Adhyaya 103
भीष्मवधोपाय-प्रश्नः (Inquiry into the means to overcome Bhīṣma) | Chapter 103
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-upāya-mantra (Counsel on the means to neutralize Bhīṣma)
Sañjaya reports that as the sun set, a severe twilight obscured the battlefield and both forces executed an orderly withdrawal. The Pāṇḍavas, distressed by Bhīṣma’s decisive pressure, convene with the Vṛṣṇis and Sṛñjayas to deliberate on welfare and strategy. Yudhiṣṭhira confesses despair, contemplates renunciation, and asks Kṛṣṇa for guidance consistent with svadharma. Kṛṣṇa responds by reaffirming the coalition’s capability, offering to confront Bhīṣma himself if necessary, and re-centering the discussion on duty and achievable means. The group then approaches Bhīṣma unarmed and without armor, honoring him and requesting counsel: how to secure victory, regain the kingdom, and reduce broader loss. Bhīṣma states that as long as he fights with weapons he is effectively unconquerable, but he identifies a limiting rule: he will not engage against certain categories (including one known to have been female earlier) and specifically will not strike when Śikhaṇḍin is placed before Arjuna. He instructs Arjuna to exploit this interval and strike decisively, after which victory becomes feasible. Returning to camp, Arjuna voices personal reluctance to fight his elder; Kṛṣṇa counters with prior commitment, kṣātra-dharma, and the necessity of neutralizing Bhīṣma. The chapter closes with a settled operational decision: position Śikhaṇḍin in the forefront while Arjuna suppresses other threats and targets Bhīṣma.
Chapter Arc: द्रौपदी के पाँचों पुत्र और वीर अभिमन्यु राक्षस अलम्बुष के साथ रणभूमि में टकराते हैं; सौभद्र का बाण-वर्षा बादल की धाराओं-सा बरसता है और कुरु-सेना में हड़कम्प मच जाता है। → अभिमन्यु अनेक अनीकों को ऐसे उड़ा देता है जैसे वायु रूई के ढेर; क्रोध में वह देव-सेना को भगाने वाले वृत्र के समान कुरु-चमू को खदेड़ता है। कौरव-पक्ष उसे रोकने के उपाय खोजता है, पर ‘महौषधि’ जैसा कोई सरल उपचार नहीं दिखता। → अलम्बुष और अभिमन्यु का घोर द्वंद्व—दोनों क्रोधदीप्त, लाल नेत्रों से काल और अग्नि के समान एक-दूसरे को देखते हैं। अलम्बुष बाणों से विद्ध होकर क्षण भर तम में डूबता है, फिर होश पाकर दूने क्रोध से शत्रुओं के बाण, ध्वज, अश्व और धनुष काट डालता है; रण का केंद्र एक ही द्वंद्व बन जाता है। → युद्ध का प्रवाह अभिमन्यु की प्रचंडता के इर्द-गिर्द सिमटता है; कौरव-सेना पीछे हटती और पुनर्गठन करती है, जबकि राक्षस-श्रेष्ठ अलम्बुष अपनी विद्या-बल से टिके रहने का प्रयास करता है। → कौरव-पक्ष में यह निश्चय उभरता है कि ‘तुरंत जाकर’ सुभद्रा-पुत्र का वध किया जाए और भीष्म-द्रोण को आगे कर निर्णायक घेरा बनाया जाए—अगले क्षणों में अभिमन्यु पर सामूहिक प्रहार का संकेत।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्राता बछ। 2 शततमो< ध्याय: द्रौपदीके पाँचों पुत्रों और अभिमन्युका राक्षस हक इक षके साथ घोर युद्ध एवं अभिमन्युके द्वारा नष्ट होती हुई - सेनाका युद्धभूमिसे पलायन संजय उवाच अभिमन्यू रथोदार: पिशड्रैस्तुरगोत्तमै: । अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्योधनबलं महत्
સંજય બોલ્યો—રાજન! રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ તેજસ્વી અભિમન્યુ પિંગળ વર્ણના ઉત્તમ ઘોડાઓ જોડાયેલા ભવ્ય રથ પર આરૂઢ થઈ દુર્યોધનની વિશાળ સેના પર ધસી પડ્યો.
