Adhyaya 168
Adhyāya 168: Arjuna’s counters to māyā-rains and the onset of darkness (Nivātakavaca engagement)
Upa-parva: Nivātakavaca-yuddha (Arjuna’s engagement with the Nivātakavacas)
Arjuna reports a sequence of escalating, environment-based assaults: a massive stone-rain (aśmavarṣa) that presses in from all sides, which he pulverizes with Indra-empowered arrows. As the stone fragments fall like sparks, the encounter shifts to an intense water-rain of thick torrents that obscure space and orientation; Arjuna then deploys a drying/absorbing divine weapon (viśoṣaṇa-astra) taught by Indra to neutralize the deluge. The Dānavas answer by projecting further māyā—fire and wind—which Arjuna counters with the water-weapon (salilāstra) and a mountain/rock-weapon (śaila-mahāstra) to check the gale. A compounded, fear-inducing ‘rain’ of dreadful astras follows, culminating in dense darkness that disorients horses and causes Mātali to lose control and drop his golden goad. Mātali, frightened and cognitively overwhelmed, recalls having witnessed earlier cosmic battles (including Vṛtra and Śambara conflicts) yet claims never to have experienced such a condition, interpreting it as an exceptional, near-apocalyptic scenario. Arjuna steadies himself, reassures Mātali, and releases a delusive counter-māyā (mohanī astra-māyā) for the benefit of the gods. Despite momentary restoration of light, the Dānavas repeatedly reassert concealment; Arjuna notes that enemies vanish under māyā, and he targets openings when they present themselves, continuing the engagement amid intermittent visibility.
Chapter Arc: अर्जुन अपनी तपस्या-यात्रा और स्वर्ग-प्रवास से लौटकर युधिष्ठिर के सम्मुख आता है; प्रणाम करते ही धर्मराज का हर्ष गद्गद हो उठता है और वे पूछ बैठते हैं—स्वर्ग में समय कैसे बीता, इन्द्र को कैसे तुष्ट किया, और दिव्यास्त्र कैसे प्राप्त हुए? → अर्जुन क्रमशः अपने अनुभवों का वृत्तांत सुनाता है—किरात-वेषधारी शंकर का रहस्योद्घाटन, फिर दिव्य-स्वरूप में महेश्वर का प्रकट होना, और वह क्षण जब देवाधिदेव स्वयं सामने खड़े होकर कहते हैं: ‘तुष्टोऽस्मि… जो मनोगत हो, मांगो।’ साथ ही अस्त्र-विद्या की भयावह मर्यादा भी उद्घाटित होती है—अल्प-शक्ति वाले पर प्रयोग करने से यह समस्त जगत को दग्ध कर सकती है। → भगवान् वृषभध्वज (उमा सहित) अर्जुन को प्रत्यक्ष वर देते हैं—पाशुपत (रौद्र) महास्त्र का प्रदान, तथा धनुष और अक्षय बाणों से भरे तरकस आदि दिव्य आयुधों का सौंपा जाना; साथ ही कठोर चेतावनी कि इसका प्रयोग केवल प्रतिघात/निवारण और परम-आवश्यकता में ही हो। → अर्जुन का तप, शौर्य और संयम देव-स्वीकृति पाता है; युधिष्ठिर को यह आश्वासन मिलता है कि पाण्डवों के पास अब ऐसे अस्त्र हैं जो महाविपत्ति में भी रक्षा कर सकते हैं—पर उनकी शक्ति के साथ उत्तरदायित्व भी जुड़ा है। → पाशुपतास्त्र का प्राप्त होना भविष्य के महासंघर्ष की छाया डालता है—अब प्रश्न यह रह जाता है कि धर्म की मर्यादा में रहते हुए, कब और किस सीमा तक इन अस्त्रों का उपयोग होगा।
Shlokas
Verse 1
/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १८ श्लोक हैं) हि >> [हुक माप आप८ सप्तषष्ट्यांधेकशततमो< ध्याय: अर्जुनके द्वारा अपनी तपस्या-यात्राके वृत्तान्तका वर्णन
વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! શક્ર (ઇન્દ્ર) જેમ આવ્યા તેમ જ જતા રહ્યા પછી, ભાઈઓ તથા કૃષ્ણા દ્રૌપદી સાથે મળીને બીભત્સુ અર્જુને ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને પ્રણામ કરી પૂજા-સન્માન કર્યું.
