Adhyaya 23
Virāṭa-parva Adhyāya 23: Report of the Slain Sūtaputras, Royal Orders, and Sairandhrī’s Return
Upa-parva: Kīcaka-vadha Upa-Parva (Episode of Kīcaka’s Slaying and its Courtly Aftermath)
Vaiśaṃpāyana reports that the slain sūtaputras are found scattered on the ground, and messengers inform King Virāṭa that powerful “Gandharvas” have killed them in large numbers. The court interprets the event as a security crisis linked to Sairandhrī’s presence and exceptional beauty, projecting imminent danger to the city if policy is not enacted. Virāṭa responds with administrative closure: he orders final rites for the dead, including a collective cremation with offerings. Fearful after perceived defeat by Gandharvas, the king instructs Queen Sudeṣṇā (via the princess) to tell Sairandhrī she may go as she wishes; he avoids speaking directly, delegating communication to women as socially safer intermediaries. Draupadī, released and protected by Bhīmasena, returns toward the palace after washing, while bystanders scatter in panic at the thought of Gandharvas. She briefly signals gratitude to the “Gandharva king” as a protective fiction. In the dance hall she encounters Dhanaṃjaya (Arjuna as Bṛhannadā) instructing the princess, and a dialogue follows in which Bṛhannadā asks how she was freed and the perpetrators slain; Draupadī initially deflects, pointing to the asymmetry of suffering between courtly comfort and a maid’s vulnerability, while Bṛhannadā notes even she experiences profound suffering. Draupadī enters Sudeṣṇā’s presence; the princess relays Virāṭa’s message urging Sairandhrī to depart due to fear. Draupadī requests tolerance for only thirteen days, asserting that her “Gandharvas” will complete their purpose and that the king will benefit thereafter—an implicit assurance aligned with the completion of the concealment term.
Chapter Arc: उपकीचक सैरन्ध्री (द्रौपदी) को बाँधकर श्मशान-भूमि की ओर घसीट ले जाते हैं—विराट-नगर के भीतर छिपे पाण्डवों की प्रतिज्ञा और गोपनीयता दोनों एक साथ संकट में पड़ती हैं। → भीम, ‘गन्धर्व’ का रूपक बनाए रखते हुए, श्मशान के निकट घात लगाता है; उपकीचक भय और उन्माद में हैं, और नगर में यह अफ़वाह फैलती है कि सैरन्ध्री को ‘गन्धर्व’ उठा ले गए—कौरव-काल की अज्ञातवास-शर्त टूटने का भय भी भीतर-भीतर बढ़ता है। → भीम एक विशाल वृक्ष (ताल-प्रमाण, महा-स्कन्ध) उखाड़कर वज्रधारी इन्द्र की भाँति उपकीचकों पर टूट पड़ता है; एक-एक कर उन्हें कुचलता/प्रहार करता है—जैसे वृत्रासुर-वध का प्रतिरूप—और श्मशान में धनुष-प्रत्यंचा-सा गर्जन (भीमघोष) गूँज उठता है। → उपकीचक (कुल 105) मारे जाते हैं; जन-समूह (नर-नारी) आश्चर्य और विस्मय में स्तब्ध रह जाता है। द्रौपदी की रक्षा हो जाती है और ‘गन्धर्वों’ की कथा विराट-नगर में और दृढ़ हो जाती है, जिससे पाण्डवों की पहचान अभी भी परदे में रहती है। → कीचक-वध के बाद उपकीचकों का संहार मत्स्य-राज्य में प्रतिशोध और राजनीतिक उथल-पुथल की भूमिका बनाता है—क्या विराट-दरबार पाण्डवों की छाया को पहचान पाएगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६ “लोक मिलाकर कुल ९६३ शलोक हैं।) हू... “+(>9) #2६..# #25-.१ त्रयोविशो5 ध्याय: उपकीचकोंका सैरन्ध्रीको बाँधकर श्मशानभूमिमें ले जाना और भीमसेनका उन सबको मारकर सैरन्ध्रीको छुड़ाना वैशम्पायन उवाच तस्मिन् काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवा: | रुरुदु: कीचकं दृष्टवा परिवार्य समन्ततः
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે સમયે તેના બધા બાંધવ-બાંધવો ત્યાં ભેગા થયા. કીચકને જોઈ તેઓ તેને ચારે બાજુથી ઘેરીને ઊંચે સ્વરે રડવા લાગ્યા.
