Adhyaya 56
धनंजयस्य आश्वासनम् (Dhanaṃjaya’s Reassurance and the Opening Engagement)
Upa-parva: Gograhaṇa (Cattle-Raid) Upa-Parva
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna’s immediate post-victory positioning after overcoming Karṇa (Vaikartana) and directing Uttara toward the sector marked by a golden palm-standard. Arjuna identifies Bhīṣma on the Kuru side and frames the encounter as a deliberate test of skill and resolve, forecasting a decisive, wheel-like penetration of the opposing formation. He employs vivid martial metaphors—blood as a river, bodies as a forest to be cut, and the enemy host as combustible fuel—while maintaining a strategic aim: stabilizing Uttara’s confidence and enabling coherent movement in battle. Arjuna further grounds legitimacy in prior divine-weapon acquisition, listing celestial astras received from Rudra, Varuṇa, Agni, Vāyu, and Indra, thereby presenting capability as disciplined knowledge rather than mere bravado. The engagement then begins: Kuru princes converge; Duḥśāsana wounds Uttara and strikes Arjuna; Arjuna counters by cutting Duḥśāsana’s bow and driving him back. Vikarṇa attacks and is felled from his chariot; Duḥsaha and Viviṃśati press forward but are disabled when Arjuna kills their horses, forcing withdrawal. The chapter ends with Arjuna advancing in all directions, undefeated, having secured tactical advantage and restored allied morale.
Chapter Arc: अर्जुन–कृप-संग्राम की गूँज अभी थमी ही थी कि रणभूमि के ऊपर एक अलौकिक हलचल उठती है—घुड़सवार योद्धा निकट आते हैं और आकाश में दिव्य विमानों की छाया फैलने लगती है। → कौरव-पक्ष के घुड़सवार, तोमर और अंकुश से प्रेरित उग्र अश्वों पर सवार होकर आगे बढ़ते हैं; उसी क्षण इन्द्र अपने सुदर्शन विमान पर देवगणों सहित प्रकट होते हैं। एक-एक कर विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, मरुत, गन्धर्व, राक्षस, सर्प, पितर और महर्षि—सब युद्ध-दर्शन हेतु आ जुटते हैं। → आकाश ‘प्रभासित’ हो उठता है—रत्नजटित, चित्र-विचित्र विमानों की पंक्तियाँ रण के ऊपर स्थिर हो जाती हैं; इन्द्र सहित त्रयस्त्रिंशत् देव और प्राचीन राजर्षियों की उपस्थिति से अर्जुन का युद्ध मानो लोक-त्रय का दृश्य बन जाता है। → देव-समुदाय और सिद्ध-महर्षि अर्जुन तथा कौरवदल के संग्राम को देखने के लिए आसन ग्रहण करते हैं; युद्ध अब केवल मनुष्यों का नहीं, कीर्ति और धर्म के साक्ष्य का प्रसंग बनकर स्थिर हो जाता है। → आकाश में दिव्य दर्शक-मंडली सज चुकी है—अब पृथ्वी पर कौन-सा बाण-प्रहार इस सभा के सामने निर्णायक रूप लेगा?