Verse 2
अभिवादयमान त॑ मूर्ध्न्युपाप्राय पाण्डवम् । हर्षगद्गदया वाचा प्रद्ृष्टो$र्जुनमब्रवीत्
વૈશંપાયન બોલ્યા— પાંડુનંદન અર્જુનને શિર નમાવી પ્રણામ કરતો જોઈ યુધિષ્ઠિર આનંદથી ભરાઈ ગયા. તેમણે તેને નજીક ખેંચી સ્નેહથી તેનું મસ્તક સૂંઘ્યું અને હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં અર્જુનને કહ્યું.
Verse 3
कथमर्जुन कालो<यं स्वर्गे व्यतिगतस्तव । कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्न तोषित:
વૈશંપાયન બોલ્યા— “અર્જુન! સ્વર્ગમાં તારો આ સમય કેવી રીતે પસાર થયો? તું દિવ્યાસ્ત્રો કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા? અને દેવરાજ ઇન્દ્રને કઈ રીતે પ્રસન્ન કર્યો?”
Verse 4
सम्यग वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव । कच्चित् सुराधिप: प्रीतो रुद्रो वास्त्राण्यदात् तव
વૈશંપાયન બોલ્યા— “હે પાંડવ! તને મળેલા અસ્ત્રો તું યોગ્ય રીતે શીખી લીધા છે ને? અને શું સૂરાધિપ ઇન્દ્ર અથવા રુદ્ર પ્રસન્ન થઈ તને દિવ્યાસ્ત્રો આપ્યા છે?”
Verse 5
यथा दृष्टश्न॒ ते शक्रो भगवान् वा पिनाकधृक् । यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधितश्ष ते
વૈશંપાયન બોલ્યા— “શત્રુદમન! તું જેમ શક્ર (ઇન્દ્ર)નું દર્શન કર્યું, અથવા પિનાકધારી ભગવાન શિવને જોયા; જેમ તું દિવ્યાસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યા; અને જેમ તારી દેવારાધના સફળ થઈ— તે બધું યથાવત્ કહો. અને ઇન્દ્રએ ‘અર્જુને મારું અત્યંત પ્રિય કાર્ય કર્યું છે’ એમ કહ્યું— તો તું પૂર્ણ કરેલું તે પ્રિય કાર્ય કયું હતું?”
Verse 6
यथोक्तवांस्त्वां भगवान् शतक्रतुररिंदम । कृतप्रियस्त्वयास्मीति तस्य ते कि प्रियं कृतम्
વૈશંપાયન બોલ્યા— “અરિંદમ! ભગવાન શતક્રતુ (ઇન્દ્ર)એ તને જેમ કહ્યું અને ‘તું મારું પ્રિય કાર્ય કરી ગયો છે’ એમ જણાવ્યું— તો કહો, તું તેમનું કયું પ્રિય કાર્ય કર્યું?”
Verse 7
एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं विस्तरेण महाद्युते । यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथानघ
વૈશંપાયન બોલ્યા—હે મહાદ્યુતે! હું આ બધું વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું—હે નિષ્પાપ શત્રુદમનકર્તા! મહાદેવ અને તેમ જ દેવરાજ ઇન્દ્ર તારા પર કેવી રીતે પ્રસન્ન થયા તે કહો.
Verse 8
यच्चापि वज्पाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम । एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय
અને હે અરિંદમ ધનંજય! વજ્રધારી ઇન્દ્ર માટે તું જે પ્રિય કાર્ય કર્યું, તે પણ સંપૂર્ણ રીતે મને કહો; હું સમગ્ર વર્ણન વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 9
अजुन उवाच शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् | शतक्रतुमहं देव॑ं भगवन्तं च शड्करम्
અર્જુન બોલ્યો—મહારાજ! સાંભળો; જે વિધિથી મેં શતક્રતુ દેવરાજ ઇન્દ્ર અને ભગવાન શંકરનું દર્શન કર્યું, તે હું કહું છું.
Verse 10
विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन । भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्
હે અરિમર્દન રાજન! આપ દ્વારા કહેલી તે વિદ્યાનું અધ્યયન કરીને અને આપના જ આદેશથી હું તપ માટે વન તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 11
भगुतुड़्मथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तप: । एकरात्रोषित: कज्चिदपश्यं ब्राह्मणं पथि
કામ્યક વનથી નીકળી તપમાં દૃઢ નિશ્ચય રાખીને હું ભૃગુતુંગ પર્વત પર ગયો. ત્યાં એક રાત રહી આગળ વધ્યો ત્યારે માર્ગમાં મેં એક બ્રાહ્મણને જોયો.
