Adhyaya 18
शल्यवधे कौरवसेनाभङ्गः, भीमस्य गदायुद्धं, दुर्योधनस्य समाह्वानम् (Rout after Śalya’s fall; Bhīma’s mace engagement; Duryodhana’s rally)
Upa-parva: Śalya-vadha-anantara-saṃjñā (Aftermath of Śalya’s fall: rout, pursuit, and Duryodhana’s rally)
Saṃjaya reports that upon the fall of Śalya, the Kaurava host largely turns away in disarray, likened to merchants seeking shore after a shipwreck and to leaderless animals seeking protection. The Pandavas and Pañcālas, perceiving the rout, pursue with renewed confidence and proclaim the day’s reversal of fortune. A concentrated infantry force confronts Bhīma; he dismounts, seizes a heavy, gold-adorned gadā, and breaks the massed foot-soldiers, producing a vivid battlefield tableau of fallen, ornamented bodies and shattered standards. Meanwhile Duryodhana, not yet far withdrawn, addresses his charioteer and troops: he asserts that Arjuna will not overrun him from the rear, urges controlled repositioning, and argues that dispersion invites destruction. He reframes the moment through kṣatriya-dharma—death is universal, and a disciplined stand is preferable to flight—thereby prompting the kings and warriors to turn back and re-engage as the Pandava forces advance.
Chapter Arc: शल्य-वध के बाद रणभूमि पर धूल, रथ-खंड, गिरे अश्व और कबन्धों का उठना—युद्ध का दृश्य मानो स्वयं मृत्यु का उत्सव बन जाता है। → दुर्योधन पर्वत-सम दीप्त रथ पर छत्र-चामर से सेवित होकर आगे बढ़ता है; मद्रदेशीय वीर उसे बार-बार रोकते हैं—“न गन्तव्यं”—पर वह नहीं रुकता। उधर पाण्डव-ध्वजिनी आँधी से क्षुब्ध नदी-सी उफनती है और युधिष्ठिर के चारों ओर पाण्डव-श्रेष्ठ घेरा बनाकर शत्रु-सेना को समुद्र में मकरों-सा मथने लगते हैं। → रण का उन्माद चरम पर: सर्वत्र कबन्ध उठते दिखते हैं; टूटे रथ, जुए-धुरे, मरे महारथी और धराशायी अश्वों से पृथ्वी ढक जाती है। घोड़े जुए में बँधे रथों को वायु-वेग से इधर-उधर घसीटते हैं, कुछ आधे रथ लेकर दिशाओं में भटकते हैं—व्यवस्था टूटकर अराजकता बन जाती है। → दोनों पक्षों की सेनाएँ भारी क्षति के बीच भी भिड़ी रहती हैं; शत्रु-सैनिकों में क्षणिक हर्ष-कोलाहल उठता है, पर रणभूमि का वास्तविक निष्कर्ष ‘विजय’ नहीं—केवल बढ़ती हुई विनाश-छाया है। → दुर्योधन के अडिग आगे बढ़ने और पाण्डवों के संगठित घेराव के बीच अगला निर्णायक टकराव आसन्न रहता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका वधविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ९४ श्लोक हैं।) ऑपन-आक्रात छा 2 अष्टादशो< ध्याय: मद्रराजके अनुचरोंका वध और कौरव-सेनाका पलायन संजय उवाच शल्ये5थ निहते राजन् मद्रराजपदानुगा: । रथा: सप्तशता वीरा निर्ययुर्महतो बलात्
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! શલ્યના વધ પછી મદ્રરાજના અનુયાયી સાતસો વીર રથી મહાન બળના વેગથી બહાર નીકળ્યા.
Verse 2
दुर्योधनस्तु द्विदमारुह्माचलसंनिभम् । छत्रेण प्रियमाणेन वीज्यमानश्न चामरै:
સંજય બોલ્યો—દુર્યોધન તો પર્વત સમાન વિશાળ હાથી પર ચઢ્યો. તેના ઉપર રાજછત્ર ધારણ કરાયું અને ચામરોથી તેને પંખો કરવામાં આવતો હતો.
Verse 3
न गन्तव्यं न गन्तव्यमिति मद्रानवारयत् । दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणा: पुनः पुनः
સંજય બોલ્યો—“ન જાઓ, ન જાઓ” એમ રડતી મદ્રદેશની સ્ત્રીઓ તેમને અટકાવવા લાગી. પરંતુ દુર્યોધને વારંવાર રોક્યા છતાં તે વીરો પાછા ન ફર્યા; દૃઢ નિશ્ચયથી આગળ વધતા રહ્યા.
