Adhyaya 179
प्रावृट्-शरत्-वर्णनम् — Description of the Monsoon and Autumn; Sarasvatī in the Pāṇḍavas’ Exile
Upa-parva: Kāmyaka-vana & Sarasvatī-tīrtha Context (Seasonal Transition Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the seasonal turn as the Pāṇḍavas remain in the forest: the heat-ending time gives way to prāvṛṭ, with dense, thunderous clouds covering sky and directions and continuous rain obscuring terrain markers. Rivers swell and roar; forests resound with the calls and movements of animals and birds affected by the rains. The narrative then shifts into śarat: skies become clear, stars visible, waters settle, and lotuses and lilies ornament rivers and ponds. Sarasvatī is presented as a pleasing, sanctified landscape—lush banks and abundant growth—bringing joy to the traveling heroes. A particularly auspicious autumn night at the junction of lunar phases is noted (Kārttikī), and the Pāṇḍavas associate with meritorious ascetics, gathering “excellent yoga” (yogam uttamam) as a marker of disciplined practice and instruction. At the rise of darkness, they depart with Dhaumya, charioteers, and attendants toward Kāmyaka forest, closing the chapter as a transitional movement between locales and narrative units.
Chapter Arc: Janamejaya’s curiosity is kindled: how could Bhima—whose life-force seems equal to “ten thousand nāgas”—ever be overpowered? → Bhima, swollen with the pride of strength (so bold he would even challenge Kubera), roams the auspicious Himalayan tracts—haunts of devas, ṛṣis, siddhas, and apsarās—yet turns that sacred wilderness into a hunting-ground, felling boars, buffaloes, and deer with fearless ferocity, his lion-roar shaking caves and scattering beasts. → In the deep forest, the earth itself seems to rise as an enormous ajagara appears—mountain-bodied, massive, strangely hued—and in a sudden, inexorable coil it seizes Bhima, arresting the very arm that had never known restraint. → Bhima’s rampage is halted; the chapter closes on the fact of his capture—strength checked by a greater, older power—setting the stage for the ensuing dialogue and the unraveling of the serpent’s true nature. → With Bhima bound in the ajagara’s grip, the question hangs: what force—fate, curse, or dharma—has taken the mighty Pandava prisoner, and how will he be freed?
Shlokas
Verse 1
हि आय ० (0) है 2 अष्टस प्तरत्याधेकशततमो< ध्याय: महाबली भीमसेनका हिंसक पशुओंको मारना और अजगरद्वारा पकड़ा जाना जनमेजय उवाच कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रम: भयमाहारयत तीव्र तस्मादजगरान्मुने,जनमेजयने पूछा--मुने! भयानक पराक्रमी भीमसेनमें ते दस हजार हाथियोंका बल थ। फिर उन्हें उस अजगरसे इतना तीव्र भय कैसे प्राप्त हुअ?
જનમેજય બોલ્યો— હે મુનિ! દસ હજાર હાથીઓ જેટલી શક્તિ ધરાવતો, ભયંકર પરાક્રમી ભીમ તે અજગરથી એટલો તીવ્ર ભય કેવી રીતે પામ્યો?
Verse 2
पौलस्त्यं धनदं युद्धे य आह्वयति दर्पित: नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम्
જનમેજય બોલ્યો— જે બળના દર્પમાં પુલસ્ત્યનંદન ધનદ (કુબેર)ને પણ યુદ્ધ માટે લલકારતો હતો, અને નલિનીના કાંઠે સંહાર મચાવી યક્ષો-રાક્ષસોનો સંહારક બન્યો હતો—એ જ ભીમસેનને તમે ભયભીત અને આપત્તિગ્રસ્ત કહો છો! હું આ પ્રસંગ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું; મારા મનમાં મોટું કૌતૂહલ છે.
Verse 3
त॑ं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिसूदनम् एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं परं कौतूहलं हि मे
જનમેજય બોલ્યો— તમે તે શત્રુસૂદનને ભયથી આવિષ્ટ અને સંકટમાં પડેલો કહો છો. આ વાત હું સંપૂર્ણ રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું; મારું કૌતૂહલ અતિ વિશાળ છે.