Verse 2
सर्वे संहृष्टरोमाण: संत्रस्ता: प्रेक्ष्य कीचकम् । तथा सम्शिन्नसर्वाजू कूर्म स्थल इवोद्धुतम्
કીચકને જોઈ તેઓ બધા ભયથી થરથરી ઉઠ્યા; તેમના રોમાંચ ઊભા થઈ ગયા. તેના બધા અંગો અંદર સિમટી ગયા હતા, તેથી તે પાણીમાંથી કાઢીને સૂકી જમીન પર મૂકેલા કાચબા જેવો લાગતો હતો.
Verse 3
पोथितं भीमसेनेन तमिन्द्रेणेव दानवम् । संस्कारयितुमिच्छन्तो बहिनेंतुं प्रचक्रमु:
જેમ ઇન્દ્રે દાનવને પછાડ્યો હોય તેમ ભીમસેને તે કીચકને ચૂરી નાખ્યો હતો. અંત્યેષ્ટિ કરવા ઇચ્છતા તેના બાંધવો શવને બહાર શ્મશાનભૂમિ તરફ લઈ જવાની તૈયારી કરવા લાગ્યા.
Verse 4
ददृशुस्ते ततः कृष्णां सूतपुत्रा: समागता: । अदूराच्चानवद्याड़ीं स्तम्भमालिड़य तिष्ठतीम्,इसी समय वहाँ आये हुए सूतपुत्रोंने देखा, निर्दोष अंगोंवाली द्रौपदी थोड़ी ही दूरपर एक खंभेका सहारा लिये खड़ी है
પછી ત્યાં ભેગા થયેલા સૂતપુત્રોએ કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને જોઈ. નિર્દોષ અંગોવાળી તે સ્ત્રી થોડે દૂર એક થાંભલાને ટેકો લઈને ઊભી હતી.
Verse 5
समवेतेषु सर्वेषु तामूचुरुपकीचका: । हन्यतां शीघ्रमसती यत्कृते कीचको हत:
બધા ભેગા થયા ત્યારે ઉપકીચકો (કીચકના ભાઈઓ)એ તેણીને નિશાન કરીને કહ્યું—“આ અસતીને તરત મારી નાખો; એની કારણે જ કીચક મારાયો છે.”
Verse 6
अथवा नैव हन्तव्या दहाुतां कामिना सह | मृतस्यापि प्रियं कार्य सूतपुत्रस्य सर्वथा
“અથવા એને મારવી જ ન જોઈએ; કામી કીચકના શવ સાથે એને પણ દહન કરી દેવી. સૂતપુત્ર મરી ગયો હોય તોય જે તેને પ્રિય હોય, જેનાથી તેની આત્મા પ્રસન્ન થાય, તે કાર્ય સર્વથા કરવું જોઈએ.”
Verse 7
ततो विराटमूचुस्ते कीचको<स्या: कृते हतः । सहानेनाद्य दहोम तदनुज्ञातुमहसि
પછી તેમણે વિરાટને કહ્યું—“આ સૈરંધ્રીના કારણે જ કીચક મારાયો છે; તેથી આજે અમે કીચક સાથે એને પણ દહન કરવા ઇચ્છીએ છીએ. તમે તેની અનુમતિ આપો.”
Verse 8
पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमोदत । सैरन्ध्य्रा: सूतपुत्रेण सह दाहं विशाम्पति:,राजाने सूतपुत्रोंके पराक्रमका विचार करके सैरन्ध्रीको कीचकके साथ जला डालनेकी अनुमति दे दी
સૂતવર્ગના પુરુષોના પરાક્રમનો વિચાર કરીને રાજાએ સંમતિ આપી; પ્રજાધિપતિ નરેશે સૈરંધ્રીને સૂતપુત્ર સાથે દહન કરવાની પરવાનગી આપી.
Verse 9
तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललोचनाम् । मोमुहामानां ते तत्र जगृूहु: कीचका भूशम्,फिर क्या था, उपकीचकोंने उसके पास जाकर भयभीत एवं मूर्च्छित हुई कमललोचना कृष्णाको बलपूर्वक पकड़ लिया
પછી કીચકો ત્યાં પહોંચી, ભયભીત કમલલોચના કૃષ્ણા—જે મૂર્છામાં જતી હતી—તેણે બળપૂર્વક પકડી લીધી.