Verse 4
युधिष्ठिरं जिघांसन्त: पाण्डूनां प्राविशन् बलम् । संजय कहते हैं--राजन! मद्रराज शल्यके मारे जानेपर उनके अनुगामी सात सौ वीर रथी विशाल कौरव-सेनासे निकल पड़े। उस समय दुर्योधन पर्वताकार हाथीपर आरूढ़ हो सिरपर छत्र धारण किये चामरोंसे वीजित होता हुआ वहाँ आया और “न जाओ
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! યુધિષ્ઠિરને મારવાની ઇચ્છાથી તેઓ પાંડવોની સેનામાં ઘૂસી પડ્યા. હે મહારાજ, તે શૂરવીરો યુદ્ધમાં મન દૃઢ કરીને આગળ વધ્યા; પડેલા સ્વામી પ્રત્યેની ભક્તિ અને શોક તેમને પ્રેરતા હતા.
Verse 5
श्रुत्वा च निहतं शल्यं धर्मपुत्रं च पीडितम्
સંજય બોલ્યો—શલ્યના વધ અને ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર પર ભારે દબાણ પડ્યું છે, એવું સાંભળીને કુંતીપુત્ર મહારથી અર્જુન ત્યાં આવી પહોંચ્યો. ગાંડીવની ટંકાર અને રથના ગંભીર ઘોષથી સર્વ દિશાઓ ભરતો તે ધર્મપક્ષની સહાય માટે આગળ વધ્યો.
Verse 6
मद्रराजप्रिये युक्तैर्मद्रकाणां महारथै: । आजगाम ततः: पार्थों गाण्डीवं विक्षिपन् धनु:
ત્યારબાદ મદ્રરાજને પ્રિય એવા મદ્રદેશીય મહારથીઓ સાથે પાર્થ (અર્જુન) ગાંડીવ ધનુષ્યને ઘુમાવતા ત્યાં આવ્યો.
Verse 7
ततोड्र्जुनश्व भीमश्न माद्रीपुत्री च पाण्डवी
ત્યારબાદ અર્જુન અને ભીમ, તેમજ માદ્રીથી જન્મેલી પાંડવી કન્યাও (આગળ આવી/પ્રવૃત્ત થઈ).
Verse 8
सात्यकिश्न नरव्याप्रो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश: । धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च पञ्चाला: सह सोमकै:
સંજય બોલ્યો—નરવ્યાઘ્ર સાત્યકી, દ્રૌપદીના સર્વ પુત્રો, તેમજ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને શિખંડી—પાંચાલો અને સોમક વીરોએ સાથે—યુદ્ધમધ્યે એકજથ્થા બની ત્યાં એકત્ર થયા હતા।
Verse 9
युधिष्ठिरं परीप्सन्त: समन्तात् पर्यवारयन् । तदनन्तर अर्जुन, भीमसेन, माद्रीपुत्र पाण्डुकुमार नकुल, सहदेव, पुरुषसिंह सात्यकि, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, धृष्टद्युम्म, शिखण्डी, पांचाल और सोमक वीर--इन सबने युधिष्ठिरकी रक्षाके लिये उन्हें चारों ओरसे घेर लिया || ७-८ ई ।।
સંજય બોલ્યો—યુધિષ્ઠિરને પકડવાની ઇચ્છાથી શત્રુસેનાઓએ તેમને ચારે તરફથી ઘેરી લીધા. ત્યારે અર્જુન, ભીમસેન, માદ્રીપુત્ર નકુલ-સહદેવ, નરસિંહ સાત્યકી, દ્રૌપદીના પાંચ પુત્રો, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી તથા પાંચાલ અને સોમક વીર—આ સૌએ યુધિષ્ઠિરની રક્ષા માટે તેમને ચારે તરફથી વળયરૂપે ઘેરી લીધા. આમ સર્વ તરફથી ઘેરાયેલા પાંડવો—પુરુષર્ષભ—અડગ ઊભા રહ્યા।
Verse 10
वृक्षानिव महावाता: कम्पयन्ति सम तावकान्
જેમ મહાવાયુ વૃક્ષોને કંપાવી દે છે, તેમ પાંડવવીરોએ તમારા સૈનિકોને કંપિત કરી દીધા. અને રાજન, જેમ પૂર્વ પવન મહાનદી ગંગાને ક્ષુબ્ધ કરે છે, તેમ જ તે યોધ્ધાઓએ પાંડવોની સેનામાં પણ હલચલ મચાવી।
Verse 11
पुरोवातेन गड़ेव क्षोभ्यमाणा महानदी । अक्षोभ्यत तदा राजन् पाण्डूनां ध्वजिनी ततः
સંજય બોલ્યો—રાજન, જેમ પૂર્વ પવનથી ક્ષુબ્ધ થતી હોવા છતાં મહાનદી ગંગા સહેલાઈથી ડગમગતી નથી, તેમ જ તે સમયે પાંડુઓની ધ્વજિની (સેના) પણ (અંતે) અચળ રહી।
Verse 12
प्रस्कन्द्य सेनां महतीं महात्मानो महारथा: । बहवश्नुक्रुशुस्तत्र क्व स राजा युधिष्ठिर:
સંજય બોલ્યો—તે વિશાળ સેનામાં ઘૂસી જઈ તે મહાત્મા મહારથીઓ ત્યાં વારંવાર પોકારવા લાગ્યા—“એ રાજા યુધિષ્ઠિર ક્યાં છે?”