Verse 4
वैशम्पायन उवाच बन्नाश्चयें वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम् प्राप्तानामाश्रमाद् राजन् राजर्षे्वृषपर्वण:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— હે રાજન! જ્યારે ઉગ્ર ધનુર્ધર પાંડવો વનમાં નિવાસ કરતા હતા, ત્યારે આશ્રમમાંથી રાજર્ષિ વૃષપર્વા તેમની પાસે આવ્યા.
Verse 5
यदृच्छया धनुष्पाणिरबद्धखड्गो वृकोदर: ददर्श तद् वन रम्यं देवगन्धर्वसेवितम्
વૈશમ્પાયન બોલ્યા— એ સમયે વૃકોદર ભીમ, હાથમાં ધનુષ લઈને અને ખડ્ગ બાંધ્યા વિના, યદૃચ્છાએ ફરતા ફરતા દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત તે રમણીય વનને જોઈ બેઠો.
Verse 6
स ददर्श शुभान् देशान् गिरेहिमवतस्तदा देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान्
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યારે તેણે હિમાલય પર્વતના તે શુભ પ્રદેશો જોયા, જ્યાં દેવર્ષિ અને સિદ્ધજન વિહરે છે અને જેને અપ્સરાગણો સદા શોભિત કરે છે.
Verse 7
चकोरैरुपचक्रैश्व पक्षिभिर्जीवजीवकै: कोकिलेभ्भड्गराजैश्व तत्र तत्र निनादितान्,वहाँ भिन्न-भिन्न स्थानोंमें चकोर, उपचक्र, जीव-जीवक, कोकिल और भृंगराज आदि पक्षी कलरव करते थे
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે વનમાં સ્થળે સ્થળે ચકોર, ઉપચક્ર, જીવ-જીવક, કોયલ અને ભૃંગરાજ વગેરે પક્ષીઓના કલરવથી સર્વત્ર નાદ થતો હતો.
Verse 8
नित्यपुष्पफलैव॑क्षैर्हिमसंस्पर्शकोमलै: उपेतान् बहुलच्छायैर्मनोनयननन्दनै:
વૈશંપાયન બોલ્યા—ત્યાંના વૃક્ષો સદા પુષ્પ-ફળોથી ભરપૂર હતા; હિમના સ્પર્શથી તેઓ કોમળ બન્યા હતા; તેમની છાયા ઘની હતી અને માત્ર દર્શનથી જ મન અને નેત્રોને આનંદ આપતા હતા.
Verse 9
स सम्पश्यन् गिरिनदीर्वैदूर्यमणिसंनिभै: सलिलैहिमसंकाशै्हँसकारण्डवायुतै:
વૈશંપાયન બોલ્યા—તે આગળ વધતાં પર્વતજન્ય નદીઓ જોયા; તેમનું જળ વૈદૂર્યમણિ સમાન ઝગમગતું, હિમ સમાન સ્વચ્છ અને શીતળ હતું, અને તેમાં હંસ તથા કારણ્ડવ વગેરે વિહરતા હતા.
Verse 10
उन वृक्षोंसे सुशोभित प्रदेशों तथा वैदूर्यमणिके समान रंगवाले, हिमसदृश स्वच्छ, शीतल सलिल-समूहसे संयुक्त पर्वतीय नदियोंकी शोभा निहारते हुए वे सब ओर घूमते थे। नदियोंकी उस जलराशिमें हंस और कारण्डव आदि सहसौरों पक्षी किलोलें करते थे ।।
વૈશંપાયન બોલ્યા—તેઓ સર્વ દિશામાં ફરતાં, વૃક્ષોથી શોભિત પ્રદેશો તથા પર્વતીય નદીઓની શોભા નિહાળતા હતા; નદીઓનું જળ વૈદૂર્યમણિ સમાન વર્ણવાળું, હિમ સમાન સ્વચ્છ અને શીતળ જળસમૂહોથી સંયુક્ત હતું. તે જળરાશિમાં હંસ, કારણ્ડવ વગેરે હજારો-હજારો પક્ષીઓ કલરવ કરતાં ક્રીડા કરતા હતા. અને હરિચંદનથી મિશ્રિત, તુંગ અને કાળીયક વગેરે વૃક્ષોથી યુક્ત ઊંચાં દેવદારુ-વન એવા લાગતા હતા જાણે મેઘોને પકડવા માટે જાળ પાથર્યા હોય.
