Adhyaya 11
Śalya–Bhīma Gadā-saṃnipāta and Śalya’s Bāṇa-jāla against Yudhiṣṭhira (Book 9, Chapter 11)
Upa-parva: Gadā-yuddha and the Madra–Pāṇḍava Engagements (Śalya Parva, episodic battle unit)
Sañjaya describes Śalya arming himself with an all-iron mace upon seeing the charioteer fallen, standing immovable and compared through a chain of similes to cosmic and royal powers. Bhīma charges with his own heavy gadā, and the battlefield responds with conches, instruments, and acclamations as both sides acknowledge the rarity of such force. The two circle in regulated patterns (maṇḍala movement), exchanging heavy strikes; their maces flash with metallic brilliance, and impacts are rendered as sparks and showers of embers, emphasizing the material physics of iron-on-iron combat. Both are repeatedly struck yet remain steady, and the sound of blows is likened to thunderbolt resonance. In a synchronized collision, both fall stunned; Kṛpa withdraws Śalya, while Bhīma rises and calls him back. The narrative then widens: Kaurava forces surge, Pāṇḍavas counter-advance, and Cekitāna is slain by Duryodhana’s spear, prompting intensified missile exchanges. Śalya engages Yudhiṣṭhira directly, wounding him; Yudhiṣṭhira responds with precise arrows, cuts Śalya’s banner, and Śalya answers with a dense arrow-net that obscures directions and visibly reduces Yudhiṣṭhira’s momentum, marking a tactical shift from duel spectacle to suppressive ranged pressure.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—जब दोनों सेनाएँ एक-दूसरे को रौंदती हुई विलुलित हो चलीं, पदातियों की कूजन-स्तनन और रथ-द्विपों की टक्कर से रणभूमि स्वयं एक गर्जन बन गई। → घोर संहार में नाना शस्त्रों का समावेश, रथ-हाथी-घोड़े की व्यतिषक्ति, और आकाश से उल्काओं का सूर्य-मण्डल से टकराकर गिरना—ये अपशकुन युद्ध को ‘अंतकाल’ की छाया देते हैं। इसी उन्माद में जगह-जगह सैकड़ों द्वंद्व-युद्ध भड़क उठते हैं; भीमसेन का प्रचण्ड वेग कृतवर्मा के रथ और घोड़ों को रौंदता हुआ आगे बढ़ता है। → भीमसेन शल्य पर टूट पड़ते हैं—भयंकर शब्द करने वाली गदा से शल्य के चारों महावेगवान घोड़े गिरा देते हैं और फिर उसी क्षण शल्य के सारथी का हृदय भेद देते हैं; मद्रराज का रथ-तंत्र टूटता है और शल्य क्षणभर के लिए रण-गति से विच्छिन्न हो जाते हैं। → शल्य अपने प्रहार का प्रत्युत्तर देखकर आश्चर्यचकित होते हैं; वे गदा का आश्रय लेकर प्रतिद्वन्द्वी को देखते हैं—अर्थात् पराजय के झटके के बाद भी उनका धैर्य और युद्ध-धर्म जाग्रत रहता है, और युद्ध का प्रवाह फिर से शल्य-केंद्रित द्वंद्व की ओर मुड़ता है। → शल्य गदा संभालकर भीम के सामने स्थिर होते हैं—अब प्रश्न यह है कि क्या मद्रराज इस अपमान का प्रतिशोध लेकर भीम को रोकेंगे, या भीम की प्रचण्डता शल्य-सेना को और पीछे ढकेलेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजण बछ। अकाल एकादशोब< ध्याय: शल्यका पराक्रम
સંજય બોલ્યા—મહારાજ, તે મહાસમરમાં જ્યારે સેના વિખેરાઈ ગઈ અને પરસ્પર વધ થવા લાગ્યો; જ્યારે યોદ્ધાઓ ભાગવા લાગ્યા અને હાથીઓ ગર્જવા લાગ્યા—ત્યારે ભય અને વિનાશનું દૃશ્ય છવાઈ ગયું. અસ્ત્ર-શસ્ત્રો પરસ્પર અથડાયા, રથો અને હાથીઓ એકબીજામાં ગૂંચવાયા. એ સમયે પાંડવો પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી તમારી સેના નો સંહાર કરવા લાગ્યા અને એ જ રીતે તમારા યોદ્ધાઓ પણ પાંડવ સૈનિકોના વધમાં પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 2
कूजतां स्तनतां चैव पदातीनां महाहवे । निहतेषु महाराज हयेषु बहुधा तदा
સંજય બોલ્યા—મહારાજ, તે મહાયુદ્ધમાં જ્યારે અનેક રીતે ઘણા ઘોડા મારાતા હતા, ત્યારે પગદળ સૈનિકો કરાહતા અને ચીસો પાડતા રહ્યા; યુદ્ધનો કોલાહલ વધુ વધ્યો.
Verse 3
प्रक्षये दारुणे घोरे संहारे सर्वदेहिनाम् । नानाशस्त्रसमावाये व्यतिषक्तरथद्विपे
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! જ્યારે સર્વ દેહધારીઓનો તે દારુણ, ઘોર અને વિનાશકારી સંહાર પ્રસરી રહ્યો હતો, અને નાનાપ્રકારનાં અસ્ત્ર-શસ્ત્રો પરસ્પર અથડાતાં હતાં, ત્યારે રથો અને હાથીઓ એકબીજામાં ગૂંથાઈ ગયા.
Verse 4
हर्षणे युद्धशौण्डानां भीरूणां भयवर्धने । गाहमानेषु योधेषु परस्परवधैषिषु
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! એ યુદ્ધ યુદ્ધકુશળોના હર્ષને વધારનારું અને ભીરુઓના ભયને પ્રબળ કરનારું હતું; પરસ્પર વધની ઇચ્છાથી બંને પક્ષના યોદ્ધાઓ એકબીજામાં ઘૂસી પડતા હતા.