Verse 13
धृष्टद्ुम्नो5थ शैनेयो द्रौपदेयाश्व॒ सर्वश:
પછી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શૈનેય અને દ્રૌપદીના બધા પુત્રો—સર્વે—એકસાથે આગળ વધ્યા।
Verse 14
पज्चालाक्ष महावीर्या: शिखण्डी च महारथ: । *धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीके सभी पुत्र, महापराक्रमी पांचाल और महारथी शिखण्डी --ये सब कहाँ हैं?' ।। एवं तान् वादिन: शूरान् द्रौपदेया महारथा:
‘મહાપરાક્રમી પાંચાલો, મહારથી શિખંડી, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, સાત્યકી અને દ્રૌપદીના મહારથી પુત્રો—એ બધા ક્યાં છે?’ એમ કહી તે તે શૂરવીરો—દ્રૌપદેય મહારથીઓ—વિશે બોલતો રહ્યો।
Verse 15
चक्रै्विमथितै: केचित् केचिच्छिन्नैर्महाध्वजै:
કેટલાંક રથચક્રોથી કચડાઈ ગયા, અને કેટલાંક મહાધ્વજોની વચ્ચે જ કપાઈને પડી ગયા।
Verse 16
आलोक्य पाण्डवान् युद्धे योधा राजन् समन्ततः
હે રાજન, યુદ્ધમાં ચારે તરફથી પાંડવોને જોઈ તે યોધાઓ…
Verse 17
दुर्योधनश्न तान् वीरान् वारयामास सान्त्वयन्
દુર્યોધને તેમને સાંત્વના આપીને તે વીરોને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 18
ततो गान्धारराजस्य पुत्र: शकुनिरब्रवीत्,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे अष्टादशो5ध्याय:
ત્યારે ગાંધારરાજનો પુત્ર શકુનિ બોલ્યો. આ રીતે શ્રીમહાભારતના શલ્યપર્વમાં સંકુલ યુદ્ધવર્ણનનો અઢારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 19
दुर्योधनं महाराज वचन वचनक्षम: । महाराज! तब प्रवचनपटु गान्धारराजपुत्र शकुनिने दुर्योधनसे यह बात कही-- ।। १८ *॥ कि नः सम्प्रेक्षमाणानां मद्राणां हन्यते बलम्
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! ત્યારે વચન-પ્રતિવચનમાં નિપુણ અને પ્રવચનપટુ ગાંધારરાજપુત્ર શકુનિએ દુર્યોધનને કહ્યું—“અમે જોઈ રહ્યા હોઈએ ત્યારે શું મદ્રોનું બળ નાશ પામે?”
Verse 20
सहितैश्नापि योद्धव्यमित्येष समय: कृत:
સંજય બોલ્યો—“એકસાથે ઊભા રહી, નજીકની ગોઠવણીમાં પણ યુદ્ધ કરવું—એવો સ્થિર કરાર થયો છે.”
Verse 21
अथ कस्मात् परानेव घ्नतो मर्षयसे नृप । “यह शपथ ली जा चुकी है कि “हम सब लोग एक साथ होकर लड़ें।” नरेश्वर! ऐसी दशामें शत्रुओंको अपनी सेनाका संहार करते देखकर भी तुम क्यों सहन करते हो?” ।।
“હે નૃપ! શત્રુઓ અમારી સેના નો સંહાર કરે છે તે જોઈને પણ તમે કેમ સહન કરો છો?” દુર્યોધન બોલ્યો—“મેં પહેલાં તેમને રોક્યા હતા, પણ તેમણે મારી વાત માની નહીં.”