Verse 11
मृगयां परिधावन् स समेषु मरुधन्वसु विध्यन् मृगान् शरै: शुद्ध क्षचार स महाबल:,महाबली भीम सारे मरु प्रदेशमें शिकारके लिये दौड़ते और केवल बाणोंद्वारा हिंसक पशुओंको घायल करते हुए विचरा करते थे
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહાબલી ભીમ સમતલ મરુપ્રદેશોમાં શિકારના પીછે દોડતો દોડતો વિચરતો હતો. તે પોતાના બાણોથી વન્ય પ્રાણીઓને વિંધતો, સંયમિત બળ સાથે તે શુષ્ક ભૂમિમાં આગળ વધતો હતો.
Verse 12
भीमसेनस्तु विख्यातो महान्तं दंष्टिणं बलात् निघ्नन् नागशतप्राणो वने तस्मिन् महाबल:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—અપરિમિત બળ માટે વિખ્યાત ભીમસેન તે વનમાં પોતાના જ બળથી મહાન દંષ્ટ્રાધારી ભયંકર પશુને પણ પછાડી દેતો. તેમાં સો હાથીઓ સમાન પ્રાણબળ હતું; તેથી મહાબલી બની તે જંગલ પર પ્રભુત્વ જમાવતો.
Verse 13
मृगाणां स वराहाणां महिषाणां महाभुज: विनिष्नंस्तत्र तत्रेव भीमो भीमपराक्रम:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—વિશાળ ભુજાઓવાળો, ભયંકર પરાક્રમી ભીમ શિકારમાં પ્રવૃત્ત થઈ ત્યાં-ત્યાં મૃગો, વરાહો અને મહિષોને પણ મારી પાડતો. વનવાસની કઠોરતામાં આ શિકાર જીવનનિર્વાહ પણ હતો અને બળનું પ્રદર્શન પણ.
Verse 14
स मातज्गशतप्राणो मनुष्पशतवारण: सिंहशार्दूलविक्रान्तो वने तस्मिन् महाबल:
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે વનમાં મહાબલી ભીમ સો મદમસ્ત ગજરાજો સમાન પ્રાણબળ ધરાવતો હતો. તે એકસાથે સો મનુષ્યોના વેગને રોકી શકતો, અને સિંહ તથા શાર્દૂલ સમાન તેનો વિક્રમ હતો. ધર્મ સાથે જોડાયેલી આ પ્રચંડ શક્તિ દુર્બળો માટે ઢાલ અને દુષ્ટો માટે ભય બની રહેતી.
Verse 15
वृक्षानुत्पाटपामास तरसा वै बभज्ज च पृथिव्याश्व प्रदेशान् वै नादयंस्तु वनानि च
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—ભીમ વેગથી વૃક્ષોને ઉપાડી નાખતો અને તેમને ચકનાચૂર કરી દેતો. પોતાની ગર્જનાથી તે વન્યભૂમિના પ્રદેશો અને સમગ્ર જંગલને ગુંજાવી દેતો.
Verse 16
पर्वताग्राणि वै मृदूनन् नादयानश्न विज्वर: प्रक्षिपन् पादपांश्चापि नादेनापूरयन् महीम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— તેઓ નિર્વ્યથ અને નિર્ભય બની પર્વતશિખરોને રુંદતા, વૃક્ષોને ઉપાડી ચારે દિશામાં ફેંકતા, અને પોતાના સિંહનાદથી સમગ્ર ધરતીને ગુંજાવી દેતા હતા.
Verse 17
वेगेन न््यपतद् भीमो निर्भयश्व पुनः पुनः आस्फोटयन क्ष्वेडयंश्व॒ तलतालांश्व वादयन्,वे निर्भय होकर बार-बार वेगपूर्वक कूदते-फाँदते, ताल ठोंकते, सिंहनाद करते और तालियाँ बजाते थे
વૈશંપાયન બોલ્યા— નિર્ભય ભીમ વારંવાર મહાવેગથી કૂદતો-ફાંદતો; હાથ પાટકતો, ઊંચા યુદ્ધનાદ કરતો અને તાળીઓના ગર્જનાથી દિશાઓ ગુંજાવતો હતો.
