in spring
• मधौ: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: मधु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; ऋतुवाचक (season-name)

• पुरा: formerly/once
• पुरा: कालाधिकरण (Temporal circumstance)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (formerly/once)

• आजगाम: came
• आजगाम: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद; उपसर्ग ‘आ-’

• अप्सराअभ्यासम्: to the vicinity of the apsarases
• अप्सराअभ्यासम्: कर्म (Karma/Object; goal of motion)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक) + अभ्यास (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास: अप्सराणाम् अभ्यासः (vicinity/approach); पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• प्रख्याता: renowned
• प्रख्याता: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्र + ख्या (धातु) + क्त (कृत्)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle used adjectivally); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (of ‘पुंजिकास्तना’)

• पुंजिकास्तना: Puñjikāstanā (an apsaras)
• पुंजिकास्तना: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: पुंजिका + स्तना (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास/नामसमास: पुंजिका-स्तना (proper name); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speakers

• Second maiden speaking

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Kāma (desire)
• Temptation of ascetics
• Narrative causality

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Seasonal imagery (spring and birdsong) is used to depict how external conditions can inflame latent impulses; dharma is tested not only by intention but by environment and association.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Vamśānucarita in narrative mode: the circumstances of conception/turning-point events in a lineage story.

What is the esoteric significance?

Spring symbolizes rajas (stirring activity) and the awakening of desire; the apsaras functions as the ‘instrumental cause’ (nimitta) by which stored impressions (saṃskāras) manifest.