Verse 22
एते विनिहता: सर्वे प्रस्कन्ना: पाण्डवाहिनीम् । दुर्योधनने कहा--मैंने पहले ही इन्हें बहुत मना किया था, परंतु इन लोगोंने मेरी बात नहीं मानी और पाण्डवसेनामें घुसकर ये प्राय: सब-के-सब मारे गये ।।
દુર્યોધન બોલ્યો—“આ બધા પાંડવોની સેનામાં ઘૂસી પડ્યા હતા; તેથી આ બધા માર્યા ગયા. મેં પહેલાં જ તેમને કડક રીતે સમજાવ્યા હતા, પણ તેમણે મારી આજ્ઞા માની નહીં.” શકુનિ બોલ્યો—“ક્રોધથી ઉશ્કેરાયેલા વીર રણમાં સ્વામીનું શાસન માનતા નથી.”
Verse 23
अलं क्रोद्धुमथैतेषां नायं काल उपेक्षितुम् । याम: सर्वे च सम्भूय सवाजिरथकुज्जरा:
દુર્યોધને કહ્યું—“એમના પ્રત્યેનો ક્રોધ પૂરતો; આ ઉપેક્ષા કરવાનો સમય નથી. આવો, આપણે સૌ મળીને ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત આગળ વધીએ.”
Verse 24
परित्रातुं महेष्वासान् मद्रराजपदानुगान् । अन्योन्यं परिरक्षामो यत्नेन महता नूप
દુર્યોધને કહ્યું—“હે નરેશ! મદ્રરાજના આદેશને અનુસરતા મહાધનુર્ધરોનું રક્ષણ કરવા માટે આપણે મહાન સાવચેતી અને પ્રયત્નથી પરસ્પર રક્ષા કરીએ.”
Verse 25
शकुनि बोला--नरेश्वर! युद्धस्थलमें रोषामर्षके वशीभूत हुए वीर स्वामीकी आज्ञाका पालन नहीं करते हैं; वैसी दशामें इनपर क्रोध करना उचित नहीं है। यह इनकी उपेक्षा करनेका समय नहीं है। हम सब लोग एक साथ हो मद्रराजके महाधनुर्धर सेवकोंकी रक्षाके लिये हाथी
શકુનિ બોલ્યો—“હે નરેશ્વર! યુદ્ધભૂમિમાં રોષ અને અપમાનના વશમાં આવેલા વીરો સ્વામીની આજ્ઞા પાળતા નથી; એવી સ્થિતિમાં એમના પર ક્રોધ કરવો યોગ્ય નથી. આ એમની ઉપેક્ષા કરવાનો સમય પણ નથી. આપણે સૌ એકસાથે થઈ મદ્રરાજના મહાધનુર્ધર સેવકોની રક્ષા માટે હાથી, ઘોડા અને રથ સહિત આગળ વધીએ અને મહાન પ્રયત્નથી પરસ્પર રક્ષા કરીએ.” સંજય બોલ્યા—આ રીતે સૌએ વિચાર કરીને જ્યાં સૈનિકો હતા ત્યાં પ્રસ્થાન કર્યું; અને રાજા, એમ કહેવામાં આવતાં, તે સમયે મહાન બળથી ઘેરાયેલો હતો।
Verse 26
हत विद्धयत गृह्नलीत प्रहरध्वं निकृन्तत
સંજય બોલ્યા—“પડેલાઓને પણ ઘા મારો; ભેદો; પકડી લો; પ્રહાર કરો; કાપી નાંખો.”
Verse 27
पाण्डवास्तु रणे दृष्टवा मद्रराजपदानुगान्
સંજય બોલ્યા—“પરંતુ પાંડવોએ યુદ્ધભૂમિમાં મદ્રરાજના પગલાં અનુસરનારાઓને જોઈને…”
Verse 28
ते मुहूर्ताद रणे वीरा हस्ताहस्ति विशाम्पते
સંજય બોલ્યો—એ જ ક્ષણથી, હે પ્રજાનાથ, રણભૂમિમાં તે વીરો પરસ્પર નજીક આવી હાથોહાથ ઝઝૂમવા લાગ્યા.