Verse 5
प्राणादाने महाघोरे वर्तमाने दुरोदरे । संग्रामे घोररूपे तु यमराष्ट्रविवर्धने
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! જ્યારે પ્રાણને પાણે ચઢાવતો તે મહાઘોર, સહન કરવો કઠિન, યમરાજ્યને વિસ્તૃત કરનાર ભયંકર સંગ્રામ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે પરસ્પર વધની ઇચ્છાથી યોદ્ધાઓ એકબીજામાં ઘૂસી પડ્યા.
Verse 6
पाण्डवास्तावकं सैन्यं व्यधमन्निशितै: शरै: । तथैव तावका योधा जघ्नु: पाण्डवसैनिकान्
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! પાંડવો પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી તમારી સેના પર સંહાર વરસાવતા હતા; અને એ જ રીતે તમારા યોદ્ધાઓ પણ પાંડવોના સૈનિકોને ઠાર કરતાં હતા.
Verse 7
तस्मिंस्तथा वर्तमाने युद्धे भीरुभयावहे । पूर्वाह्न चापि सम्प्राप्ते भास्करोदयनं प्रति
રાજન! ભીરુઓનો ભય વધારનારું તે યુદ્ધ આમ જ ચાલતું હતું અને પૂર્વાહ્નમાં સૂર્યોદય તરફ સમય આગળ વધતો હતો; ત્યારે મહાત્મા અર્જુનથી સુરક્ષિત, લક્ષ્યભેદમાં નિપુણ શત્રુ-યોદ્ધાઓ—મૃત્યુને જ નિવૃત્તિની અંતિમ સીમા માનીને—તમારી સેના સાથે અથડાયા.
Verse 8
लब्धलक्षा: परे राजन् रक्षितास्तु महात्मना | अयोधयंस्तव बल मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! શત્રુ-યોધ્ધાઓ લબ્ધલક્ષ હતા અને મહાત્મા અર્જુન દ્વારા રક્ષિત હતા. તેમણે તમારી સેના સાથે યુદ્ધમાં ઝંપલાવ્યું અને પાછા ફરવાની સીમા તરીકે મૃત્યુને જ નક્કી કર્યું. સૂર્યોદયના સમયે ચાલતા તે ઘોર સંઘર્ષમાં તેઓ કાયરોનાં ભયને વધારતા, પલાયન કરતાં રણમાનને પસંદ કરીને આગળ વધતા રહ્યા.
Verse 9
बलिभि: पाण्डवैर्दप्तैर्लब्धलक्षै: प्रहारिभि: । कौरव्यसीदत् पृतना मृगीवाग्निसमाकुला
સંજય બોલ્યો—બલવાન, પરાક્રમગર્વિત, લબ્ધલક્ષ અને પ્રહારકુશળ પાંડવોના પ્રહારોને કારણે કૌરવોની સેના ઢળી પડવા લાગી; દાવાનલથી ઘેરાયેલી હરણીએ જેમ અત્યંત વ્યાકુળતા અનુભવે તેમ તે વ્યથિત થઈ ઉઠી.
Verse 10
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक दसवाँ अध्याय पूरा हुआ
કીચડમાં ફસાઈ ગયેલી દુર્બળ ગાય જેવી કૌરવ-સેનાને દુઃખમાં ડૂબતી જોઈ, તેને ઉગારવાની ઇચ્છાથી રાજા શલ્ય તે સમયે પાંડુ-પુત્રો સામે આગળ વધ્યો.
Verse 11
मद्रराज: सुसंक्रुद्धों गृहीत्वा धनुरुत्तमम् । अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाततायिन:
સંજય બોલ્યો—મદ્રરાજ શલ્ય અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ ઉત્તમ ધનુષ હાથમાં લઈ, યુદ્ધમાં પાંડવો પર વેગથી ધસી ગયો—જાણે તેઓ તેના વધ માટે ઉદ્યત આક્રમણકાર હોય.
Verse 12
पाण्डवा अपि भूपाल समरे जितकाशिन: । मद्रराजं समासाद्य बिभिदुर्निशितै: शरै:,भूपाल! समरमें विजयसे सुशोभित होनेवाले पाण्डव भी मद्रराज शल्यके निकट जाकर उन्हें अपने पैने बाणोंसे बींधने लगे
સંજય બોલ્યો—હે ભુપાલ! સમરમાં વિજયના તેજથી દીપ્ત પાંડવો પણ મદ્રરાજ શલ્ય પાસે પહોંચી, પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી તેને ભેદવા લાગ્યા.