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत योहरणपर्वमें अजुन-कृप-संग्रामविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ५५ ॥। हि >> आय न (0) है ० षट्पज्चाशत्तमो< ध्याय: अर्जुन और कृपाचार्यका युद्ध देखनेके लिये देवताओंका आकाशमें विमानोंपर आगमन वैशम्पायन उवाच तान्यनीकान्यदृश्यन्त कुरूणामुग्रधन्विनाम् । संसर्पन्ते यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुता:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્યારબાદ ભયંકર ધનુષ ધારણ કરનાર કૌરવોના તે સૈન્યવ્યૂહો ધીમે ધીમે આગળ વધતા દેખાયા. તેઓ એવા લાગતા હતા જાણે ઉનાળાના અંતે મંદ પવનથી પ્રેરિત વાદળો ધીમે ધીમે ઘેરાઈને આગળ વધે।
Verse 2
अभ्याशे वाजिनस्तस्थु: समारूढा: प्रहारिण: । भीमरूपाश्न मातज्रास्तोमराड्कुशनोदिता: । महामात्रै: समारूढा विचित्रकवचोच्च्चला:
ઘોડેસવાર યોદ્ધાઓ નજીક આવી પ્રહાર કરવા સવાર થઈ ઊભા રહ્યા. તેમની સાથે ભયંકર હાથીઓ પણ આગળ વધ્યા; મહાવતો તોમરના ઘા અને અંકુશના પ્રહારો વડે તેમને આગળ ધપાવતા હતા. તે હાથીઓ પર બેઠેલા શૂરવીરો પોતાના વિચિત્ર કવચોની ઝગમગાટથી ચમકી રહ્યા હતા।
Verse 3
ततः शक्र: सुरगणै: समारुह[ सुदर्शनम् । सहोपायात् तदा राजन विश्वाश्वचिमरुतां गणै:
ત્યારે રાજન! શક્ર ઇન્દ્ર દેવગણો સહિત પોતાના સુદર્શન વિમાન પર આરૂઢ થઈ, વિશ્વેદેવો, અશ્વિનીકુમારો અને મરુદગણો સાથે ત્યાં આવી પહોંચ્યા, જ્યાં પરસ્પર વૈર ધરાવતા બે પક્ષો વચ્ચે ભયંકર સંઘર્ષ પ્રગટ થયો હતો।
Verse 4
तद् देवयक्षगन्धर्वमहोरगसमाकुलम् । शुशुभे5 भ्रविनिर्मुक्त ग्रहाणामिव मण्डलम्
તે સમયે દેવો, યક્ષો, ગંધર્વો તથા મહાનાગો (તેમના વિમાનોમાં)થી ભરાયેલું ત્યાંનું આકાશ, વાદળોના આવરણથી મુક્ત ગ્રહમંડળની જેમ તેજસ્વી બની શોભી ઊઠ્યું।
Verse 5
अस्त्राणां च बल॑ तेषां मानुषेषु प्रयुझजताम् । तच्च भीम॑ महद् युद्ध कृपार्जुनसमागमे । द्रष्टम भ्यागता देवा: स्वविमानै: पृथक् पृथक्
વૈશંપાયન બોલ્યા—માનવોમાં પ્રયોગ થતાં તે દિવ્ય અસ્ત્રોની શક્તિ જોવા માટે દેવતાઓ અલગ અલગ પોતાના પોતાના વિમાનોમાં બેસીને આવ્યા. કૃપાચાર્ય અને અર્જુનના સામનામાં ઊભેલું તે ભયંકર, મહાન યુદ્ધ તેઓ પોતાની આંખે જોવા ઇચ્છતા હતા.
Verse 6
शतं शतसहस्राणां यत्र स्थूणा हिरण्मयी । मणिरत्नमयी चान्या प्रासादं तदधारयत्
ત્યાં એક ભવ્ય પ્રાસાદ ઊભો હતો, જેને અસંખ્ય સ્તંભો ટેકો આપતા હતા—કેટલાક સોનાના અને કેટલાક મણિ-રત્નોથી જડિત. તે વૈભવ અને દિવ્ય કારીગરીથી એ રચના ઇન્દ્રલોકની મહિમા સ્મરાવતી હતી.
Verse 7
तत: कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम् । विमान देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा
પછી તે તમામ વિમાનોમાં દેવરાજ ઇન્દ્રનું આકાશચારી વિમાન સર્વाधिक તેજથી ઝળહળતું હતું. ઇચ્છાનુસાર ગતિ કરતું તે દિવ્ય યાન સર્વ પ્રકારના રત્નોથી અલંકૃત થઈ દેવૈશ્વર્યની છબી પ્રગટ કરતું હતું.