Verse 29
निहताः: प्रत्यदृश्यन्त मद्रराजपदानुगा: । प्रजानाथ! वे मद्रराजके अनुगामी वीर रणभूमिमें दो ही घड़ीके भीतर हाथों-हाथ मारे गये दिखायी दिये ।। ततो नः सम्प्रयातानां हता मद्रास्तरस्विन:
સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ, મદ્રરાજના પગલાં અનુસરનાર યોદ્ધાઓ હત થયેલા દેખાયા. મદ્રરાજના તે અનુયાયી વીરો રણભૂમિમાં અતિ ટૂંકા સમયમાં હાથોહાથ કાપી નાખવામાં આવ્યા. ત્યારબાદ અમારી સેના આગળ વધતાં, ઉતાવળિયા મદ્રો પણ માર્યા ગયા.
Verse 30
उत्थितानि कबन्धानि समदृश्यन्त सर्वश:
સંજય બોલ્યો—ચારેય તરફ ઊભા થતા કબંધો દેખાતા હતા.
Verse 31
पपात महती चोल्का मध्येनादित्यमण्डलम् । सब ओर कबन्ध खड़े दिखायी दे रहे थे और सूर्यमण्डलके बीचसे वहाँ बड़ी भारी उल्का गिरी ।। रथैर्भग्नैर्युगाक्षैश्न निहतैश्व महारथै:
સંજય બોલ્યો—સૂર્યમંડળના મધ્યમાંથી એક મહાન ઉલ્કા પડી. ચારે તરફ કબંધ ઊભા દેખાતા હતા; તૂટેલા રથો, ભંગાયેલા જુઆ અને ધુરા, તથા માર્યા ગયેલા મહારથીઓ રણભૂમિમાં છૂટા પડ્યા હતા.
Verse 32
वातायमानैस्तुरगैर्युगासक्तैस्ततस्तत:
સંજય બોલ્યો—પછી જુઆમાં જોડાયેલા ઘોડા પવનની જેમ વેગથી દોડી તેમને ત્યાંથી અહીં લઈ ગયા.
Verse 33
भग्नचक्रान् रथान् केचिदहरंस्तुरगा रणे
સંજય બોલ્યો—રણમધ્યે કેટલાક અશ્વો તૂટેલા ચક્રવાળા રથોને ઘસડતાં લઈ ગયા.
Verse 34
तत्र तत्र व्यदृश्यन्त योक्त्रै: श्लिष्टा: सम वाजिन:
સંજય બોલ્યો—અહીં ત્યાં દોરડાં/લગામોથી બંધાયેલા અશ્વો સમ પંક્તિમાં ઊભા દેખાતા હતા.
Verse 35
रथिन: पतमानाश्ष दृश्यने सम नरोत्तमा: | गगनात् प्रच्युता: सिद्धा: पुण्यानामिव संक्षये
સંજય બોલ્યો—રણમાં તે નરોત્તમ રથીઓ પડતા દેખાતા હતા; જાણે પુણ્ય ક્ષય થતાં સિદ્ધો આકાશમાંથી ખસી પડે તેમ.
Verse 36
जहाँ-तहाँ जोतोंसे जुड़े हुए घोड़े और नरश्रेष्ठ रथी गिरते दिखायी दे रहे थे, मानो सिद्ध (पुण्यात्मा) पुरुष पुण्यक्षय होनेपर आकाशसे पृथ्वीपर गिर पड़े हों ।।
સંજય બોલ્યો—અહીં ત્યાં જોડાણમાં જકડાયેલા અશ્વો અને નરોત્તમ રથીઓ પડેલા દેખાતા હતા; જાણે પુણ્ય ક્ષય થતાં સિદ્ધો આકાશમાંથી પૃથ્વી પર ખસી પડ્યા હોય. અને મદ્રરાજના અનુયાયી તે શૂરવીરોના નાશ થયા પછી, અમને આક્રમણ કરતાં આગળ વધતા જોઈ, વિજયની અભિલાષા ધરાવતા પાંડવોના મહારથી શંખનાદ કરતાં અને બાણોની સનસનાહટ ફેલાવતા, મહા વેગે અમારો સામનો કરવા આવી પહોંચ્યા.
Verse 37
अभ्यवर्तन्त वेगेन जयगृद्धा: प्रहारिण: । बाणशब्दरवान् कृत्वा विमिश्रान् शड्खनिः:स्वनै:
સંજય બોલ્યો—જયની લાલસા ધરાવતા અને પ્રહારમાં ઉગ્ર એવા તેઓ મહા વેગે અમારી સામે ધસી આવ્યા; શંખધ્વનિ સાથે મિશ્રિત બાણોના શબ્દરવથી દિશાઓ ગુંજાવી દીધી.