Verse 13
तत:ः शरशतैस्ती&णैर्मद्रराजो महारथ: । अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यत:,तब महारथी मद्रराज धर्मराज युधिष्ठिरके देखते-देखते उनकी सेनाको अपने सैकड़ों तीखे बाणोंसे संतप्त करने लगे
ત્યારે મહારથી મદ્રરાજે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર જોઈ રહ્યા હતા તે જ સમયે પોતાના સૈકડો તીક્ષ્ણ બાણોથી તે સેનાને પીડિત અને દહન કરવા માંડી।
Verse 14
प्रादुरासन् निमित्तानि नानारूपाण्यनेकश: । चचाल शब्दं कुर्वाणा मही चापि सपर्वता,उस समय नाना प्रकारके बहुत-से अशुभसूचक निमित्त प्रकट होने लगे। पर्वतोंसहित पृथ्वी महान् शब्द करती हुई डोलने लगी
તે સમયે અનેક પ્રકારનાં અનેક અપશકુન સૂચક નિમિત્તો ચારે તરફ પ્રગટ થવા લાગ્યાં. પર્વતો સહિત ધરતી મહાશબ્દ કરતી કંપી અને ડોલવા લાગી।
Verse 15
सदण्डशूला दीप्ताग्रा: शीर्यमाणा: समन्ततः । उल्का भूमिं दिव: पेतुराहत्य रविमण्डलम्
આકાશમાંથી ઘણી ઉલ્કાઓ જાણે સૂર્યમંડળને આઘાત કરીને ધરતી પર પડવા લાગી. તેમની સાથે દંડযুক্ত શૂલો પણ પડતા હતા. તે ઉલ્કાઓના અગ્રભાગો પોતાની દીપ્તિથી ઝળહળતા હતા અને તે સર્વત્ર તૂટી ને ચારે તરફ છૂટા પડતા હતા।
Verse 16
मृगाश्न महिषाश्चापि पक्षिणश्न विशाम्पते । अपसव्य॑ं तदा चक्रुः सेनां ते बहुशो नूप,प्रजानाथ! नरेश्वर! उस समय मृग, महिष और पक्षी आपकी सेनाको बारंबार दाहिने करके जाने लगे
હે પ્રજાનાથ, હે નરેશ્વર! તે સમયે મૃગ, મહિષ અને પક્ષીઓ વારંવાર તમારી સેનાની અપસવ્ય (જમણી તરફ રાખીને) પરિક્રમા કરવા લાગ્યા।
Verse 17
भगुसूनुधरापुत्रौो शशिजेन समन्वितौ । चरम॑ पाण्डुपुत्राणां पुरस्तात् सर्वभूभुजाम्,शुक्र और मंगल बुधसे संयुक्त हो पाण्डवोंके पृष्ठभागमें तथा अन्य सब नरेशोंके सम्मुख उदित हुए थे
ભૃગુપુત્ર શુક્ર અને ધરાપુત્ર મંગળ ચંદ્ર સાથે સંયુક્ત થઈ ઉદિત થયા—પાંડુપુત્રોના પૃષ્ઠભાગમાં અને અન્ય સર્વ નરેશોના સમક્ષ।
Verse 18
शस्त्राग्रेष्वभवज्ज्वाला नेत्राण्याहत्य वर्षती | शिर:स्वलीयन्त भृशं काकोलूकाश्व केतुषु
શસ્ત્રોના અગ્રભાગે જ્વાળા જેવી પ્રગટ થતી; તે આંખોને ચમકાવી, જાણે વરસતી હોય તેમ ધરતી પર પડી જતી. યોદ્ધાઓના મસ્તક અને ધ્વજાઓ પર કાગડા અને ઘુવડ વારંવાર આવીને છવાઈ જવા લાગ્યા.
Verse 19
ततस्तद् युद्धमत्युग्रमभवत् सहचारिणाम् | तथा सर्वाण्यनीकानि संनिपत्य जनाधिप
ત્યારબાદ તે સહચર યોદ્ધાઓનું યુદ્ધ અત્યંત ઉગ્ર બન્યું. હે જનાધિપ! એ જ રીતે સર્વ સેનાવિભાગો એકત્ર થઈને એક જ ઘોર અથડામણમાં ભીડ્યા.
Verse 20
शल्यस्तु शरवर्षेण वर्षन्निव सहस्रदूक्
પરંતુ શલ્ય સહસ્રદૃષ્ટિ મેઘની જેમ બાણોની વર્ષા કરવા લાગ્યો.
Verse 21
अभ्यवर्षत धर्मात्मा कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । धर्मात्मा राजा शल्यने वर्षा करनेवाले इन्द्रकी भाँति कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
સંજય બોલ્યો: ધર્માત્મા રાજા શલ્યે વર્ષા વરસાવનારા ઇન્દ્રની જેમ કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર પર બાણોની વર્ષા શરૂ કરી. તેમજ શિલા પર તીક્ષ્ણ કરેલા સુવર્ણપંખવાળા બાણોથી ભીમસેનને પણ ઘાયલ કર્યો.
Verse 22
द्रौपदेयांस्तथा सर्वान् माद्रीपुत्रौी च पाण्डवौ । धृष्टद्युम्नं च शैनेयं शिखण्डिनमथापि च
સંજય બોલ્યો: તેણે દ્રૌપદીના સર્વ પુત્રોને, માદ્રીના બે પાંડવપુત્રોને, તેમજ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શૈનેય (સાત્યકી) અને શિખંડીને પણ આઘાત કર્યો.
Verse 23
एकैकं दशभिर्बाणैविव्याध स महाबल: । ततो5सृजद् बाणवर्ष घर्मान्ति मघवानिव
સંજય બોલ્યો—તે મહાબલી શલ્યે તેમનાં દરેકને દસ-દસ બાણોથી વિંધ્યા. ત્યારબાદ ઘર્મના અંતે મઘવાન ઇન્દ્ર જેમ વરસાદ વરસાવે તેમ તેણે બાણવર્ષા વરસાવી.
Verse 24
ततः प्रभद्रका राजन् सोमकाश्न सहस्रश: । पतिता: पात्यमानाश्च दृश्यने शल्यसायकै:,राजन! तत्पश्चात् सहस्रों प्रभ)द्रक और सोमक योद्धा शल्यके बाणोंसे घायल होकर गिरे और गिरते हुए दिखायी देने लगे
સંજય બોલ્યો—ત્યારબાદ, રાજન, સહસ્રો પ્રભદ્રક અને સોમક યોદ્ધાઓ શલ્યના બાણોથી વિંધાઈ—કેટલાક પડી ગયા અને કેટલાક પડતા પડતા—દેખાયા.
Verse 25
भ्रमराणामिव व्राता: शलभानामिव व्रजा: । ह्वादिन्य इव मेघेभ्य: शल्यस्य न्यपतन् शरा:,शल्यके बाण भ्रमरोंके समूह, टिड्डियोंके दल और मेघोंकी घटासे प्रकट होनेवाली बिजलियोंके समान पृथ्वीपर गिर रहे थे
સંજય બોલ્યો—શલ્યના બાણો ઘન ઝુંડમાં ધરતી પર પડતા હતા—ભમરાના સમૂહ જેવા, ટીડીઓના દળ જેવા, અને મેઘઘટામાંથી ઝળહળતી વીજળી જેવા.