Verse 12
स मामपृच्छत् कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे । तस्मा अवितथं सर्वमन्रुवं कुरुनन्दन,उन्होंने मुझसे कहा--“कुन्तीनन्दन! कहाँ जाते हो? मुझे ठीक-ठीक बताओ।” तब मैंने उनसे सब कुछ सच-सच बता दिया
તેણે મને પૂછ્યું—“કૌન્તેય! ક્યાં જઈ રહ્યો છે? મને સ્પષ્ટ કહી દે.” ત્યારે, કુરુનંદન, મેં કોઈ વિકૃતિ વિના સાચું-સાચું બધું તેને કહી દીધું.
Verse 13
स तथ्यं मम तच्छुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम | अपूजयत मां राजन प्रीतिमांश्वाभवन्न्मयि,नृपश्रेष्ठ! ब्राह्मणदेवताने मेरी यथार्थ बातें सुनकर मेरी प्रशंसा की और मुझपर बड़े प्रसन्न हुए
નૃપશ્રેષ્ઠ! મારી સત્ય વાત સાંભળીને તે બ્રાહ્મણદેવે મને સન્માન આપ્યું; રાજન, તે મારા પ્રત્યે અત્યંત પ્રીતિથી ભરાઈ ગયો.
Verse 14
ततो मामब्रवीत् प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत । तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्स्से विबुधाधिपम्
પછી તે પ્રસન્ન થઈ મને બોલ્યો—“ભારત! તપસ્યાનો આશ્રય લે. તપમાં સ્થિર રહેશ તો શીઘ્ર જ દેવાધિપ ઇન્દ્રનું દર્શન કરશ.”
Verse 15
ततो<हं वचनात् तस्य गिरिमारुह्मु शैशिरम् । तपो5तप्यं महाराज मासं मूलूफलाशन:,महाराज! उनके इस आदेशको मानकर मैं हिमालय पर्वतपर आरूढ़ हो तपस्यामें संलग्न हो गया और एक मासतक केवल फल-फूल खाकर रहा
મહારાજ! તેના વચન મુજબ હું શૈશિર હિમાલય પર્વત પર ચઢ્યો અને તપસ્યામાં લીન થયો; એક માસ સુધી હું માત્ર મૂળ અને ફળ ખાઈને રહ્યો.
Verse 16
द्वितीयश्षापि मे मासो जल॑ भक्षयतो गत: । निराहारस्तृतीये5थ मासे पाण्डवनन्दन
આ રીતે મારો બીજો મહિનો પણ માત્ર જળ પીીને પસાર થયો. પાંડવનંદન! ત્રીજા મહિને હું સંપૂર્ણ નિરાહાર રહ્યો.
Verse 17
ऊर्ध्वबाहुश्नतुर्थ तु मासमस्मि स्थितस्तदा । नच मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्
ચોથા મહિને હું હાથ ઉપર ઉંચા કરીને ઊભો રહ્યો; છતાં મારી પ્રાણશક્તિ ઘટી નહીં—એ જાણે અદ્ભુત જ લાગ્યું.
Verse 18
पज्चमे त्वथ सम्प्राप्ते प्रथमे दिवसे गते । वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत्,पाँचवाँ महीना प्रारम्भ होनेपर जब एक दिन बीत गया तब दूसरे दिन एक शूकररूपधारी जीव मेरे निकट आया
પાંચમો મહિનો આવ્યો; પહેલો દિવસ વીતી ગયા પછી બીજા દિવસે વરાહરૂપ ધારણ કરેલું એક પ્રાણી મારી નજીક આવ્યું.
Verse 19
निघ्नन् प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्ररणैरपि । सम्मार्जञ्जठरेणोर्वी विवर्तश्न मुहुर्मुहु:
તે પોતાની થૂંથણીથી ધરતી પર ઘા કરતો અને શિંગોથી પણ ખૂંચતો; પગથી જમીન ખોદતો. પછી વારંવાર પડીને પોતાના પેટથી ત્યાંની માટીને એવી રીતે ઘસીને સાફ કરતો કે જાણે ત્યાં ઝાડૂ વળી હોય.
Verse 20
अनु तस्यापरं भूतं महत् कैरातसंस्थितम् । भधनुर्बाणासिमत् प्राप्तं सत्रीगणानुगतं तदा
તેના પાછળ કિરાતરૂપે એક મહાન પુરુષ પ્રગટ થયો. તેના હાથમાં ધનુષ-બાણ અને ખડ્ગ હતા; અને તે સમયે તેની સાથે સ્ત્રીઓનો એક સમૂહ પણ હતો.