Verse 38
अस्मांस्तु पुनरासाद्य लब्धलक्ष्यप्रहारिण: । शरासनानि धुन्वाना: सिंहनादान प्रचुक्तुशु:,हमारे पास पहुँचकर लक्ष्य वेधनेमें सफल और प्रहारकुशल पाण्डव-सैनिक अपने धनुष हिलाते हुए जोर-जोरसे सिंहनाद करने लगे
પછી ફરી અમારી પાસે આવી, નિશાન સાધવામાં નિપુણ અને પ્રહારમાં કુશળ પાંડવ યોદ્ધાઓ ધનુષ હલાવતા ઊંચા સ્વરે સિંહનાદ કરવા લાગ્યા।
Verse 39
ततो हतमभिप्रेक्ष्य मद्रराजबलं महत् । मद्रराजं च समरे दृष्टवा शूरं निपातितम्
ત્યારે મદ્રરાજની મહાન સેના હણાઈ ગયેલી જોઈ અને સમરમાં તે શૂર મદ્રરાજ પણ પટકાયેલો જોઈ (સૌના મન કંપી ઊઠ્યા)।
Verse 40
दुर्योधनबलं सर्व पुनरासीत् पराड्मुखम् | मद्रराजकजी वह विशाल सेना मारी गयी तथा शूरवीर मद्रराज शल्य पहले ही समरभूमिमें धराशायी किये जा चुके हैं, यह सब अपनी आँखों देखकर दुर्योधनकी सारी सेना पुनः पीठ दिखाकर भाग चली ।।
મહારાજ! મદ્રરાજની સેના નાશ પામેલી અને શૂર શલ્ય સમરભૂમિમાં પટકાયેલો—આ બધું આંખે જોઈ દુર્યોધનની આખી સેના ફરી પીઠ બતાવી ભાગી. વિજયથી ઉલ્લસિત દૃઢ ધનુર્ધર પાંડવોના પ્રહારથી કૌરવસેના ભયભીત થઈ ગભરાઈ અને ભ્રમિત થઈ સર્વ દિશાઓમાં છૂટીછવાઈને દોડી ગઈ।
Verse 43
धनु:शब्दं महत् कृत्वा सहायुध्यन्त पाण्डवै: । महाराज! उन शूरवीरोंने युद्ध करनेका दृढ़ निश्चय कर लिया था, अतः धनुषकी गम्भीर टंकार करके पाण्डवोंके साथ संग्राम आरम्भ कर दिया
મહારાજ! તે શૂરવીરોએ યુદ્ધ કરવાનો દૃઢ નિશ્ચય કર્યો હતો; તેથી ધનુષનો ઘનઘોર નાદ કરીને તેઓ પાંડવોની સાથે યુદ્ધમાં જોડાયા।
Verse 63
पूरयन् रथघोषेण दिश: सर्वा महारथ: । शल्य मारे गये और मद्रराजका प्रिय करनेमें लगे हुए मद्रदेशीय महारथियोंने धर्मपुत्र युधिष्ठिरको पीड़ित कर रखा है; यह सुनकर कुन्तीपुत्र महारथी अर्जुन गाण्डीव धनुषकी टंकार करते और रथके गम्भीर घोषसे सम्पूर्ण दिशाओंको परिपूर्ण करते हुए वहाँ आ पहुँचे
મહારથી અર્જુન રથના ગಂಭીર ઘોષથી સર્વ દિશાઓને પરિપૂર્ણ કરતાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા. કારણ કે શલ્યના વધ પછી મદ્રદેશના મહારથીઓ—પોતાના રાજાને પ્રસન્ન કરવા ઉત્સુક થઈ—ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને ભારે પીડા આપી રહ્યા હતા; આ સમાચાર સાંભળીને કુંતીપુત્ર અર્જુન ગાંડિવની ટંકાર કરતાં ઝડપથી ત્યાં દોડી આવ્યા।
Verse 96
क्षोभयन्ति सम तां सेनां मकरा: सागरं यथा | युधिष्ठिरको सब ओरसे घेरकर खड़े हुए पुरुषप्रवर पाण्डव उस सेनाको उसी प्रकार क्षुब्ध करने लगे, जैसे मगर समुद्रको
સંજય બોલ્યો—પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ પાંડવોએ તે સેનાને સર્વ બાજુથી ઘેરી લઈને, જેમ મકરો સાગરને મથીને ઉથલપાથલ કરે તેમ તેને ક્ષુબ્ધ કરવા માંડ્યું।
Verse 123
भ्रातरो वास्य ते शूरा दृश्यने नेह केन च । वे बहुसंख्यक महामनस्वी मद्रमहारथी विशाल पाण्डव-सेनाको मथकर जोर-जोरसे पुकार-पुकारकर कहने लगे--“कहाँ है वह राजा युधिष्ठिर? अथवा उसके वे शूरवीर भाई? वे सब यहाँ दिखायी क्यों नहीं देते?