Verse 26
द्विरदास्तुरगाश्चार्ता: पत्तयो रथिनस्तथा । शल्यस्य बाणैरपतन् बश्रमुर्व्यनदंस्तथा,शल्यके बाणोंकी मार खाकर पीड़ित हुए हाथी, घोड़े, रथी और पैदल-सैनिक गिरने, चक्कर काटने और आर्तनाद करने लगे
સંજય બોલ્યો—શલ્યના બાણોથી પીડિત હાથીઓ અને ઘોડાઓ, તેમજ રથીઓ અને પદાતિઓ પડી પડ્યા; કેટલાક ધરતી પર ગભરાઈને ભટકતા અને આર્તનાદ કરતા રહ્યા.
Verse 27
आविष्ट इव मद्रेशो मन््युना पौरुषेण च | प्राच्छादयदरीन् संख्ये कालसृष्ट इवान्तक:
સંજય બોલ્યો—મદ્રદેશના સ્વામી શલ્ય જાણે આવિષ્ટ થયો હોય તેમ, ક્રોધ અને પૌરુષથી પ્રજ્વલિત થઈ યુદ્ધમાં શત્રુઓને ઢાંકી નાખતો હતો; તે કાળે છોડેલા અંતક સમાન દેખાતો હતો.
Verse 28
प्रलयकालमें प्रकट हुए यमराजके समान मद्रराज शल्य क्रोधसे आविष्ट हुए पुरुषकी भाँति अपने पुरुषार्थसे युद्धस्थलमें शत्रुओंको बाणोंद्वारा आच्छादित करने लगे ।।
સંજય બોલ્યા—મેઘગર્જના સમાન ગર્જતો મહાબલી મદ્રરાજ શલ્ય, પ્રલયકાળે પ્રગટ થયેલા યમરાજ સમાન ક્રોધાવિષ્ટ થઈ રણભૂમિમાં પોતાના પરાક્રમે શત્રુઓને બાણવર્ષાથી ઢાંકી દેવા લાગ્યો. શલ્યના પ્રહારોમાં પાંડવોની સેના કાપાતી-વધાતી વ્યાકુળ બની.
Verse 29
अजातशत्रुं कौन्तेयम भ्यधावद् युधिष्ठिरम् । महाबली मद्रराज मेघोंकी गर्जनाके समान सिंहनाद कर रहे थे। उनके द्वारा मारी जाती हुई पाण्डव-सेना भागकर अजातशत्रु कुन्तीकुमार युधिष्ठिरके पास चली गयी ।।
સંજય બોલ્યા—મહાબલી મદ્રરાજ શલ્ય અजातશત્રુ કૌંતેય યુધિષ્ઠિર તરફ ધસી આવ્યો. તે મેઘગર્જના સમાન સિંહનાદ કરતો હતો. તેના પ્રહારોમાં પાંડવોની સેના તૂટી પડી ભાગી અને અजातશત્રુ યુધિષ્ઠિર પાસે જઈ પહોંચી. ત્યારબાદ યુદ્ધમાં તેમને દબોચી-ચકડી તે લઘુહસ્ત વીરએ તીક્ષ્ણ બાણોથી ભેદી નાખ્યા.
Verse 30
तमापततन्तं पत्त्यश्वै: क्रुद्धो राजा युधिछिर:
સંજય બોલ્યા—તે પોતાની તરફ ધસી આવતો જોઈ રાજા યુધિષ્ઠિર ક્રોધિત થયા અને પદાતિ તથા અશ્વારોહી દળ સાથે આગળ વધ્યા.
Verse 31
तस्य शल्य: शरं घोरं मुमोचाशीविषोपमम्
સંજય બોલ્યા—ત્યારે શલ્યએ વિષધર સર્પ સમાન એક ઘોર બાણ તેના પર છોડ્યું.
Verse 32
स निर्भिद्य महात्मानं वेगेनाभ्यपतच्च गाम् । उस समय शल्यने युधिष्ठिरपर विषैले सर्पके समान एक भयंकर बाणका प्रहार किया। वह बाण बड़े वेगसे महात्मा युधिष्ठिरको घायल करके पृथ्वीपर गिर पड़ा ।।
સંજય બોલ્યા—તે બાણ મહાવેગે મહાત્મા યુધિષ્ઠિરને ભેદીને ધરતી પર પડી ગયું. આ જોઈ વૃકોદર ભીમ ક્રોધિત થઈ ઊઠ્યા અને તેમણે સાત બાણોથી શલ્યને વીંધી નાખ્યો. પછી સહદેવે પાંચ, નકુલે દસ અને દ્રૌપદીના પુત્રોએ અનેક બાણોથી શત્રુસૂદન વીર શલ્યને ઘાયલ કર્યો.
Verse 33
पजञ्चभि: सहदेवस्तु नकुलो दशभि: शरै: । द्रौपदेयाश्न शत्रुघ्नं शूरमार्तायनिं शरै:
સંજય બોલ્યો—સહદેવે પાંચ બાણોથી અને નકુલે દસ બાણોથી શલ્યને વીંધ્યો. દ્રૌપદીના પુત્રોએ પણ શત્રુસૂદન, શૂરવીર આર્તાયની શલ્ય પર અનેક બાણોની વર્ષા કરી. આ જોઈ ભીમસેન ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો અને તેણે સાત બાણોથી શલ્યને ઘાયલ કર્યો. આમ યુદ્ધના ઘોર સંઘર્ષમાં પાંડવો અને દ્રૌપદેયોએ મળીને શલ્યને ચારે તરફથી આહત કર્યો.
Verse 34
अभ्यवर्षन् महाराज मेघा इव महीधरम् | ततो दृष्ट्वा वार्यमाणं शल्यं पार्थ: समनन््ततः
સંજય બોલ્યો—મહારાજ! જેમ મેઘ પર્વત પર વરસાદ વરસાવે, તેમ તેઓ શલ્ય પર બાણોની વર્ષા કરતા હતા. ત્યારે કુન્તીપુત્રો દ્વારા શલ્ય સર્વ બાજુથી અવરોધિત અને અટકાવવામાં આવ્યો છે એમ જોઈ પાર્થએ સર્વ દિશાઓથી વધુ જોરથી આક્રમણ વધાર્યું.