Verse 21
ततो<हं धनुरादाय तथाक्षय्ये महेषुधी । अताडयं शरेणाथ तद् भूतं लोमहर्षणम्
ત્યારે મેં ધનુષ ઉઠાવ્યું અને મારા બંને અક્ષય મહાતૂણીર પણ ધારણ કર્યા; પછી મેં તે રોમાંચ જગાવનાર પ્રાણી પર એક બાણ ચલાવીને આઘાત કર્યો.
Verse 22
तब मैंने धनुष तथा अक्षय तरकस लेकर एक बाणके द्वारा उस रोमांचकारी सूकरपर आघात किया ।।
પછી મેં ધનુષ્ય અને અક્ષય તૂણિર લઈને એક જ બાણથી તે રોમાંચકારક સૂકર પર પ્રહાર કર્યો. એ જ ક્ષણે કિરાતે પણ પોતાનું બળવાન ધનુષ્ય પૂરેપૂરું ખેંચીને વધુ દૃઢ ઘા કર્યો—એથી મારું હૃદય જાણે કંપી ઊઠ્યું।
Verse 23
स तु मामब्रवीद् राजन् मम पूर्वपरिग्रह: । मृगयाधर्ममुत्स॒ज्य किमर्थ ताडितस्त्वया
પછી તે કિરાત મને બોલ્યો—“રાજન! આ સૂકર તો પહેલેથી જ મારું શિકાર હતું. શિકાર-ધર્મ છોડીને તમે એને કેમ માર્યું?”
Verse 24
एष ते निशितैर्बाणैर्दर्प हन्मि स्थिरो भव । स धनुष्मान् महाकायस्ततो मामभ्यभाषत
મેં કહ્યું—“સ્થિર રહો; આ તીક્ષ્ણ બાણોથી હું તારો દર્પ ચૂર કરી દઈશ.” ત્યારે તે મહાકાય ધનુર્ધર કિરાત પણ મને પડકારતાં બોલ્યો।
Verse 25
ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरै: । तं॑ चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्
પછી તેણે મહાબાણોની ઝડીથી મને સંપૂર્ણ રીતે ઢાંકી દીધો—જાણે પર્વત પર ઘનઘોર વરસાદ છવાઈ ગયો હોય. ત્યારે મેં પણ ભારે બાણવર્ષા કરીને તેને ચારે બાજુથી આચ્છાદિત કરી દીધો।
Verse 26
ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनुमन्त्रितै: । प्रत्यविध्यमहं तं॑ तु वजैरिव शिलोच्चयम्
ત્યારબાદ મેં પ્રજ્વલિત મુખવાળા, પૂરેપૂરા ખેંચીને છોડેલા અને મંત્રબળથી સંસ્કૃત બાણોથી તેને વારંવાર ભેદ્યો—જાણે વજ્રોથી શિલાપર્વત પર પ્રહાર થતો હોય।
Verse 27
तस्य तच्छतथा रूपमभवच्च सहस्रधा । तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्,उस समय उसके सैकड़ों और सहस्रों रूप प्रकट हुए और मैंने उसके सभी शरीरोंपर बाणोंसे गहरी चोट पहुँचायी
ત્યારે તેનું સ્વરૂપ સૈકડાં અને સહસ્રો રૂપે પ્રગટ થયું; અને મેં મારા બાણોથી તેના તે બધા શરીરોને ભેદી ઊંડા ઘા કર્યા।
Verse 28
पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत । अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुन:,भारत! फिर उसके वे सारे शरीर एकरूप दिखायी दिये। महाराज! उस एकरूपमें भी मैंने उसे पुन: अच्छी तरह घायल किया
પછી, હે ભારત, તે બધા શરીરો ફરી એકરૂપ થઈ એક જ સ્વરૂપે દેખાયા. હે મહારાજ, એ એકરૂપમાં પણ મેં તેને ફરી બાણોથી ભેદી સારી રીતે ઘાયલ કર્યો।
Verse 29
अर्णुर्ब॑हच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिरा: पुन: । एकीभूतस्तदा राजन् सो<भ्यवर्तत मां युधि
હે રાજન, ક્યારેક તે અતિ નાનું શરીર ધારણ કરતો અને તેનું મસ્તક અત્યંત વિશાળ દેખાતું; ફરી ક્યારેક તે વિશાળ શરીર લેતો અને મસ્તક નાનું લાગતું. અંતે તે એકરૂપ થઈ યુદ્ધમાં મારી સામે ધસી આવ્યો।
Verse 30