સંજય બોલ્યો—તમારા તે શૂરવીર ભાઈઓ અહીં કોઈ રીતે દેખાતા નથી. અનેકથી ઘેરાયેલા મદ્રરાજ, મહામનસ્વી મહારથીએ વિશાળ પાંડવ-સેનાને મથી નાખી અને વારંવાર જોરથી બૂમ પાડી—“ક્યાં છે તે રાજા યુધિષ્ઠિર? અને તેના તે શૂરવીર ભાઈઓ ક્યાં છે? તેઓ બધા અહીં કેમ દેખાતા નથી?”
Verse 143
अभ्यघ्नन् युयुधानश्न मद्रराजपदानुगान् । ऐसी बातें कहते हुए उन मद्रराजके अनुगामी वीर योद्धाओंको द्रौपदीके महारथी पुत्रों और सात्यकिने मारना आरम्भ किया
સંજય બોલ્યો—યુયુધાન (સાત્યકી) મદ્રરાજના પગલાં અનુસરતા યોદ્ધાઓને ઘાત કરવા લાગ્યો. એ જ વેગમાં દ્રૌપદીના મહારથી પુત્રો પણ સાત્યકી સાથે મળી મદ્રપક્ષના વીરોનો સંહાર કરવા લાગ્યા।
Verse 156
ते दृश्यन्तेडपि समरे तावका निहताः परै: । समरांगणमें आपके वे सैनिक शत्रुओंद्वारा मारे जाने लगे। कुछ योद्धा छिन्न-भिन्न हुए रथके पहियों और कुछ कटे हुए विशाल ध्वजोंके साथ ही धराशायी होते दिखायी देने लगे
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધભૂમિમાં દેખાતાં દેખાતાં જ તમારા સૈનિકો શત્રુઓ દ્વારા મારવામાં આવવા લાગ્યા. કેટલાક યોદ્ધા તૂટેલા રથચક્રોમાં છિન્નભિન્ન થઈ પડી ગયા અને કેટલાક કાપેલા વિશાળ ધ્વજો સાથે જ ધરાશાયી થતા દેખાયા।
Verse 163
वार्यमाणा ययुर्वेगात् पुत्रेण तव भारत । राजन्! भरतनन्दन! वे योद्धा युद्धमें सब ओर फैले हुए पाण्डवोंको देखकर आपके पुत्रके मना करनेपर भी वेगपूर्वक आगे बढ़ गये
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તમારા પુત્રે રોક્યા છતાં તે યોદ્ધાઓ વેગથી આગળ વધ્યા. રાજન, ભરતનંદન! સમરમાં પાંડવોને સર્વ બાજુ ફેલાયેલા જોઈ, તમારા પુત્રની મનાઈ હોવા છતાં તેઓ આવેગમાં આગળ ધસી ગયા।
Verse 176
न चास्य शासन केचित्तत्र चक्रुर्महारथा: । दुर्योधनने उन वीरोंको सान्त्वना देते हुए बहुत मना किया, किंतु वहाँ किन्हीं महारथियोंने उसकी इस आज्ञाका पालन नहीं किया
ત્યાં કોઈ મહારથીએ તેની આજ્ઞાનું પાલન કર્યું નહીં. દુર્યોધન તે વીરોને સાંત્વના આપીને બહુ સમજાવી રોકતો રહ્યો; છતાં યુદ્ધના ઉન્માદમાં કોઈએ તેની વાત માની નહીં.
Verse 193
न युक्तमेतत् समरे त्वयि तिष्ठति भारत । “भारत! हमलोगोंके देखते-देखते मद्रदेशकी यह सेना क्यों मारी जाती है? तुम्हारे रहते ऐसा कदापि नहीं होना चाहिये
હે ભારત! તું સમરમાં અડગ ઊભો હોય ત્યારે આ યોગ્ય નથી. અમારી નજર સામે મદ્રદેશની સેના કેમ કાપી નાખવામાં આવે? તું હાજર હોય ત્યારે આવું કદી થવું ન જોઈએ.