Verse 35
कृतवर्मा कृपश्चैव संक्रुद्धाव भ्यधावताम् । उलूकश्च महावीर्य: शकुनिश्चापि सौबल:
સંજય બોલ્યો—ક્રોધથી ઉદ્ગ્રથિત કૃતવર્મા અને કૃપાચાર્ય દોડી આવ્યા. તેમની સાથે મહાવીર્ય ઉલૂક અને સુબલપુત્ર શકુનિ પણ આવ્યા. કુન્તીપુત્રો દ્વારા ચારે તરફથી ઘેરાયેલા શલ્યની રક્ષા કરવા તેઓ સૌ રણભૂમિમાં આગળ વધ્યા.
Verse 36
समागम्याथ शनकैर श्वत्थामा महाबल: । तव पुत्राश्च कार्त्स्न्येन जुगुपु: शल्यमाहवे
સંજય બોલ્યો—પછી મહાબલી અશ્વત્થામા ધીમે ધીમે ત્યાં આવી પહોંચ્યો અને તમારા સર્વ પુત્રોએ એકત્ર થઈ યુદ્ધમાં શલ્યની રક્ષા કરી.
Verse 37
भीमसेन त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्मा शिलीमुखै: । बाणवर्षेण महता क्रुद्धस-पमवारयत्,कृतवमनि क्रोधमें भरे हुए भीमसेनको तीन बाणोंसे घायल करके भारी बाण-वर्षकि द्वारा आगे बढ़नेसे रोक दिया
સંજય બોલ્યો—કૃતવર્માએ ત્રણ તીક્ષ્ણ બાણોથી ભીમસેનને વીંધ્યો અને ભારે બાણવર્ષા કરીને ક્રોધિત યોદ્ધાની આગળ વધત અટકાવી દીધી.
Verse 38
धृष्टद्युम्न॑ कृप: क्रुद्धो बाणवर्षैरपीडयत् । द्रौपदेयांश्व शकुनिर्यमौ च द्रौणिरभ्ययात्
સંજય બોલ્યો—ક્રોધિત કૃપે ધૃષ્ટદ્યુમ્નને બાણવર્ષાથી પીડિત કર્યો. શકુનિ દ્રૌપદીના પુત્રો સામે આગળ વધ્યો અને દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા યમજ નકુલ-સહદેવ પર તૂટી પડ્યો.
Verse 39
दुर्योधनो युधां श्रेष्ठ आहवे केशवार्जुनौ । समभ्ययादुग्रतेजा: शरैश्लाप्पहनद् बली
સંજય બોલ્યો—યોધાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ઉગ્ર તેજસ્વી અને બલવાન દુર્યોધન યુદ્ધભૂમિમાં કેશવ અને અર્જુન સામે ધસી આવ્યો અને બાણવર્ષાથી તેમના પર પ્રહાર કરવા લાગ્યો.
Verse 40
एवं द्वन्द्शशतान्यासंस्त्वदीयानां परै:ः सह । घोररूपाणि चित्राणि तत्र तत्र विशाम्पते,प्रजानाथ! इस प्रकार जहाँ-तहाँ आपके सैनिकोंके शत्रुओंके साथ सैकड़ों भयानक एवं विचित्र द्वन्द्ययुद्ध होने लगे
સંજય બોલ્યો—હે પ્રજાનાથ! આ રીતે તમારા સૈનિકો અને શત્રુઓ વચ્ચે અહીં-ત્યાં સૈકડો ભયંકર અને વિચિત્ર એકલ દ્વંદ્વયુદ્ધો ઊભા થયા.
Verse 41
ऋक्षवर्णाञ्जघानाश्वान् भोजो भीमस्य संयुगे । सो<वतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वात् पाण्डुनन्दन:
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં ભોજ વીરએ ભીમના રીંછ જેવા વર્ણવાળા ઘોડાઓને મારી નાખ્યા. ઘોડા હણાઈ ગયા પછી પાંડુનંદન ભીમ રથના મંચ પરથી ઉતરી પગપાળા જ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
Verse 42
प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वान् स मद्रराट्
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધના અગ્રભાગમાં મદ્રરાજે સહદેવના ઘોડાઓને મારી નાખ્યા.
Verse 43
गौतम: पुनराचार्यों धृष्टद्युम्मनमयोधयत्
સંજય બોલ્યો—ત્યારે પૂજ્ય આચાર્ય ગૌતમ ફરીથી ધૃષ્ટદ્યુમ્નને રણમાં સામનો કરીને યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા.
Verse 44
असम्भ्रान्तमसमश्रान्तो यत्नवान् यत्नवत्तरम् | कृपाचार्य बिना किसी घबराहटके विजयके लिये यत्नशील हो सम्भ्रमरहित और अधिक प्रयत्नशील धृष्टद्युम्नके साथ युद्ध करने लगे ।।
સંજય બોલ્યો—કૃપાચાર્ય ગભરાયા વિના, થાક્યા વિના, વિજય માટે વધુ ને વધુ પ્રયત્ન કરતાં ધૃષ્ટદ્યુમ્ન સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા; અને દ્રૌપદીના વીર પુત્રોમાંથી દરેકને દસ-દસ બાણોથી વિંધ્યા.
Verse 45
अविद्धयदाचार्यसुतो नातिक्ुद्धों हसन्निव | आचार्य द्रोणके पुत्र अश्वत्थामाने अधिक क़्ुद्ध न होकर हँसते हुए-से दस-दस बाणोंद्वारा द्रौपदीके वीर पुत्रोंमेंसे प्रयेकको घायल कर दिया ।।
સંજય બોલ્યો—આચાર્ય દ્રોણના પુત્ર અશ્વત્થામા અતિ ક્રોધિત ન થઈ, જાણે હસતો હોય તેમ, દ્રૌપદીના વીર પુત્રોમાંથી દરેકને દસ-દસ બાણોથી ઘાયલ કરી દીધા. એ દરમિયાન રણભૂમિમાં કૃતવર્માએ ફરી ભીમસેનના ઘોડાઓને મારી નાખ્યા. ઘોડા મરતાં જ મહાબલી પાંડુનંદન ભીમ તુરંત રથ પરથી ઉતરી પડ્યો; ક્રોધે, દંડ ઉઠાવેલા કાળ સમાન ગદા લઈને, તેણે કૃતવર્માના ઘોડા અને રથને ચૂર-ચૂર કરી નાખ્યા. પછી કૃતવર્મા તે રથમાંથી કૂદી ભાગી ગયો.