Verse 10
ततस्तु तां समारोप्य निबध्य च सुमध्यमाम् | जम्मुरुद्यम्य ते सर्वे श्मशानाभिमुखास्तदा
પછી તેમણે સુકટિ, સુમધ્યમાવાળી તે દેવીને ચિતાની ખાટ પર ચઢાવી શવ સાથે જ બાંધી દીધી. ત્યારબાદ સૌએ મૃતદેહ ઉઠાવી શ્મશાનભૂમિ તરફ પ્રયાણ કર્યું.
Verse 11
हियमाणा तु सा राजन् सूतपुत्रैरनिन्दिता । प्राक्रोशन्नाथमिच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती
રાજન! સૂતપુત્રો દ્વારા આ રીતે ખેંચી લઈ જવાતી અનિંદિતા કૃષ્ણા (દ્રૌપદી) રક્ષકની ઇચ્છા કરીને ઉંચે સ્વરે આર્તનાદ કરવા લાગી; નાથવતી હોવા છતાં તેને જાણે અનાથ બનાવી દેવામાં આવી.
Verse 12
द्रौपहुुवाच जयो जयन्तो विजयो जयत्सेनो जयद्धल: । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
દ્રૌપદીએ કહ્યું— મારા પતિ જય, જયંત, વિજય, જયત્સેન અને જયદ્ધલ જ્યાં ક્યાંય હોય, મારી આ આર્ત વાણી સાંભળી સમજે. આ સૂતપુત્રો મને શ્મશાન તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે.
Verse 13
येषां ज्यातलनिर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशने: । व्यश्रूयत महायुद्धे भीमघोषस्तरस्विनाम्
મહાયુદ્ધમાં જેમનો ભીમઘોષ ધનુષ્યની પ્રત્યંચાના ભયંકર ઝંકાર જેવો, અથવા ઇન્દ્રના વજ્રના ગર્જન જેવો સંભળાતો હતો—તે વીરો મારી આ આર્ત વાણી સાંભળી સમજે. આ સૂતપુત્રો મને શ્મશાન તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે.
Verse 14
रथघोषश्न बलवान् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम्
વેગવાન ગંધર્વોના રથઘોષ અને તેમના ધનુષ્યોનો પ્રચંડ નાદ—જે વજ્રાઘાત જેવો લાગે—તે મારી આ આર્ત વાણી સાંભળી સમજે. આ સૂતપુત્રો મને શ્મશાન તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે.
Verse 15
वैशम्पायन उवाच तस्यास्ता: कृपणा वाच: कृष्णाया: परिदेवितम् । श्रुत्वैवाभ्यापतद् भीम: शयनादविचारयन्
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજન! કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ની તે દયનીય વાણી અને કરુણ વિલાપ સાંભળતાં જ ભીમસેન કોઈ વિચાર કર્યા વિના શય્યા પરથી તરત જ ઉછળી પડ્યા।
Verse 16
भीमसेन उवाच अहं शृणोमि ते वाचं त्वया सैरन्ध्रि भाषिताम् । तस्मात् ते सूतपुत्रेभ्यो भयं भीरु न विद्यते
ભીમસેન બોલ્યા—સૈરંધ્રી! તું જે વાણી બોલી છે તે મેં સાંભળી છે. તેથી, ભીરુ! હવે તે સૂતપુત્રોથી તને કોઈ ભય નથી।
Verse 17
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा स महाबाहुर्विजजृम्भे जिघांसया । ततः स व्यायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च
વૈશંપાયન બોલ્યા—આવું કહી મહાબાહુ ભીમસેને વધ કરવાની ઇચ્છાથી અંગડાઈ લઈ દેહ તાણ્યો; પછી પોતાને સંભાળી વેશ બદલી નાખ્યો।
Verse 18
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्र निर्जगाम बहिस्तदा । स भीमसेन: प्राकारादारुह्मु तरसा टद्रुमम्
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે ભીમસેન દ્વાર વિના જ કૂદી બહાર નીકળી ગયા. પછી પ્રાકાર ઓળંગી ઝડપથી તે વૃક્ષ પર ચઢ્યા।