Verse 18
चिरसम्बद्धदर्पस्तु भीमसेनो वने तदा गजेन्द्राश्न महासत्त्वा मृगेन्द्राश्ष महाबला:
વૈશંપાયન બોલ્યા— ત્યારે વનમાં દીર્ઘકાળથી સંયમિત દર્પ ધરાવનાર ભીમસેને મહાસત્ત્વવાળા ગજેન્દ્રો અને મહાબળવાળા મૃગેન્દ્રોને જોયા—જેઓને પોતાના તેજથી પણ જીતવા દુષ્કર હતું.
Verse 19
क्वचित् प्रधावंस्तिष्ठ॑श्न॒ क्वचिच्चोपविशंस्तथा
વૈશંપાયન બોલ્યા— ક્યારેક તે દોડતો, ક્યારેક ઊભો રહેતો અને ક્યારેક બેસતો; મહાસત્ત્વ અને પરાક્રમવાળો તે વીર શિકારની ઇચ્છાથી તે ભયંકર વનમાં નિર્ભય ફરીને સર્વ પ્રાણીઓને ત્રસ્ત કરતો હતો.
Verse 20
मृगप्रेप्सुर्महारौद्रे वने चरति निर्भय: स तत्र मनुजव्याप्रो वने वनचरोपम:
વૈશંપાયન બોલ્યા— મૃગશિકારની ઇચ્છાથી તે નિર્ભય બની તે મહારૌદ્ર વનમાં ફરતો હતો; ત્યાં તે નરવ્યાઘ્ર વનમાં જાણે વનચર સમાન સંચરતો હતો.
Verse 21
पदभ्यामभिसमापेदे भीमसेनो महाबल: स प्रविष्टो महारण्ये नादान् नदति चाद्भुतान्
મહાબલી ભીમસેન પગપાળા જ ઝડપથી આગળ વધ્યા. મહાવનમાં ઊંડે પ્રવેશ કરીને તેમણે અદ્ભુત ગર્જનાઓ કરવી શરૂ કરી.
Verse 22
ततो भीमस्य शब्देन भीता: सर्पा गुहाशया:
પછી ભીમના ગર્જનાથી ભયભીત થઈ ગુફાઓમાં રહેતા સર્પો મહાવેગે ભાગવા લાગ્યા. ભીમસેન ધીમે ધીમે, સ્થિરપણે તેમનો પીછો કરતાં આગળ વધ્યા. દેવશ્રેષ્ઠ સમાન કાંતિમાન મહાબલી ભીમસેન આગળ જઈ એક વિશાળકાય અજગરને જોયો—દેખતાં જ રોમાંચ ઊભો થાય એવો—જે પોતાના શરીરથી એક વિશાળ કંદરાને ઘેરી પર્વતના દુર્ગમ સ્થાને વસતો હતો.
Verse 23
अतकिक्रान्तास्तु वेगेन जगामानुसूत: शनै: ततो5मरवरप्रख्यो भीमसेनो महाबल:
વૈશંપાયન બોલ્યા: ભયથી સીમા વટાવી સર્પો મહાવેગે ભાગ્યા, અને મહાબલી ભીમસેન ધીમે ધીમે તેમનો પીછો કરતા રહ્યા. ત્યારબાદ દેવશ્રેષ્ઠ સમાન તેજસ્વી તે મહાબલી ભીમસેન આગળ જઈ એક વિશાળ અજગરને જોયો—દેખતાં જ રોમાંચ ઊભો થાય એવો—જે પર્વતના દુર્ગમ સ્થાને રહેતો અને પોતાના શરીરથી એક વિશાળ કંદરાને ઢાંકી રાખતો હતો.
Verse 24
स ददर्श महाकायं भुजज़्ं लोमहर्षणम् गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम्
વૈશંપાયન બોલ્યા: ત્યારે ભીમે એક મહાકાય ભુજંગ જોયો, જે રોમાંચ ઊભો કરે એવો હતો. તે પર્વતના દુર્ગમ સ્થાને પોતાના શરીરથી એક કંદરાને ઢાંકી પડ્યો હતો.