यदाभिभवितु बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे । ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જ્યારે બાણોની વર્ષા કરીને પણ હું રણમાં તેને દબાવી શક્યો નહીં, ત્યારે મેં મહાસ્ત્ર—વાયવ્યાસ્ત્ર—નો આશ્રય લીધો।
Verse 31
न चैनमशकं हन्तुं हल 0 खा भवत् | तस्मिन् प्रतिहते चास्त्रे मे महानभूत्,किंतु उससे भी उसका वध न कर सका। यह एक अद्भुत-सी घटना हुई। वायव्यास्त्रके निष्फल हो जानेपर मुझे महान् आश्चर्य हुआ
હે ભારત, વાયવ્યાસ્ત્રથી પણ હું તેનો વધ કરી શક્યો નહીં. અને જ્યારે તે અસ્ત્ર પણ પ્રતિહત થઈ નિષ્ફળ ગયું, ત્યારે મને મહાન આશ્ચર્ય થયું।
Verse 32
भूय एव महाराज सविशेषमहं ततः । अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्,महाराज! तब मैंने पुनः विशेष प्रयत्न करके रणभूमिमें किरातरूपधारी उस अद्भुत पुरुषपर महान् अस्त्रसमूहकी वर्षा की
અર્જુન બોલ્યો—મહારાજ! ત્યારબાદ મેં વિશેષ પ્રયત્ન કરીને રણભૂમિમાં કિરાતરૂપ ધારણ કરેલા તે અદ્ભુત પુરુષ પર મહાન અસ્ત્રસમૂહની વર્ષા કરી।
Verse 33
स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षमथोल्बणम् | शलभास्त्रमश्मवर्ष समास्थायाहमभ्ययाम्,स्थूणाकर्ण5, वारुणास्त्र-, भयंकर शरवर्षास्त्रर, शलभास्त्र5<४ तथा अभ्मवर्ष४ इन अस्त्रोंका सहारा ले मैं उस किरातपर टूट पड़ा
અર્જુન બોલ્યો—સ્થૂણાકર્ણ, જાળ, ભયંકર શરવર્ષ, શલભાસ્ત્ર અને અશ્મવર્ષ—આ અસ્ત્રોનો આશ્રય લઈને હું તે કિરાત પર સીધો તૂટી પડ્યો।
Verse 34
जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप । तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्र महदादिशम्
અર્જુન બોલ્યો—હે નૃપ! તેણે મારા બધા અસ્ત્રોને બળપૂર્વક ગળી લીધા. તે બધાં ગળી લેવાયા પછી મેં મહાન બ્રહ્માસ્ત્રનો પ્રયોગ કર્યો।
Verse 35
ततः प्रज्वलितैर्बाणै: सर्वतः सोपचीयते । उपचीयमानश्न मया महास्त्रेण व्यवर्धत
ત્યારે પ્રજ્વલિત બાણોથી તે અસ્ત્ર સર્વત્ર ફેલાવા લાગ્યું; અને મારા મહાસ્ત્રની પ્રેરણાથી તે બ્રહ્માસ્ત્ર વધુ જ વેગથી વધતું ગયું।
Verse 36
ततः: संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा । क्षणेन हि दिश: खं च सर्वतो हि विदीपितम्
અર્જુન બોલ્યો—ત્યારબાદ મારી પાસેથી પ્રગટ થયેલા તે તેજથી ત્યાંના બધા લોકો સંતપ્ત થઈ ગયા. એક ક્ષણમાં જ દિશાઓ અને આકાશ સર્વત્ર અગ્નિજ્વાળાઓથી પ્રદીપ્ત થઈ ઊઠ્યાં।
Verse 37
तदप्यस्त्रं महातेजा: क्षणेनैव व्यशातयत् । ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन् भयं मां महदाविशत्
અર્જુને કહ્યું—તે મહાતેજસ્વીએ તે અસ્ત્રને પણ ક્ષણમાં નિષ્ક્રિય કરી દીધું. પરંતુ, રાજન, બ્રહ્માસ્ત્ર નષ્ટ થતાં જ મને મહાભયે ઘેરી લીધો.
Verse 38
परंतु उस महान् तेजस्वी वीरने क्षणभरमें ही मेरे उस ब्रह्मास्त्रको भी शान्त कर दिया। राजन! उस ब्रह्मास्त्रके नष्ट होनेपर मेरे मनमें महान् भय समा गया ।।
પછી મેં ધનુષ ઉઠાવી, મહાબાણોથી ભરેલા મારા બે અક્ષય તૂણીઓ સાથે, તે અદ્ભુત પુરુષ પર સહસા તૂટી પડ્યો અને ઝડપથી પ્રહાર કરવા લાગ્યો; પરંતુ તેણે તે બધાં અસ્ત્રોને પણ જાણે આહાર સમાન ગળી લીધાં. બ્રહ્માસ્ત્ર નિષ્ક્રિય થતાં જ, રાજન, મારા મનમાં પ્રબળ ભય ઊઠ્યો.
