Shloka 1
Śalya–Bhīma Gadā-saṃnipāta and Śalya’s Bāṇa-jāla against Yudhiṣṭhira
Book 9, Chapter 11
ऑपन--माजण बछ। अकाल एकादशोब< ध्याय: शल्यका पराक्रम, कौरव-पाण्डवयोद्धाओंके दन्ड्ययुद्ध तथा भीमसेनके द्वारा शल्यकी पराजय संजय उवाच तस्मिन् विलुलिते सैन्ये वध्यमाने परस्परम् । द्रवमाणेषु योधेषु विनदत्सु च दन्तिषु,संजय कहते हैं--महाराज! उस महासमरमें जब दोनों पक्षोंकी सेनाएँ परस्परकी मार खाकर भयसे व्याकुल हो उठीं, दोनों दलोंके योद्धा पलायन करने लगे, हाथी चिग्घाड़ने तथा पैदल सैनिक कराहने और चिल्लाने लगे; बहुत-से घोड़े मारे गये, सम्पूर्ण देहधारियोंका घोर भयंकर एवं विनाशकारी संहार होने लगा, नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र परस्पर टकराने लगे, रथ और हाथी एक-दूसरेसे उलझ गये, युद्धकुशल योद्धाओंका हर्ष और कायरोंका भय बढ़ानेवाला संग्राम होने लगा, एक-दूसरेके वधकी इच्छासे उभयपक्षकी सेनाओंमें दोनों दलोंके योद्धा प्रवेश करने लगे, प्राणोंकी बाजी लगाकर महाभयंकर युद्धका जूआ आरम्भ हो गया तथा यमराजके राज्यकी वृद्धि करनेवाला घोर संग्राम चलने लगा, उस समय पाण्डव अपने तीखे बाणोंसे आपकी सेनाका संहार करने लगे। इसी प्रकार आपके योद्धा भी पाण्डव-सैनिकोंके वधर्में प्रवृत्त हो गये
sañjaya uvāca | tasmin vilulite sainye vadhyamāne parasparam | dravamāṇeṣu yodheṣu vinadatsu ca dantiṣu ||
સંજય બોલ્યા—મહારાજ, તે મહાસમરમાં જ્યારે સેના વિખેરાઈ ગઈ અને પરસ્પર વધ થવા લાગ્યો; જ્યારે યોદ્ધાઓ ભાગવા લાગ્યા અને હાથીઓ ગર્જવા લાગ્યા—ત્યારે ભય અને વિનાશનું દૃશ્ય છવાઈ ગયું. અસ્ત્ર-શસ્ત્રો પરસ્પર અથડાયા, રથો અને હાથીઓ એકબીજામાં ગૂંચવાયા. એ સમયે પાંડવો પોતાના તીક્ષ્ણ બાણોથી તમારી સેના નો સંહાર કરવા લાગ્યા અને એ જ રીતે તમારા યોદ્ધાઓ પણ પાંડવ સૈનિકોના વધમાં પ્રવૃત્ત થયા.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the moral gravity of war: once violence is unleashed, it becomes reciprocal and destabilizing—fear, flight, and chaos spread through both sides. It invites reflection on the ethical cost of pursuing aims through mutual slaughter, even within a kṣatriya framework.
Sañjaya reports to the king that the battle has reached a frantic pitch: the armies are disordered, warriors are being killed by one another, many begin to flee, and elephants roar—signs that the fight has turned into a terrifying rout-like melee.