Verse 19
श्मशानाभिमुख: प्रायाद् यत्र ते कीचका गता: । स लड्घयित्वा प्राकारं नि:सृत्य च पुरोत्तमात् | जवेन पतितो भीम: सूतानामग्रतस्तदा
વૈશંપાયન બોલ્યા—જ્યાં તે કીચકો ગયા હતા, એ જ દિશામાં ભીમ શ્મશાન તરફ ચાલ્યા. પ્રાકાર લાંઘીને તે ઉત્તમ નગરમાંથી બહાર નીકળતાં જ તેઓ એટલા વેગથી દોડ્યા કે સૂતપુત્રો કરતાં પહેલાં જ ત્યાં પહોંચી ગયા।
Verse 20
चितासमीपे गत्वा स तत्रापश्यद् वनस्पतिम् । तालमात्रं महास्कन्ध॑ मूर्थशुष्क॑ विशाम्पते
વૈશંપાયન બોલ્યા—ચિતાની નજીક જઈ તેણે ત્યાં એક વૃક્ષ જોયું—તાડ જેટલું ઊંચું, મહાસ્કંધવાળું અને શિખરથી સૂકાઈ ગયેલું, હે પ્રજાપાલક રાજન।
Verse 21
त॑ नागवदुपक्रम्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । स्कन्धमारोपयामास दशबव्यामं परंतप:,उस वृक्षकी ऊँचाई दस व्याम थी। उसे शत्रुतापन भीमसेनने दोनों भुजाओंमें भरकर हाथीके समान जोर लगाकर उखाड़ा और अपने कंधेपर रख लिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—હાથીની જેમ આગળ વધીને શત્રુતાપક ભીમે બંને ભુજાઓથી તેને જકડી લીધો અને દસ વ્યામ ઊંચા તે વૃક્ષને ઉખેડી પોતાના ખભા પર ચઢાવ્યો।
Verse 22
सतं वृक्ष दशव्यामं सस्कन्धविटपं बली | प्रगृह्मा भ्यद्रवत् सूतान् दण्डपाणिरिवान्तक:,शाखा-प्रशाखाओंसहित उस दस व्याम ऊँचे वृक्षको लेकर बलवान् भीम दण्डपाणि यमराजके समान उन सूतपुत्रोंकी ओर दौड़े
વૈશંપાયન બોલ્યા—કાંઠો અને ડાળ-ઉપડાળসহ દસ વ્યામ ઊંચા તે વૃક્ષને પકડી બલવાન ભીમ સૂતો તરફ દોડ્યો; દંડધારી યમ સમાન તે ધસી આવ્યો।
Verse 23
ऊरुवेगेन तस्याथ न्यग्रोधाश्वत्थकिंशुका: । भूमौ निपतिता वृक्षा: सड्घशस्तत्र शेरते
વૈશંપાયન બોલ્યા—પછી તેની જાંઘોના વેગથી અથડાઈ અનેક વડ, અશ્વત્થ (પીપળ) અને કિংশુક (ઢાક) વૃક્ષો ધરતી પર પડી ગયા અને ત્યાં ઢગલાંરૂપે પડ્યા રહ્યા।
Verse 24
त॑ सिंहमिव संक्रुद्धं दृष्टवा गन्धर्वमागतम् | वित्रेसु: सर्वश: सूता विषादभयकम्पिता:
સિંહ સમાન ક્રોધથી ભરાયેલા ગંધર્વરૂપ ભીમને પોતાની તરફ આવતો જોઈ બધા સૂતો ગભરાઈ ગયા; વિષાદ અને ભયથી કંપતાં તેઓ બોલવા લાગ્યા।
Verse 25
गन्धर्वो बलवानेति क्रुद्ध उद्यम्य पादपम् । सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं यतो नो भयमागतम्
“અરે, જુઓ! આ બળવાન ગંધર્વ ક્રોધે વૃક્ષ ઉઠાવી અમારી તરફ આવી રહ્યો છે. સૈરંધ્રીને તુરંત છોડો; એની કારણે જ અમારે આ ભય આવ્યું છે.”
Verse 26
ते तु दृष्टया तदा5<विद्धं भीमसेनेन पादपम् | विमुच्य द्रौपदी तत्र प्राद्रवन्नगरं प्रति,इतनेमें ही भीमसेनके द्वारा घुमाये जाते हुए उस वृक्षको देखकर वे द्रौपदीको वहीं छोड़ नगरकी ओर भागने लगे
ત્યારે ભીમસેન દ્વારા ઘુમાવવામાં આવેલા તે વૃક્ષને જોઈ તેઓ ત્યાં જ દ્રૌપદીને છોડીને નગર તરફ દોડી ગયા.
Verse 27
द्रवतस्तांस्तु सम्प्रेक्ष्य स वज्ी दानवानिव । शतं पञज्चाधिकं भीम: प्राहिणोद् यमसादनम्
તેમને ભાગતા જોઈ ભીમ વજ્રધારીની જેમ દાનવો પર પ્રહાર કરી એકસો પાંચને યમસદન મોકલી દીધા.