Verse 39
हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च । मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत,जब मेरे सारे अस्त्र-शस्त्र नष्ट होकर उसके आहार बन गये, तब मेरा उस अलौकिक प्राणीके साथ मल्लयुद्ध प्रारम्भ हो गया
જ્યારે મારા બધા અસ્ત્રો ખૂટી ગયા અને મારા શસ્ત્રો પણ તેણે ભક્ષી લીધાં, ત્યારે તે અલૌકિક પ્રાણી અને મારા વચ્ચે બાહુયુદ્ધ શરૂ થયું.
Verse 40
व्यायामं मुष्टिभि: कृत्वा तलैरपि समागतै: । अपाययंश्व तद् भूत॑ निश्रचेष्टमगमं महीम्
હું તેની સાથે ઝઝૂમ્યો અને મુક્કા તથા ખુલ્લી હથેળીઓથી પ્રહાર કર્યા; પરંતુ તેને વશ કરી શક્યો નહીં. પરાજિત થઈ હું નિષ્ચેષ્ટ બની ધરતી પર પડી ગયો.
Verse 41
ततः प्रहस्य तद् भूतं तत्रैवान्तरधीयत । सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मे<द्भधुतोपमम्
પછી તે અલૌકિક પ્રાણી હસ્યું અને, મહારાજ, મારી નજર સામે જ ત્યાં સ્ત્રીઓ સાથે અંતર્ધાન થઈ ગયું—અદ્ભુત સમાન.
Verse 42
एवं कृत्वा स भगवांस्ततो<न्यद् रूपमास्थित: । दिव्यमेव महाराज वसानो<द्धभुतमम्बरम्
આ રીતે કરીને તે ભગવાને પછી બીજું રૂપ ધારણ કર્યું. હે મહારાજ! કિરાત-વેશ ત્યજી દેવાધિદેવ મહેશ્વર પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપમાં પ્રગટ થયા અને અદ્ભુત, અલૌકિક વસ્ત્રો ધારણ કરીને ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
Verse 43
हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशे श्वर: । स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वर:
કિરાત-રૂપ ત્યજી ત્રિદશેશ્વર ભગવાન મહેશ્વરે પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને ત્યાં જ સ્થિર ઊભા રહ્યા.
Verse 44
अदृश्यत तत: साक्षाद् भगवान् गोवृषध्वज: । उमासहायो व्यालधृग् बहुरूप: पिनाकधृकू
ત્યારબાદ વृषભ-ધ્વજ ભગવાન સాక్షાત્ પ્રગટ થયા—ઉમા સહિત, અંગોમાં સર્પ ધારણ કરેલા, બહુરૂપ અને હાથમાં પિનાક ધારણ કરેલા.
Verse 45
स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् । शूलपाणिरथोवाच तुष्टोउस्मीति परंतप
સમરમાં શૂલપાણિ મારી પાસે આવી, પહેલાં જેમ તેમ જ મારી સામે ઊભા રહ્યા. પછી તેમણે કહ્યું—“હે પરંતપ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું.”
Verse 46
ततस्तदू धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ । प्रादान्ममैव भगवान् धारयस्वेति चाब्रवीत्
પછી ભગવાને તે ધનુષ્ય અને અક્ષય બાણોથી ભરેલા બંને તૂણાં ઉઠાવી મને જ આપ્યા અને કહ્યું—“આ ધારણ કર.” આગળ કહ્યું—“હે પરંતપ! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. બોલ—તારું કયું કાર્ય સિદ્ધ કરું? વીર! અમરત્વ સિવાય, મનમાં જે ઇચ્છા હોય તે કહો; હું તેને પૂર્ણ કરી દઈશ.”
Verse 47
तुष्टोडस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते । यत् ते मनोगतं वीर तद् ब्रूहि वितराम्पहम्
હે કૌન્તેય! હું તારા પર પ્રસન્ન છું. કહો—હું તારા માટે શું કરું? હે વીર! તારા મનમાં જે ઇચ્છા છે તે કહો; હું તે તને આપી દઈશ.