Verse 2
विकिरञ्शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुद: | न शेकुः समरे क्रुद्धं सौभद्रमरिसूदनम्
સંજય બોલ્યો—જેમ વાદળ જળધારાઓ વરસાવે છે, તેમ ક્રોધિત શત્રુસૂદન સुभદ્રાપુત્ર સમરમાં બાણોની વર્ષા વિખેરતો હતો. હે કુરુનંદન! તે સમયે તમારા સૈનિકો યુદ્ધમાં તેને રોકી શક્યા નહીં.
Verse 3
(क्रोडरूपं हरिमिव प्रविशन्तं महार्णवम् ।) शस्त्रौधिणं गाहमानं सेनासागरमक्षयम् । निवारयितुमप्याजौ त्वदीया: कुरुनन्दन
સંજય બોલ્યો—જેમ વરાહરૂપે હરિ મહાસાગરમાં પ્રવેશે છે, તેમ શત્રુસૂદન સुभદ્રાનંદન યુદ્ધમાં ક્રોધિત થઈ શસ્ત્રોના પ્રવાહ વચ્ચે કૌરવસેનાના અક્ષય સમુદ્રમાં ઘૂસી પડ્યો. કુરુનંદન! રણમાં તમારા સૈનિકો તેને રોકી પણ ન શક્યા.
Verse 4
तेन मुक्ता रणे राजज्शरा: शत्रुनिबर्हणा: । क्षत्रियाननयञ्शूरान् प्रेतताजनिवेशनम्,राजन! रणक्षेत्रमें अभिमन्युके छोड़े हुए शत्रुनाशक बाणोंने बहुत-से शूरवीर क्षत्रियोंको यमराजके लोकमें पहुँचा दिया
સંજય બોલ્યો—રાજન! રણમાં તેના છોડેલા શત્રુનાશક બાણોએ અનેક શૂર ક્ષત્રિયોને પ્રેતરાજ યમના નિવાસે પહોંચાડ્યા.
Verse 5
यमदण्डोपमान् घोसग्ज्वलिताशीविषोपमान् | सौभद्र: समरे क्रुद्ध: प्रेषयामाससायकान्
સંજય બોલ્યો—સુભદ્રાનંદન સમરમાં ક્રોધિત થઈ યમદંડ સમા ઘોર અને જ્વલંત મુખવાળા વિષધર સર્પ સમા ભયંકર બાણો સતત પ્રેષિત કરતો હતો.
Verse 6
सरथान् रथिनस्तूर्ण हयांश्नैव ससादिन: । गजारोहांश्व सगजान् दारयामास फाल्गुनि:,अर्जुनकुमारने रथोंसहित रथियों, सवारोंसहित घोड़ों और हाथियोंसहित गजारोहियोंको तुरंत ही विदीर्ण कर डाला
સંજય બોલ્યો—પછી ફાલ્ગુની (અર્જુનપુત્ર) એ રથો સહિત રથીઓને, સવારો સહિત ઘોડાઓને અને ગજો સહિત ગજારોહીઓને ત્વરિત રીતે ચીરી નાંખ્યા.
Verse 7
तस्य तत् कुर्वतः कर्म महत् संख्ये महीभूत: । पूजयांचक्रिरे हृष्टा: प्रशशंसुश्व फाल्गुनिम्,युद्धमें ऐसा महान् पराक्रम करते हुए अभिमन्यु और उसके कर्मकी सभी राजाओंने प्रसन्न होकर भूरि-भूरि प्रशंसा की
સંજય બોલ્યો—યુદ્ધમાં તે એવો મહાન પરાક્રમ કરતો હતો તે જોઈ સર્વ રાજાઓ હર્ષિત થયા; તેમણે તેનું પૂજન કર્યું અને ફાલ્ગુનીની વારંવાર પ્રશંસા કરી.