Verse 25
पर्वताभोगवर्ष्माणमतिकायं महाबलम् चित्राड़मड़जैश्षित्रैर्हरिद्रासद्शच्छविम्
વૈશંપાયન બોલ્યા: તેનું શરીર પર્વતમાળાની જેમ વિશાળ હતું—અતિકાય અને મહાબલવાન. અદભુત શારીરિક ચિહ્નોથી ચિહ્નિત તેના અંગો વિચિત્ર લાગતા અને તેની છબી હળદર જેવી પીળી હતી. ચાર તેજસ્વી દાઢોથી યુક્ત તેનું મુખ ગુફા સમાન જણાતું; તેની આંખો અત્યંત લાલ, જાણે અગ્નિ ઉગાળતી હોય એવી લાગતી. તે વારંવાર પોતાની બંને જડબાંની બાજુઓને જીભથી ચાટતો હતો. કાલાંતક અને યમ સમાન સર્વ પ્રાણીઓને ભયભીત કરનાર તે ભયાનક ભુજંગ પોતાના ફુફકાર અને સિંહનાદ સમ ગર્જનાથી જાણે બીજાને ધિક્કારતો હોય તેમ દેખાતો હતો.
Verse 26
गुहाकारेण वक््त्रेण चतुर्दष्टेण राजता दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहानं सृक्किणी मुहुः
વૈશંપાયન બોલ્યા—ગુફા જેવી મોઢાવાળો, ચાર તેજસ્વી દાઢોથી શોભિત અને અત્યંત લાલ, જ્વલંત આંખો ધરાવતો તે વારંવાર પોતાના મોઢાના ખૂણાં ચાટતો હતો. કાલાંતક અને યમ સમાન સર્વ પ્રાણીઓને ભયભીત કરનાર તે ભયાનક ભુજંગ પોતાના ફુફકારતા શ્વાસના ગર્જનાથી અને સિંહનાદ સમાન ધ્વનિથી જાણે બીજાને ધિક્કારતો ઊભો હતો—ધર્મવિહિન બળ કેવી રીતે ભયરૂપ બને છે તે દર્શાવતો.
Verse 27
त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम् निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम
સર્વ પ્રાણીઓને ત્રસ્ત કરનાર, કાલાંતક અને યમ સમાન તે ભયાનક સર્પ ત્યાં ઊભો હતો—પોતાના ઉચ્છ્વાસની ગર્જના અને ફુફકારતા નાદથી જાણે બીજાને ભર્ત્સના કરીને દબાવી રહ્યો હોય.
Verse 28
स भीम॑ सहसाभ्येत्य पृदाकु: कुपितो भृशम् जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोरबलात्
ત્યારે પૃદાકુ નામનો અજગર અત્યંત ક્રોધમાં સહસા ભીમ પાસે આવી પહોંચ્યો અને ગ્રાહની પકડ જેવી રીતે બળપૂર્વક તેની બંને ભુજાઓને જકડી લીધો.
Verse 29
तेन संस्पृष्टगात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य हि,उस समय भीमसेनके शरीरका उससे स्पर्श होते ही वे भीमसेन सहसा अचेत हो गये। ऐसा इसलिये हुआ कि उस सर्पको वैसा ही वरदान मिला था
તેના સ્પર્શથી તે જ સમયે ભીમસેનની ચેતના સહસા લુપ્ત થઈ ગઈ; કારણ કે તે સર્પને એવો જ વરદાન પ્રાપ્ત હતો.
Verse 30
दशनागसहस््राणि धारयन्ति हि यद् बलम् तद् बलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परै:,दस हजार गजराज जितना बल धारण करते हैं, उतना ही बल भीमसेनकी भुजाओंमें विद्यमान था। उनके बलकी और कहीं समता नहीं थी
દસ હજાર ગજરાજો જેટલું બળ ધારણ કરે છે, એટલું જ બળ ભીમસેનની ભુજાઓમાં હતું; તેના બળની સમતા બીજે ક્યાંય નહોતી.
Verse 31
स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः विस्फुरन् शनकैर्भीमो न शशाक विचेष्टितुम्,ऐसे तेजस्वी भीम भी उस अजगरके वशमें पड़ गये। वे धीरे-धीरे छटपटाते रहे, परंतु छूटनेकी अधिक चेष्टा करनेमें सफल न हो सके
વૈશંપાયન બોલ્યા— એ રીતે તેજસ્વી ભીમ પણ તે સર્પના વશમાં આવી ગયો. તે ધીમે ધીમે છટપટાતો રહ્યો, પરંતુ પોતાને છૂટો પાડવા માટે અસરકારક પ્રયત્ન કરી શક્યો નહીં.