Verse 48
ततः प्राञज्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानस:
પછી હું હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો; મારું મન સંપૂર્ણપણે અસ્ત્રવિદ્યામાં લીન હતું. મનમાં ભગવાન શંકરને પ્રણામ કરીને મેં કહ્યું—“જો પ્રભુ મારી ઉપર પ્રસન્ન હોય, તો આ જ મારો વર છે: દેવતાઓ પાસે જે જે દિવ્યાસ્ત્રો છે, તે બધાં હું જાણવા ઇચ્છું છું.” આ સાંભળીને ભગવાન શંકરે કહ્યું—“પાંડુનંદન! હું તને સર્વ દિવ્યાસ્ત્રોની પ્રાપ્તિનો વર આપું છું.”
Verse 49
प्रणम्य मनसा शर्व ततो वचनमाददे । भगवान् मे प्रसन्नश्वेदीप्सितो5यं वरो मम
મનમાં શર્વ (શિવ)ને પ્રણામ કરીને મેં કહ્યું—“જો ભગવાન મારી ઉપર પ્રસન્ન હોય, તો આ જ મારો ઇચ્છિત વર છે: દેવતાઓ પાસે નિક્ષેપિત જે દિવ્યાસ્ત્રો છે, તે બધાં હું જાણવા અને પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છું છું.”
Verse 50
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् । ददानीत्येव भगवानन्रवीत् त्रयम्बकश्न माम्
અર્જુને કહ્યું—“દેવતાઓમાં જે જે દિવ્યાસ્ત્રો છે, તે હું જાણવા ઇચ્છું છું.” ત્યારે ભગવાન ત્ર્યંબક (શિવ)એ મને કહ્યું—“હું આપું છું.”
Verse 51
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव । प्रददौ च मम प्रीत: सो<स्त्रं पाशुपतं महत्
“હે પાંડવ! મારું રૌદ્રાસ્ત્ર સ્વયં તને પ્રાપ્ત થશે.” એમ કહી પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન પાશુપતિએ મને પોતાનું મહાન પાશુપતાસ્ત્ર અર્પણ કર્યું.
Verse 52
उवाच च महादेवो दत्त्वा मे5स्त्रं सनातनम् | न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथठ्चन,अपना सनातन अस्त्र मुझे देकर महादेवजी फिर बोले--तुम्हें मनुष्योंपर किसी प्रकार इस अस्त्रका प्रयोग नहीं करना चाहिये
મને પોતાનું સનાતન અસ્ત્ર આપી મહાદેવે ફરી કહ્યું—“માનવો પર કોઈપણ રીતે આ અસ્ત્રનો પ્રયોગ ક્યારેય કરવો નહીં.”
Verse 53
जगद् विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम् | पीड्यमानेन बलवत् प्रयोज्यं स्याद्ू धनंजय
અર્જુને કહ્યું—“જો અલ્પ તેજવાળા પર પાડતાં જ આ રીતે આખું જગત દહન થઈ જાય, તો હે ધનંજય! તેનો પ્રયોગ માત્ર સાચા શક્તિશાળી સામે જ, મહાબળથી કરવો યોગ્ય છે.”
Verse 54
तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषिधनम्
અર્જુને કહ્યું—“તે અસ્ત્ર અપ્રતિહત અને દિવ્ય છે; અને સર્વ અસ્ત્રોને રોકી નિષ્પ્રભ કરવાની શક્તિ ધરાવે છે.”
Verse 55
उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्
અર્જુને કહ્યું—“તે શત્રુઓનો સંહારક અને વિરોધી સેનાનો વિનાશક છે. તેને પ્રાપ્ત કરવું અત્યંત દુર્લભ છે. દેવતા, દાનવ અને રાક્ષસો પણ તેના અપ્રતિહત વેગને સહન કરી શકતા નથી. પછી ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી હું ત્યાં જ બેઠો રહ્યો; અને મારી આંખો સામે જ તેઓ અંતર્ધાન થઈ ગયા.”
Verse 56
दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसै: । अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्
અર્જુને કહ્યું—“તે (દિવ્ય શક્તિ/અસ્ત્ર) અત્યંત દુર્ગમ અને અસહ્ય છે—દેવતા, દાનવ અને રાક્ષસો માટે પણ. પછી તેમની અનુમતિ મેળવી હું ત્યાં જ બેઠો; અને મારી આંખો સામે જ મહાદેવ અંતર્ધાન થઈ ગયા.”