Verse 8
तान्यनीकानि सौभद्रो द्रावयामास भारत । तूलराशीनिवाकाशे मारुत: सर्वतो दिशम्
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! સુભદ્રાપુત્રે તે તમામ વ્યૂહોને એવો વિખેરી નાખ્યો કે સૈન્ય ચારેય દિશામાં ભાગી ગયું—જેમ પવન આકાશમાં રૂઈના ઢગલા ઉડાવી દે છે।
Verse 9
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत । त्रातारं नाध्यगच्छन्त पड़्के मग्ना इव द्विपा:,भरतनन्दन! अभिमन्युके द्वारा खदेड़ी जाती हुई आपकी सेनाएँ कीचड़में फँसे हुए हाथियोंके समान किसीको अपना रक्षक न पा सकी
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તેના દ્વારા હાંકી કાઢાતી તમારી સેનાઓ કોઈ રક્ષકને ન શોધી શકી—જેમ કાદવમાં ફસાયેલા હાથી દૃઢ જમીન પામી શકતા નથી।
Verse 10
विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम | अभिमन्यु: स्थितो राजन विधूमो 5ग्निरिव ज्वलन्,नरश्रेष्ठू आपकी सम्पूर्ण सेनाओंको खदेड़कर अभिमन्यु धूमरहित अग्निकी भाँति प्रकाशित हो रहा था
સંજય બોલ્યો—હે નરોત્તમ! તમારી સર્વ સેનાઓને હાંકી કાઢીને, હે રાજન, અભિમન્યુ ધુમાડા વિનાની અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત થઈ અડગ ઊભો રહ્યો।
Verse 11
न चैनं तावका राजन् विषेहुररिघातिनम् | प्रदीप्तं पावक॑ यद्धत् पतड़ा: कालचोदिता:
સંજય બોલ્યો—હે રાજન! તમારા યોદ્ધાઓ શત્રુઘાતી અભિમન્યુનો વેગ સહન ન કરી શક્યા—જેમ કાળપ્રેરિત પતંગિયા પ્રજ્વલિત અગ્નિ સહન કરી શકતા નથી।
Verse 12
प्रहरन् सर्वशत्रुभ्य: पाण्डवानां महारथ: । अदृश्यत महेष्वास: सवज्र इव वासव:,सम्पूर्ण शत्रुओंपर प्रहार करता हुआ पाण्डव-महारथी महाधनुर्धर अभिमन्यु वज्रधारी इन्द्रके समान दृष्टिगोचर हो रहा था
સંજય બોલ્યો—સમસ્ત શત્રુઓ પર પ્રહાર કરતો પાંડવોનો મહારથી, મહાધનુર્ધર અભિમન્યુ વજ્રધારી વાસવ (ઇન્દ્ર) સમાન દેખાતો હતો।
Verse 13
हेमपृष्ठं धनुश्चास्य ददृशे विचरद् दिशः । तोयदेषु यथा राजन् राजमाना शतह्ृददा
સંજય બોલ્યો—રાજન! મેં તેનું સુવર્ણપીઠવાળું ધનુષ્ય જોયું; તે સર્વ દિશાઓમાં વિહરતું હતું અને વરસાદી વાદળોમાં વીજળી જેમ ઝળહળતું હતું।
Verse 14
शराश्ष निशिता: पीता निश्चरन्ति सम संयुगे | वनात् फुल्लद्रुमाद् राजन् भ्रमराणामिव व्रजा:
સંજય બોલ્યો—રાજન! સમયુદ્ધમાં તેના ધનુષ્યમાંથી તીક્ષ્ણ અને ઝળહળતા બાણો સતત નીકળતા હતા; જાણે ફૂલેલા વૃક્ષોથી ભરેલા વનપ્રાંતમાંથી ભમરોનાં ઝુંડ બહાર નીકળે તેમ।