Verse 46
सो<वतीर्य रथात्तूर्ण हताश्वः पाण्डुनन्दन: । कालो दण्डमिवोद्यम्य गदां क्रुद्धो महाबल:
સંજય બોલ્યો—ઘોડા મારાયા પછી પાંડુનંદન મહાબલી ભીમ તુરંત રથ પરથી ઉતરી પડ્યો. ક્રોધે, દંડ ઉઠાવેલા કાળ સમાન, તેણે ગદા ઉઠાવી.
Verse 47
पोथयामास तुरगान् रथं च कृतवर्मण: । कृतवर्मा त्ववप्लुत्य रथात् तस्मादपाक्रमत्
સંજય બોલ્યો—તેણે કૃતવર્માના ઘોડા અને રથને ચૂર-ચૂર કરી નાખ્યા. પરંતુ કૃતવર્મા તે રથમાંથી કૂદી પાછળ હટી ગયો.
Verse 48
शल्यो<पि राजन संक्रुद्धो निध्नन् सोमकपाण्डवान् । पुनरेव शितैर्बाणैर्युधेष्टिमपीडयत्
રાજન! શલ્ય પણ અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ સોમકો અને પાંડવોનો સંહાર કરવા લાગ્યો; અને ફરી તીક્ષ્ણ બાણોથી યુધિષ્ઠિરને ભારે પીડા પહોંચાડવા લાગ્યો.
Verse 49
राजन! इधर शल्य भी अत्यन्त क्रोधमें भरकर सोमकों और पाण्डवयोद्धाओंका संहार करने लगे। उन्होंने पुनः पैने बाणोंद्वारा युधिष्ठिरको पीड़ा देना प्रारम्भ किया ।।
આ જોઈ ભીમ રણમાં ક્રોધિત થઈ દાંત ભીંચી બેઠો. શલ્યના વિનાશનો સંકલ્પ કરીને તે પરાક્રમી ગદા ઉઠાવી લીધી.
Verse 50
यमदण्डप्रतीकाशां कालरात्रिमिवोद्यताम् | गजवाजिमनुष्याणां देहान्तकरणीमपि
તે ગદા યમદંડ સમી ભયંકર, કાલરાત્રિ જેવી ઊંચે ઉઠેલી, અને હાથી-ઘોડા-મનુષ્યોના દેહનો પણ અંત લાવનારી હતી.
Verse 51
यह देख पराक्रमी भीमसेन कुपित हो ओठ चबाते हुए रणभूमिमें शल्यके विनाशका संकल्प लेकर यमदण्डके समान भयंकर गदा लिये उनपर टूट पड़े। हाथी
સોનાની પટ્ટીઓથી બંધાયેલી તે લોખંડની વજ્રતુલ્ય ગદા પ્રજ્વલિત ઉલ્કા જેવી દહકતી હતી; અને શાણપથ્થર પર વળાંક મારી બેઠેલી સર્પિણી જેવી અત્યંત ઉગ્ર લાગતી હતી.
Verse 52
चन्दनागुरुपड्काक्तां प्रमदामीप्सितामिव । वसामेदोपदिग्धाज़ीं जिह्दां वैवस्चतीमिव
ચંદન અને અગરુના લેપથી સજેલી ઇચ્છિત પ્રિયતમા જેવી તે જણાતી હતી; પરંતુ હકીકતમાં તેના અંગો વસા અને મેદથી લિપ્ત હતા—અને તે વૈવસ્વત (યમ)ની જિહ્વા જેવી ભયંકર દેખાતી હતી.
Verse 53
पटुघण्टाशतरवां वासवीमशनीमिव । निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमदैरपि
સંજય બોલ્યા—સૈકડો ઘંટડીઓના તીક્ષ્ણ કલરવથી ગુંજતી તે ગદા ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી ભયાનક લાગતી હતી. કાંચળી છોડેલા વિષધર સાપની જેમ તે સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં ભય પેદા કરતી અને પોતાની સેના નો હર્ષ વધારતી; તેના પર હાથીઓના મદરસનો લેપ પણ હતો.
Verse 54
त्रासनीं सर्वभूतानां स्वसैन्यपरिहर्षिणीम् । मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृज्भविदारणीम्
સંજય બોલ્યા—તે ગદા સર્વ પ્રાણીઓ માટે ત્રાસરૂપ અને પોતાની સેના માટે હર્ષવર્ધક હતી. મનુષ્યલોકમાં તે સર્વત્ર વિખ્યાત હતી અને પર્વતશિખરોને વિદારી નાખે એવી કહેવાતી હતી.
Verse 55
यया कैलासभवने महेश्वरसखं बली । आह्वयामास युद्धाय भीमसेनो महाबल:,यह वही गदा है, जिसके द्वारा महाबली भीमसेनने कैलासशिखरपर भगवान् शंकरके सखा कुबेरको युद्धके लिये ललकारा था
સંજય બોલ્યા—આ જ ગદા વડે મહાબલી ભીમસેને કૈલાસધામમાં મહેશ્વરના સખા ધનદ (કુબેર) ને યુદ્ધ માટે લલકાર્યો હતો.
Verse 56
यया मायामयान् दृप्तान् सुबहून् धनदालये । जघान गुह्ुकान क्रुद्धो नदन् पार्थो महाबल:
સંજય બોલ્યા—આ જ શસ્ત્ર વડે મહાબલી પાર્થે ધનદના આલયમાં ક્રોધે ગર્જના કરતાં, માયાયુદ્ધ કરનારા અનેક દર્પિત ગુહ્યકોનો સંહાર કર્યો.