Verse 32
नागायुतसमप्राण: सिंहस्कन्धो महाभुज: गृहीतो व्यजहात् सत्त्वं वरदानविमोहितः
વૈશંપાયન બોલ્યા— તેમની પ્રાણશક્તિ દસ હજાર હાથીઓ સમાન હતી; ખભા સિંહ જેવા અને ભુજાઓ મહાબળવાન. છતાં સર્પને મળેલા વરદાનના પ્રભાવથી મોહિત થઈ, પકડાયા પછી તેમણે પોતાનું સાહસ ગુમાવ્યું.
Verse 33
स हि प्रयत्नमकरोत् तीव्रमात्मविमोक्षणे न चैनमशकद् वीर: कथंचित् प्रतिबाधितुम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— પોતાને છૂટો પાડવા માટે તેમણે અત્યંત ઘોર પ્રયત્ન કર્યો; પરંતુ વીર ભીમસેન કોઈ રીતે પણ તે સર્પને રોકી કે પરાજિત કરી શક્યા નહીં.
Verse 177
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें पाण्डवोंका पुन: द्वैतवनमें प्रवेशविषयक एक सौ सतहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત આજગરપર્વમાં પાંડવોના પુનઃ દ્વૈતવનમાં પ્રવેશ વિષયક એકસો સત્તોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 178
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि अजगरग्रहणे अष्टसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमयेनका अजगरद्वारा ग्रहणसम्बन्धी एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વના અંતર્ગત આજગરપર્વમાં આજગરગ્રહણ પ્રસંગે ભીમસેનના ગ્રહણ વિષયક એકસો અઠોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 183
भीमसेनस्य नादेन व्यमुठ्जन्त गुहा भयात् वनमें घूमते हुए भीमसेनका बलाभिमान दीर्घकालसे बहुत बढ़ा हुआ था। उस समय उनकी सिंह-गर्जनासे महान् बलशाली गजराज और मृगराज भी भयसे अपना स्थान छोड़कर भाग गये
ભીમસેનના ગર્જનાથી ભય પામી ગુહાઓ ખાલી થઈ ગઈ. વનમાં ફરતાં ફરતાં તેનો બળાભિમાન લાંબા સમયથી વધતો ગયો હતો; અને તે ક્ષણે તેની સિંહગર્જના સાંભળીને મહાબળવાન ગજરાજો અને મૃગરાજ પણ પોતપોતાનું સ્થાન છોડીને ભાગી ગયા.
Verse 213
त्रासयन् सर्वभूतानि महासत्त्वपराक्रम: वे कहीं दौड़ते
મહાસત્ત્વ અને પરાક્રમથી યુક્ત તે મહાબલી ભીમ શિકારની ઇચ્છાથી તે મહાભયંકર વનમાં નિર્ભયે વિહરતો—ક્યાંક દોડતો, ક્યાંક ઊભો રહેતો અને ક્યાંક બેસી જતો. ઘન વનમાં પ્રવેશ કરીને તે સર્વ પ્રાણીઓને ત્રાસ આપતો અદભુત, ઘોર ગર્જના કરતો; જાણે વનચર ભીલની જેમ પગપાળા ફરતો નરશ્રેષ્ઠ.
Frequently Asked Questions
No explicit dilemma is staged as debate; the ethical pressure is ambient: sustaining disciplined conduct and purposeful movement during exile amid environmental uncertainty (flooded terrain, obscured landmarks) and social vulnerability.
The chapter models how external cycles (seasons, rivers, night-sky clarity) can be read as supports for inner regulation—endurance in disruption (monsoon) and reflective clarity in stability (autumn), reinforced through association with tapasvins and yogic discipline.
A formal phalaśruti is not stated; the meta-signal is the explicit valuation of ‘yogam uttamam’ gathered with ascetics and the designation of Sarasvatī as ‘puṇya-tīrtha,’ framing the episode as ethically and ritually significant within the exile narrative.