Verse 15
तथैव चरतस्तस्य सौभद्रस्य महात्मन: । रथेन काज्चनाड्रेन ददृशुर्नान्तरं जना:,महामना सुभद्राकुमार अभिमन्यु सुवर्णमय रथके द्वारा पूर्ववत् रणभूमिमें विचरता रहा; लोगोंने उसकी गतिमें कोई अन्तर नहीं देखा
સંજય બોલ્યો—મહાત્મા સુભદ્રાપુત્ર અભિમન્યુ પૂર્વવત્ પોતાના સુવર્ણમય રથ પર રણભૂમિમાં વિહરતો રહ્યો; લોકોએ તેની ગતિમાં જરાય અંતર જોયું નહીં।
Verse 16
मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणिं च सबूहदूबलम् | सैन्धवं च महेष्वासो व्यचरल्लघु सुष्ठ च
સંજય બોલ્યો—મહાધનુર્ધર અભિમન્યુએ કૃપ, દ્રોણ, દ્રોણપુત્ર અશ્વત્થામા, બૃહદબલ અને સૈંધવ જયદ્રથ—આ સૌને મોહીત કરીને, સુંદર અને ઝડપી ગતિથી સર્વ દિશાઓમાં વિહર્યો।
Verse 17
मण्डलीकृतमेवास्य धनु: पश्याम भारत । सूर्यममण्डलसंकाशं दहतस्तव वाहिनीम्
સંજય બોલ્યો—હે ભારત! તારી સેનાને દહન કરતાં હું તેના ધનુષ્યને સદા મંડળાકાર જ જોઉં છું; તે સૂર્યમંડળ સમાન તેજસ્વી છે।
Verse 18
त॑ दृष्टवा क्षत्रिया: शूरा: प्रतपन्तं तरस्विनम् । द्विफाल्गुनमिमं लोक॑ मेनिरे तस्य कर्मभि:
શત્રુઓને સંતાપ આપતા તેજસ્વી, વેગવાન વીરને જોઈ સર્વ શૂર ક્ષત્રિયોએ તેના કર્મોથી એવું માન્યું કે આ લોકમાં જાણે બે અર્જુન થઈ ગયા છે।
Verse 19
तेनादिता महाराज भारती सा महाचमू: । व्यभ्रमत् तत्र तत्रैव योषिन्मदवशादिव,महाराज! अभिमन्युसे पीड़ित हुई भरतवंशियोंकी वह विशाल सेना मदोन्मत्त युवतीकी भाँति वहीं चक्कर काट रही थी
મહારાજ! તેના પ્રહારથી પીડિત થઈ ભરતવંશીઓની તે વિશાળ સેના ત્યાં ને ત્યાં મદોન્મત્ત યુવતીની જેમ ચક્કર ખાતી ગૂંચવાઈ ગઈ।
Verse 20
द्रावयित्वा महासैन्यं कम्पयित्वा महारथान् । नन्दयामास सुहृदो मयं जित्वेव वासव:,मयासुरपर विजय पानेवाले इन्द्रकी भाँति अभिमन्युने उस विशाल सेनाको भगाकर, महारथियोंको कँपाकर अपने सुहृदोंको आनन्दित किया
મહાસેનાને ભગાડી અને મહારથીઓને કંપાવી અભિમન્યુએ પોતાના સુહૃદોને આનંદિત કર્યા—જેમ મયાસુરને જીતી વાસવ (ઇન્દ્ર) આનંદિત થયો હતો।
Verse 21
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे । चक्कुरार्तस्वनं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम्,उसके द्वारा युद्धमें खदेड़े हुए आपके सैनिक मेघोंकी गर्जनाके समान घोर आर्तनाद करने लगे