Verse 253
प्रययौँ सिंहनादेन कम्पयन्निव मेदिनीम् | संजय कहते हैं--राजन्! ऐसा विचारकर सब लोग वहीं गये
સંજય બોલ્યા—રાજન! એવો વિચાર કરીને બધા ત્યાં ગયા જ્યાં તેમના સૈનિકો તૈનાત હતા. શકુનિએ એમ કહ્યે પછી રાજા દુર્યોધન વિશાળ સેનાસહ સિંહનાદ કરતો, જાણે પૃથ્વીને કંપાવતો, આગળ વધ્યો.
Verse 263
इत्यासीत् तुमुल: शब्दस्तव सैन्यस्य भारत । भारत! उस समय आपकी सेनामें “मार डालो, घायल करो, पकड़ लो, प्रहार करो और टुकड़े-टुकड़े कर डालो” यह भयंकर शब्द गूँज रहा था
હે ભારત! તે સમયે તારી સેનામાં ભારે કકળાટ ઊઠ્યો—“મારી નાખો, ઘાયલ કરો, પકડી લો, પ્રહાર કરો, ટુકડા-ટુકડા કરી નાખો”—એવો ભયંકર નાદ ગુંજતો હતો.
Verse 273
सहितानभ्यवर्तन्त गुल्ममास्थाय मध्यमम् | रणभूमिमें मद्रराजके सेवकोंको एक साथ धावा करते देख पाण्डवोंने मध्यम गुल्म (सेना)-का आश्रय ले उनका सामना किया
રણભૂમિમાં મદ્રરાજના સેવકોને એકસાથે ધસી આવતા જોઈ પાંડવોએ મધ્યમ ગુલ્મ (મધ્ય વ્યૂહ) નો આશ્રય લઈને તેમનો સામનો કર્યો.
Verse 296
हृष्ा: किलकिलाशब्दमकुर्वन् सहिता: परे । वहाँ हमारे पहुँचते ही मद्रदेशके वे वेगशाली वीर कालके गालमें चले गये और शत्रुसैनिक अत्यन्त प्रसन्न हो एक साथ किलकारियाँ भरने लगे
અમારા પહોંચતાં જ મદ્રદેશના તે વેગશાળી વીરો જાણે કાળના ગાલમાં પ્રવેશી ગયા; અને શત્રુસૈનિકો અત્યંત પ્રસન્ન થઈ એકસાથે કિલકિલા નાદ કરવા લાગ્યા.
Verse 313
अश्वैर्निपतितैश्वैव संछन्नाभूद् वसुन्धरा । टूटे-फूटे रथों, जूओं और धुरोंसे, मारे गये महारथियोंसे तथा धराशायी हुए घोड़ोंसे भूमि ढक गयी थी
પડેલા ઘોડાઓથી જ ધરતી સંપૂર્ણ ઢંકાઈ ગઈ હતી; તૂટેલા રથો, જૂઆ અને ધુરાના અવશેષો તથા મારાયેલા મહારથીઓના દેહોથી યુદ્ધભૂમિ છવાઈ ગઈ હતી.
Verse 326
अदृश्यन्त महाराज योधास्तत्र रणाजिरे | महाराज! वहाँ समरांगणमें बहुत-से योद्धा जूएमें बँधे हुए वायुके समान वेगशाली घोड़ोंद्वारा इधर-उधर ले जाये जाते दिखायी देते थे
મહારાજ! તે રણભૂમિમાં ઘણા યોદ્ધાઓ જૂઆ અને બંધનમાં બંધાયેલા રહી, પવન સમા વેગવાળા ઘોડાઓ દ્વારા અહીં-ત્યાં ખેંચાતા દેખાતા હતા.
Verse 333
रथार्ध केचिदादाय दिशो दश विबशभ्रमु: । कुछ घोड़े रणभूमिमें टूटे पहियोंवाले रथोंको लिये जा रहे थे और कितने ही अश्व आधे ही रथको लेकर दसों दिशाओंमें चक्कर लगाते थे
કેટલાક ઘોડા રણભૂમિમાં તૂટેલા ચકરાવાળા રથોને ખેંચતા જતા હતા; અને કેટલાંક અશ્વ અડધો રથ લઈને દસેય દિશામાં વિવશ થઈ ચક્કર મારતા હતા.
Frequently Asked Questions
The tension is between survival-driven flight and duty-bound steadiness: whether warriors should disperse to avoid immediate danger or remain disciplined, accepting risk as part of kṣatriya obligation and collective responsibility.
He argues that cohesion and resolve are strategically and ethically superior to panic: since death is inevitable for all, a controlled stand aligned with kṣatra-dharma preserves honor, reduces vulnerability, and can restore tactical initiative.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as narrative-ethical commentary by depicting how leadership rhetoric and disciplined action shape outcomes within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.