Verse 8
तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशत् तिष्ठन्ति सहवासवा: । गन्धर्वा राक्षसा: सर्पा: पितरक्ष महर्षिभि:
ત્યાં વાસવ (ઇન્દ્ર) સાથે ત્રેત્રીસ દેવતાઓ તેજસ્વી રૂપે ઊભા હતા. તેમની સાથે ગંધર્વો, રાક્ષસો, નાગો, પિતૃગણ અને મહર્ષિઓ પણ હાજર હતા—જાણે સમગ્ર લોકવ્યવસ્થાના સાક્ષી એકત્ર થયા હોય.
Verse 9
तथा राजा वसुमना बलाक्ष: सुप्रतर्दन: । अष्टकश्न शिबिश्वैव ययातिर्नहुषो गयः
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાં રાજા વસુમના, બલાક્ષ, સુપ્રતર્દન, તેમજ અષ્ટક અને શિબિ, અને યયાતિ, નહુષ તથા ગય પણ દેખાતા હતા.
Verse 10
मनु: पूरू रघुर्भानु: कृशाश्वः सगरो नलः । विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभा:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— દેવરાજ ઇન્દ્રના વિમાનમાં મનુ, પૂરું, રઘુ, ભાનુ, કૃશાશ્વ, સગર અને નલ—આ બધા તેજસ્વી રૂપે દૃશ્યમાન હતા।
Verse 11
अग्नेरीशस्य सोमस्य वरुणस्य प्रजापते: । तथा धातुर्विधातुश्च कुबेरस्थ यमस्य च
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— અગ્નિ, ઈશ, સોમ, વરુણ, પ્રજાપતિ, ધાતા, વિધાતા, કુબેર અને યમ—એ સૌનાં વિમાનો આકાશના વિવિધ પ્રદેશોમાં અલગ-અલગ ઝળહળતાં દેખાતાં હતાં; દરેક પોતપોતાના માપ અને વિસ્તરણ પ્રમાણે પ્રકાશિત હતું।
Verse 12
अलनम्बुषोग्रसेनानां गन्धर्वस्य च तुम्बुरो: । यथामानं यथोद्देशं विमानानि चकाशिरे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ગંધર્વ અલંબૂષા, ઉગ્રસેન તથા ગંધર્વરાજ તુંબુરુ—એમનાં વિમાનો પણ પોતપોતાના માપ મુજબ અને નિર્ધારિત પ્રદેશોમાં આકાશમાં ઝળહળતાં હતાં।
Verse 13
सर्वदेवनिकायाश्न सिद्धाश्ष परमर्षय: । अर्जुनस्य कुरूणां च द्रष्ठ युद्धमुपागता:,ये सभी देवसमुदाय, सिद्ध और महर्षिगण अर्जुन तथा कौरवदलका युद्ध देखनेके लिये जुटे थे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— સર્વ દેવસમૂહ, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ—અર્જુન તથા કુરુઓનું યુદ્ધ જોવા ત્યાં એકત્ર થયા।
Verse 14
दिव्यानां सर्वमाल्यानां गन्ध: पुण्यो5थ सर्वशः । प्रससार वसन्ताग्रे वनानामिव भारत
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે ભારત! ત્યાર પછી તે સર્વ દિવ્ય માળાઓની પવિત્ર સુગંધ સર્વત્ર પ્રસરી ગઈ—જેમ વસંતના આરંભે વનોની સુવાસ ચારે તરફ વ્યાપી જાય.