યુદ્ધમાં તેના દ્વારા ખદેડાતા તમારા સૈનિકોએ વાદળોની ગર્જના સમાન ભયંકર આર્તનાદ કર્યો।
Verse 22
त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्थ भारत । मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि
હે ભારતવંશીય નરેશ! તમારી સેનામાં ઊઠેલો તે ભયંકર નિનાદ સાંભળી—જે પૂર્ણિમાના જ્વારમાં પવનથી ઉછળતા સમુદ્રના ગર્જન સમાન હતો—દુર્યોધને તે ક્ષણે ઋષ્યશૃંગપુત્ર રાક્ષસ અલંબુષને (અભિમન્યુના પરાક્રમનો ઉલ્લેખ કરી) સંબોધ્યો।
Verse 23
दुर्योधनस्तदा राजजन्नार्ष्पशृद्धिमभाषत । एष कार्ष्णिमहाबाहो द्वितीय इव फाल्गुन:
સંજય બોલ્યા—હે રાજન, તે સમયે દુર્યોધને ઋષ્યશૃંગપુત્ર રાક્ષસ અલંબુષને સંબોધીને કહ્યું—“મહાબાહો! આ કાર્ષ્ણિ તો જાણે બીજો ફાલ્ગુન (અર્જુન) છે.”
Verse 24
चमूं द्रावयते क्रोधाद् वृत्रो देवचमूमिव । तस्य चान्यन्न पश्यामि संयुगे भेषजं महत्
ક્રોધમાં તે સેનાને એમ હંકારી નાખે છે, જેમ વૃત્રે દેવસેનાને છિન્નભિન્ન કરી હતી. અને યુદ્ધમાં તેના માટે બીજો કોઈ મહાન ઉપાય મને દેખાતો નથી.
Verse 25
स गत्वा त्वरितं वीरं॑ जहि सौभद्रमाहवे
હે વીર! ત્વરિત ત્યાં જઈને યુદ્ધમાં સૌભદ્ર (અભિમન્યુ)ને સંહાર.
Verse 26
स एवमुक्तो बलवान राक्षसेन्द्र: प्रतापवान्,आपके पुत्र दुर्योधनके ऐसा कहनेपर उसकी आज्ञासे बलवान् एवं प्रतापी राक्षसराज अलम्बुष तुरंत ही वर्षाकालके मेघकी भाँति जोर-जोरसे गर्जना करता हुआ समरभूमिमें गया
આ રીતે કહ્યા પછી બલવાન અને પ્રતાપી રાક્ષસરાજ અલંબુષ, તમારા પુત્ર દુર્યોધનની આજ્ઞાથી, વર્ષાકાળના મેઘની જેમ ઘોર ગર્જના કરતો તત્કાળ સમરભૂમિ તરફ ગયો.
Verse 27
प्रययौ समरे तूर्ण तव पुत्रस्य शासनात् । नर्दमानो महानादं प्रावृषीव बलाहक:
તમારા પુત્રની આજ્ઞાથી તે તત્કાળ સમરમાં ગયો; વર્ષાકાળના મેઘની જેમ મહાનાદથી ગર્જના કરતો આગળ વધ્યો.
Verse 28
तस्य शब्देन महता पाण्डवानां बल॑ महत् | प्राचलत् सर्वतो राजन वातोद्धूत इवार्णव:,राजन! उसके महान् गर्जनसे वायुसे विक्षुब्ध हुए समुद्रके समान पाण्डवोंकी विशाल सेनामें सब ओर हलचल मच गयी
રાજન! તેના તે મહાન ગર્જનાથી પાંડવોની વિશાળ સેના સર્વ તરફથી કંપી ઊઠી—જેમ પવનથી ઉછળતો સમુદ્ર.
Verse 29
बहवश्न महाराज तस्य नादेन भीषिता: । प्रियान् प्राणान् परित्यज्य निपेतुर्धरणीतले
મહારાજ! તેના નાદથી ભયભીત થયેલા ઘણા યોદ્ધાઓ પોતાના પ્રિય પ્રાણ ત્યજી ધરતી પર પડી ગયા.