Verse 57
तां वज़्मणिरत्नौचकल्मषां वज्रगौरवाम्
સંજય બોલ્યા—તે વજ્રસમાન ગૌરવ ધરાવતી, હીરા-મણિ-રત્નોના તેજથી ઝગમગતી હતી.
Verse 58
गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया
સંજય બોલ્યો—ગદા-યુદ્ધમાં નિપુણ તે વીરે તે દારુણ નાદ કરતી ગદાને લઈને આગળ કૂચ કરી. તેની ગર્જના સમરની ઘોરતા પ્રગટ કરતી હતી—યુદ્ધની નિષ્ઠુર કળાનું ચિત્ર, જ્યાં પરાક્રમ અને હિંસા સાથે ચાલે છે અને ધર્મની કોમળ માંગણીઓ ઘણીવાર ઢંકાઈ જાય છે।
Verse 59
ततः शल्यो रणे क्रुद्ध: पीने वक्षसि तोमरम्
સંજય બોલ્યો—પછી રণে ક્રોધિત થયેલા શલ્યે પ્રતિસ્પર્ધીના પહોળા, સઘન વક્ષસ્થળ પર એક તોમર ફેંક્યો અને ઉગ્ર નિશ્ચયથી યુદ્ધને આગળ ધપાવ્યું।
Verse 60
निचखान नदन् वीरो वर्म भित्त्वा च सो5भ्ययात् | तब रणभूमिमें कुपित हो गर्जना करते हुए वीर शल्यने भीमसेनके विशाल वक्ष:स्थलमें एक तोमर धँसा दिया। वह उनके कवचको छेदकर छातीमें गड़ गया ।।
સંજય બોલ્યો—ગર્જના કરતાં તે વીરે કવચ ભેદીને તોમર ઘૂસાડી દીધો અને પછી આગળ ધસી આવ્યો. રણભૂમિમાં ક્રોધે ગર્જતા શલ્યે ભીમસેનના વિશાળ વક્ષસ્થળમાં તોમર ગાડી દીધો; તે તેમના કવચને ચીરી છાતીમાં ઊંડે ફસાઈ ગયો. પરંતુ વૃકોદર ભીમ અચળ રહી, એ જ તોમરને પકડી ખેંચીને બહાર કાઢી લીધો।
Verse 61
स भिजन्नमर्मा रुधिरं वमन् वित्रस्तमानस:
સંજય બોલ્યો—તેના મર્મસ્થળો ભેદાઈ ગયા; તે લોહી ઉલટી કરતો અને ભયથી વ્યાકુળ મનનો થઈ, ઘોર રીતે ઘાયલ થયો. આ દૃશ્ય બતાવે છે કે યુદ્ધની હિંસા કેવી રીતે ક્ષણમાં જ મહાબળવાનને પણ અસહાય દુઃખમાં પાડી દે છે।
Verse 62
पपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत् | इससे सारथिका मर्मस्थल विदीर्ण हो गया और वह मुहसे रक्त वमन करता हुआ दीन एवं भयभीतचित्त होकर शल्यके सामने ही रथसे नीचे गिर पड़ा। फिर तो मद्रराज शल्य वहाँसे पीछे हट गये ।।
સંજય બોલ્યો—તે દીન બની સામે તરફ જ પડી ગયો, અને મદ્રરાજ શલ્ય પાછળ હટી ગયો. કરેલા પ્રહારનો પૂરતો પ્રતિકાર થઈ ગયો છે—એ જોઈ શલ્યનું મન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું।
Verse 63
ततः सुमनस: पार्था भीमसेनमपूजयन् । ते दृष्टवा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मण:
ત્યારે કુંતીના પુત્રો આનંદિત મનથી ભીમસેનનું સન્માન કરવા લાગ્યા. યુદ્ધમાં અનાયાસે મહાન કાર્યો કરનાર તે અક્લિષ્ટકર્મા ભીમનો ઘોર પરાક્રમ જોઈ તેઓ વારંવાર તેની ભૂરી-ભૂરી પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.
Verse 193
अभ्ययु: कौरवा राजन् पाण्डवानामनीकिनीम् । नरेश्वर! तत्पश्चात् एक साथ संगठित होकर जूझनेवाले दोनों पक्षोंके वीरोंका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो गया। राजन! कौरव-योद्धाओंने अपनी सारी सेनाओंको एकत्र करके पाण्डव-सेनापर धावा बोल दिया
રાજન! કૌરવોએ પાંડવોની સેના પર ચઢાઈ કરી. ત્યારબાદ, નરેશ્વર! બંને પક્ષના વીરો એકસાથે ગોઠવાઈ એક જ ઘનરૂપે લડી પડ્યા, અને યુદ્ધ અત્યંત ભયંકર બની ગયું. રાજન! કૌરવ યોધ્ધાઓએ પોતાની સર્વ સેના એકત્ર કરીને પાંડવ-સેના પર તૂટી પડ્યા.
Verse 293
बाणवर्षेण महता युधिष्ठिरमताडयत् । शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले शल्यने युद्धस्थलमें पैने बाणोंद्वारा पाण्डव-सेनाका मर्दन करके बड़ी भारी बाण-वर्षके द्वारा युधिष्ठिरको भी गहरी चोट पहुँचायी
સંજય બોલ્યા—મહાન બાણવર્ષા કરીને શલ્યએ યુધિષ્ઠિરને આઘાત કર્યો. હાથ ચલાવવામાં અતિ ઝડપી શલ્યએ યુદ્ધભૂમિમાં તીક્ષ્ણ બાણોથી પાંડવ-સેનાનું મર્દન કર્યું અને પછી વધુ ભારે બાણવૃષ્ટિ કરીને યુધિષ્ઠિરને પણ ઊંડી ઇજા પહોંચાડી.
Verse 303
अवारयच्छरैस्ती4॥णैर्महाद्विपमिवाड्कुशै: । तब क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिरने पैदलों और घुड़सवारोंके साथ आते हुए शल्यको अपने तीखे बाणोंसे उसी प्रकार रोक दिया
સંજય બોલ્યા—ક્રોધથી ભરાયેલા રાજા યુધિષ્ઠિરે પગદળ અને ઘોડેસવારો સાથે આગળ વધતા શલ્યને પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી એ રીતે અટકાવ્યો, જેમ મહાવત અંકુશના પ્રહારથી વિશાળ હાથીને આગળ ધાવતો રોકે છે.