Verse 15
जनमेजय! जैसे वसन्तके प्रारम्भमें वनके फ़ूलोंकी मनोहर सुगन्न्ध सब ओर फैलने लगती है, उसी प्रकार दिव्य मालाओंकी पुण्यमय गन्ध वहाँ सब ओर छा गयी ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા— હે જનમેજય! જેમ વસંતના આરંભે વનમાં ફૂલની મનોહર સુગંધ સર્વ દિશામાં ફેલાય છે, તેમ જ દિવ્ય માળાઓની પુણ્યમય સુગંધ ત્યાં સર્વત્ર છવાઈ ગઈ. ત્યાં વિમાનોમાં બેઠેલા દેવતાઓના રત્નો, છત્રો, વસ્ત્રો, માળાઓ અને ચામર વગેરે સ્પષ્ટ દેખાતા હતા.
Verse 16
उपाशाम्यद् रजो भौम॑ सर्व व्याप्तं मरीचिभि: । दिव्यगन्धानुपादाय वायुर्योधानसेवत
વૈશંપાયન બોલ્યા— ધરતીની ધૂળ શાંત થઈ ગઈ અને કિરણોનો પ્રકાશ સર્વત્ર વ્યાપી ગયો. દિવ્ય સુગંધ લઈને પવન ત્યાં રહેલા યોદ્ધાઓની વચ્ચે ફરી રહ્યો હતો, જાણે તેમની સેવા કરતો હોય.
Verse 17
प्रभासितमिवाकाशं चित्ररूपमलंकृतम् । सम्पतद्धिः स्थितैश्ञापि नानारत्नविभासितै:
વૈશંપાયન બોલ્યા— નાનારત્નોની કાંતિથી ઝગમગતા, વિચિત્ર રૂપોથી અલંકૃત અનેક વિમાનો—કેટલાંક સ્થિર અને કેટલાંક ઉપર-નીચે ઉડતા—તેમના તેજથી આકાશ જાણે પ્રકાશિત થઈ અદભુત શોભાથી સજ્જ બન્યું. એ દિવ્ય દૃશ્યમાં વિમાનસ્થ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા વજ્રધારી મહાતેજસ્વી ઇન્દ્ર પદ્મ અને ઉત્પલની માળા ધારણ કરીને શોભી રહ્યા હતા. અનેક વીરોથી ભરેલા અર્જુનના તે મહાસંગ્રામને તેઓ વારંવાર જોતા, છતાં તૃપ્ત થતા નહોતા.
Verse 18
विमानैरविविधैश्षित्रैरुपानीतै: सुरोत्तमै: । वज्भच्छुशुभे तत्र विमानस्थै: सुरैर्वृत:
વૈશંપાયન બોલ્યા— શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ દ્વારા લાવવામાં આવેલા નાનાવિધ વિચિત્ર વિમાનો ત્યાં પ્રગટ થયા અને તે સ્થાન શોભાયમાન બન્યું. ત્યાં વિમાનસ્થ દેવતાઓથી ઘેરાયેલા વજ્રધારી મહાતેજસ્વી ઇન્દ્ર એ દિવ્ય વૈભવમાં વિશેષ તેજથી ઝળહળ્યા.
Verse 19
बिभ्रन्मालां महातेजा: पद्मोत्पलसमायुताम् । विप्रेक्षष्माणो बहुभिनातृप्पत् सुमहाहवम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— મહાતેજસ્વી ઇન્દ્ર પદ્મ અને ઉત્પલથી ગૂંથેલી માળા ધારણ કરતા હતા. અનેક વીરોએ જોતા રહેલા તે મહાયુદ્ધને તેઓ સતત નિહાળતા રહ્યા, છતાં તૃપ્ત થયા નહીં.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to fulfill protective duty while operating under concealment: Arjuna must act decisively to defend Matsya and Uttara, yet regulate the extent and manner of self-revelation and force, balancing necessity with strategic restraint.
Competence joined to composure is ethically superior to impulsive display: disciplined knowledge (astravidyā), calm leadership, and morale stewardship enable effective action that remains aligned with duty even under political constraints.
No explicit phalaśruti appears in this chapter segment; its significance is contextual—demonstrating how regulated power and leadership under pressure function as practical dharma within the epic’s broader ethical architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.