Verse 28
तत आश्वासयत् कृष्णां स विमुच्य विशाम्पते,महाराज! तदनन्तर उन्होंने द्रौषपदीको बन्धनसे मुक्त करके आश्वासन दिया
ત્યારબાદ, હે પ્રજાપતે! તેમણે કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)ને બંધનમાંથી મુક્ત કરીને આશ્વાસન આપ્યું.
Verse 29
उवाच च महाबाहु: पाज्चालीं तत्र द्रौपदीम् । अश्रुपूर्णमुखी दीनां दुर्धर्ष: स वृकोदर:
ત્યાં પાંચાલી દ્રૌપદી દીન બની હતી; તેના મુખ પર આંસુઓ ભરાયા હતા. ત્યારે દુર્ધર્ષ મહાબાહુ વૃકોદરે તેને ધીરજ આપતાં કહ્યું—
Verse 30
एवं ते भीरु वध्यन्ते ये त्वां क्लिश्यन्त्यनागसम् । प्रैहि त्वं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव
ભીરુ! તું નિર્દોષ હોવા છતાં જે તને સતાવશે, તેઓ આ જ રીતે માર્યા જશે. કૃષ્ણે! તું નગરમાં જા; હવે તને કોઈ ભય નથી. હું બીજા માર્ગે વિરાટની મહાનસ (પાકશાળા) તરફ જઈશ.
Verse 31
अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હું બીજા માર્ગે વિરાટની મહાનસ (પાકશાળા)માં જઈશ. ભીરુ! તું નિર્દોષ અને નિર્બળ હોવા છતાં જે તને સતાવશે, તેઓ આ જ રીતે માર્યા જશે. કૃષ્ણે! તું નગરમાં જા; હવે તને કોઈ ભય નથી.
Verse 32
वैशम्पायन उवाच पज्चाधिकं शतं तच्च निहतं तेन भारत । महावनमिवच्छिन्नं शिश्ये विगलितद्गुमम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભારત! તેના દ્વારા મારાયેલા તે એકસો પાંચ ઉપકીચક ત્યાં એવા પડ્યા હતા, જાણે કાપી નાખેલું મહાવન ધરાશાયી વૃક્ષોથી ભરાઈ ગયું હોય.
Verse 33
एवं ते निहता राजछछतं पञठच च कीचका: । स च सेनापति: पूर्वमित्येतत् सूतबघट्शतम्,राजन! इस प्रकार वे एक सौ पाँच उपकीचक और पहले मरा हुआ सेनापति कीचक सब मिलकर एक सौ छ: सूतपुत्र मारे गये
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—રાજન! આ રીતે તે એકસો પાંચ ઉપકીચક માર્યા ગયા અને અગાઉ મારાયેલો સેનાપતિ કીચક પણ. આમ સૂતપુત્રો કુલ એકસો છ માર્યા ગયા.
Verse 34
तद् दृष्टवा महदाश्चर्य नरा नार्यश्व॒ संगता: । विस्मयं परमं गत्वा नोचु: किउड्चन भारत
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભારત! તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ ઘણા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ એકત્ર થયા. પરમ વિસ્મયમાં પડીને કોઈએ પણ કશું કહ્યું નહીં.
Verse 273
वृक्षेणैतेन राजेन्द्र प्रभज्जनसुतो बली । राजेन्द्र! उन्हें भागते देख वायुपुत्र बलवान् भीमने, वज्रधारी इन्द्र जैसे दानवोंका वध करते हैं, उसी प्रकार उस वृक्षसे एक सौ पाँच उपकीचकोंको यमराजके घर भेज दिया
વૈશંપાયન બોલ્યા—રાજેન્દ્ર! તેમને ભાગતા જોઈ વાયુપુત્ર બલવાન ભીમે આ જ વૃક્ષને શસ્ત્ર બનાવી, જેમ વજ્રધારી ઇન્દ્ર દાનવોનો સંહાર કરે તેમ, એકસો પાંચ ઉપકીચકોનો વધ કરી તેમને યમધામે મોકલી દીધા।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns governance and truth: the court must respond to mass violence while the protagonists must preserve concealment; the narrative resolves this through a socially credible protective fiction (“Gandharvas”) and delegated communication to minimize further harm.
Dharma is enacted through context-sensitive restraint: protection of the vulnerable and maintenance of public order may require indirect speech, controlled disclosure, and time-bound endurance when higher obligations (vows and safety) are at stake.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—showing how concealment is maintained through narrative framing and institutional procedures until the thirteen-day limit is reached.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.