Verse 416
कालो दण्डमिवोद्यम्य गदापाणिरयुध्यत । कृतवमनि युद्धस्थलमें भीमसेनके रीछके समान रंगवाले घोड़ोंको मार डाला। घोड़ोंके मारे जानेपर पाण्डुनन्दन भीमसेन रथकी बैठकसे नीचे उतरकर हाथमें गदा ले युद्ध करने लगे
સંજય બોલ્યા—કાળ જાણે દંડ ઉઠાવીને ઊભો થયો હોય તેમ ગદા-ધારી યોધ્ધા યુદ્ધ કરવા લાગ્યો. યુદ્ધભૂમિમાં કૃતવર્માએ ભીમસેનના રીંછ જેવા રંગના ઘોડાઓને મારી નાખ્યા. ઘોડા મરતાં જ પાંડુનંદન ભીમ રથની બેઠક પરથી નીચે ઉતરી હાથમાં ગદા લઈને લડવા લાગ્યો—જાણે યમરાજ પોતાનો દંડ ઉઠાવી પ્રહાર કરતા હોય.
Verse 426
ततः शल्यस्य तनयं सहदेवोडसिनावधीत् । मद्रराज शल्यने अपने सामने आये हुए सहदेवके घोड़ोंको मार डाला। तब सहदेवने भी शल्यके पुत्रको तलवारसे मार गिराया
ત્યારે સહદેવે શલ્યના પુત્રને તલવારથી પાડી દીધો. મદ્રરાજ શલ્યે પોતાના સામે આવેલા સહદેવના ઘોડાઓને મારી નાખ્યા. તેના પ્રતિઉત્તરમાં સહદેવે પણ શલ્યપુત્રને શસ્ત્રઘાતથી ધરાશાયી કર્યો.
Verse 563
निवार्यमाणो बहुभिद्रौपद्या: प्रियमास्थित: । तथा जिसके द्वारा क्रोधमें भरे हुए महाबलवान् कुन्तीकुमार भीमने बहुतोंके मना करनेपर भी द्रौपदीका प्रिय करनेके लिये उद्यत हो गर्जना करते हुए कुबेरभवनमें रहनेवाले बहुत-से मायामय अभिमानी गुह्य॒कोंका वध किया था
ઘણાંએ રોક્યા છતાં તે દ્રૌપદીનું પ્રિય કરવાનું જ નિશ્ચયે અડગ રહ્યો. આ રીતે ક્રોધથી ભરાયેલો મહાબલવાન કુંતીપુત્ર ભીમ, દ્રૌપદીને પ્રસન્ન કરવા માટે ગર્જના કરતો, કુબેરભવનમાં વસતા અનેક માયામય અહંકારી ગુહ્યકોનો વધ કરી બેઠો.
Verse 573
समुद्यम्य महाबाहु: शल्यमभ्यपतद् रणे । जिसमें वज्जकी गुरुता भरी है और जो हीरे
મહાબાહુ શલ્યે ભારે ભાલો ઉઠાવી રણમાં ધાવા કર્યો. વજ્રસમાન ભાર ધરાવતી, હીરા-મણિ-રત્નોથી જડિત અને વિચિત્ર શોભા ધરાવતી તે શક્તિને હાથમાં લઈને શલ્ય રણભૂમિમાં મહાબાહુ ભીમસેન પર તૂટી પડ્યો.
Verse 583
पोथयामास शल्यस्य चतुरो<श्चवान् महाजवान् | युद्धकुशल भीमसेनने भयंकर शब्द करनेवाली उस गदाके द्वारा शल्यके महान् वेगशाली चारों घोड़ोंको मार गिराया
યુદ્ધકુશળ ભીમસેને ભયંકર નાદ કરતી ગદા વડે શલ્યના મહાવેગશાળી ચારેય ઘોડાઓને મારી પાડી દીધા.
Verse 603
यन्तारं मद्रराजस्य निर्बिभेद ततो हृदि । इससे भीमसेनको तनिक भी घबराहट नहीं हुई। उन्होंने उसी तोमरको निकालकर उसके द्वारा मद्रराज शल्यके सारथिकी छाती छेद डाली
પછી ભીમસેને મદ્રરાજ શલ્યના યંતાર (સારથી)ના હૃદયમાં ભેદ કર્યો. પોતાને લાગેલા ઘા છતાં તે જરાય ડગ્યો નહીં; એ જ તોમર ખેંચી કાઢીને તેણે શલ્યના સારથીની છાતી ચીરી નાખી.
Verse 623
गदाम॒श्रित्य धर्मात्मा प्रत्यमित्रमवैक्षत । अपने प्रहारका भरपूर उत्तर प्राप्त हुआ देख धर्मात्मा शल्यका चित्त आश्वर्यसे चकित हो उठा। वे गदा हाथमें लेकर अपने शत्रुकी ओर देखने लगे
ગદા ધારણ કરીને ધર્માત્મા શલ્ય પોતાના પ્રતિશત્રુ તરફ નજર કરી રહ્યો. પોતાના પ્રહારનો પૂરતો પ્રતિઉત્તર મળ્યો છે એમ જોઈ શલ્યનું ચિત્ત આશ્ચર્યથી ચકિત થઈ ગયું. ગદા હાથમાં લઈને તે શત્રુ તરફ જ તાકી રહ્યો.
Frequently Asked Questions
The chapter frames the tension between personal heroics and command responsibility: whether to pursue decisive single combat or shift to broader tactical measures that protect one’s side while increasing collective harm.
It illustrates that technique and endurance alone do not conclude conflicts; battlefield outcomes depend on timely transitions—regrouping, extraction, and ranged suppression—integrated with disciplined conduct.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as embedded war-chronicle, where meaning is conveyed through narrative sequencing, similes, and tactical causality rather than overt doctrinal closure.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.