Verse 57
प्रेक्षतश्नैेव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत
અર્જુન બોલ્યો—હું હજી જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે તે દિવ્ય પુરુષ ત્યાં જ ધીમે ધીમે અંતર્ધાન થયો. તે શત્રુઓનો સંહારક અને વિરોધી સેનાનો વિનાશક છે; તેને પ્રાપ્ત કરવું અતિ દુર્લભ છે. દેવો, દાનવો અને રાક્ષસો માટે પણ તેની ગતિ સહન કરવી અત્યંત કઠિન છે. પછી ભગવાન શિવની આજ્ઞાથી હું એ જ સ્થાને બેઠો રહ્યો અને તે મારી આંખ સામે જ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
Verse 167
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि गन्धमादनवासे युधिष्ठटिरार्जुनसंवादे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
આ રીતે શ્રીમહાભારતના વનપર્વમાં—નિવાતકવચયુદ્ધપર્વના અંતર્ગત—ગંધમાદનવાસના પ્રસંગે, યુધિષ્ઠિર-અર્જુન સંવાદમાં, એકસો સડસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થાય છે.
Verse 473
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत् ते मनोगतम् । तदनन्तर मेरे धनुष और अक्षय बाणोंसे भरे हुए दोनों तरकस लेकर भगवान् शिवने मुझे ही दे दिये और कहा--'परंतप! ये अपने अस्त्र ग्रहण करो।' कुन्तीकुमार! मैं तुमसे संतुष्ट हूँ। बोलो
અર્જુન બોલ્યો—“અમરત્વને બાજુ પર રાખીને, તમારા મનમાં જે છે તે કહો.” ત્યારબાદ ભગવાન શિવે મારું ધનુષ્ય અને અક્ષય બાણોથી ભરેલા બંને તૂણિર ઉઠાવીને મને જ પરત આપ્યા અને કહ્યું—“પરંતપ! આ તમારા અસ્ત્રો ગ્રહણ કરો. કુંતીપુત્ર! હું તમારાથી પ્રસન્ન છું. કહો—તમારું કયું કાર્ય સિદ્ધ કરું? વીરો! તમારા હૃદયમાં જે ઇચ્છા હોય તે કહો; હું તેને પૂર્ણ કરી દઈશ. અમરત્વને છોડીને, મનમાં જે કંઈ હોય તે કહો.”
Verse 536
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेत् । “अपनेसे अल्पशक्तिवाले विपक्षी पर यदि इसका प्रहार किया जाय तो यह सम्पूर्ण विश्वको दग्ध कर देगा। धनंजय! जब शत्रुके द्वारा अपनेको बहुत पीड़ा प्राप्त होने लगे
અર્જુન બોલ્યો—“અસ્ત્રોના પ્રતિઘાત માટે તેનો સર્વ રીતે પ્રયોગ કરવો જોઈએ. જો તેને ઓછી શક્તિ ધરાવતા વિરોધી પર ફેંકવામાં આવે તો તે સમગ્ર જગતને દગ્ધ કરી દેશે. તેથી, હે ધનંજય! શત્રુથી જ્યારે અત્યંત પીડા થવા લાગે, ત્યારે આત્મરક્ષાર્થે જ તેનો ઉપયોગ કરવો. શત્રુના અસ્ત્રોનો વિનાશ કરવા માટે તેનો પ્રયોગ સર્વથા યોગ્ય છે.”
Verse 546
मूर्तिमन्मे स्थित पारश्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे । इस प्रकार भगवान् वृषभध्वजके प्रसन्न होनेपर सम्पूर्ण अस्त्रोंका निवारण करनेवाला और कहीं भी कुण्ठित न होनेवाला दिव्य पाशुपतास्त्र मूर्तिमान् हो मेरे पास आकर खड़ा हो गया
અર્જુન બોલ્યો—ગોવૃષધ્વજ ભગવાન પ્રસન્ન થયા ત્યારે, સર્વ અસ્ત્રોનું નिवारણ કરનારું અને ક્યાંય પણ અણથાક રહેતું દિવ્ય પાશુપતાસ્ત્ર મૂર્તિમાન બની મારી બાજુએ આવીને ઊભું રહ્યું.
Frequently Asked Questions
How to maintain disciplined agency when perception is compromised: Arjuna must act decisively while resisting panic and avoiding indiscriminate escalation amid māyā-driven sensory collapse.
Competence is ethical: trained discernment and proportionate response—matching specific threats with specific remedies—functions as a moral technology for stability under uncertainty.
No explicit phalaśruti is present in this chapter segment; its meta-significance is implicit, illustrating how instruction (Indra’s teaching) and composure transform chaos into intelligible, governable conditions.