Verse 30
महाराज! उसके सिंहनादसे भयभीत हो बहुत-से सैनिक अपने प्यारे प्राणोंको त्यागकर पृथ्वीपर गिर पड़े ।।
મહારાજ! તેના સિંહનાદથી ભયભીત થઈ ઘણા સૈનિકો પ્રિય પ્રાણ ત્યજી ધરતી પર પડી ગયા. અને કાર્ષ્ણિ પણ હર્ષ-ઉત્સાહથી ભરાઈ, બાણ ચઢાવેલું ધનુષ હાથમાં લઈ, રથના આસન પર જાણે નૃત્ય કરતો હોય તેમ તે રાક્ષસ તરફ ધસી ગયો.
Verse 31
ततः स राक्षस: क्रुद्ध: सम्प्राप्यैवार्जुनिं रणे । नातिदूरे स्थितां तस्य द्रावयामास वै चमूम्
પછી ક્રોધથી પ્રજ્વલિત તે રાક્ષસ યુદ્ધમાં અર્જુનપુત્ર પાસે પહોંચી, તેની નજીક ઊભેલી તેની સેનાને હાંકી કાઢવા લાગ્યો.
Verse 32
तां वध्यमानां च तथा पाण्डवानां महाचमूम् । प्रत्युद्ययौ रणे रक्षो देवसेनां यथा बल:
આ રીતે પીડાતી પાંડવોની મહાસેનાપર તે રાક્ષસ યુદ્ધમાં એ રીતે તૂટી પડ્યો, જેમ ‘બલ’ નામનો દૈત્ય દેવસેનાપર ચઢી આવ્યો હતો.
Verse 33
विमर्द: सुमहानासीत् तस्य सैन्यस्य मारिष । रक्षसा घोररूपेण वध्यमानस्य संयुगे,आर्य! युद्धस्थलमें भयंकर राक्षसके द्वारा मारी जाती हुई उस सेनाका महान् संहार होने लगा
સંજય બોલ્યો—મારિષ! તે સેનામાં અતિ મહાન ઘમાસાન ઊભો થયો. આર્ય! યુદ્ધભૂમિમાં ઘોરરૂપ રાક્ષસ દ્વારા કાપાતી જતી તે સેનાનો મહાસંહાર શરૂ થયો.
Verse 34
ततः शरसहसैस्तां पाण्डवानां महाचमूम् । व्यद्रावयद् रणे रक्षो दर्शयन् स्वपराक्रमम्
ત્યારબાદ રાક્ષસે પોતાનું પરાક્રમ દર્શાવતા રણક્ષેત્રમાં હજારો બાણોથી પાંડવોની તે વિશાળ સેનાને હાંકી કાઢવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 35
सा वध्यमाना च तथा पाण्डवानामनीकिनी । रक्षसा घोररूपेण प्रदुद्राव रणे भयात्,उस घोर राक्षसके द्वारा उस प्रकार मारी जाती हुई वह पाण्डवसेना भयके मारे रणभूमिसे भाग चली
આ રીતે ઘોરરૂપ રાક્ષસ દ્વારા મારાતી પાંડવોની તે સેના ભયથી રણભૂમિમાંથી ભાગી ગઈ.
Verse 36
प्रमृद्य च रणे सेनां पद्मिनीं वारणो यथा । ततोऊभिदुद्राव रणे द्रौपदेयान्ू महाबलान्
જેમ હાથી કમળોથી ભરેલા સરોવર ને મથીને ચકનાચૂર કરી નાખે, તેમ રણભૂમિમાં સેનાને રौંદીને અલંબુષ મહાબલી દ્રૌપદીપુત્રો પર તૂટી પડ્યો.
Verse 37
तेतु क्रुद्धा महेष्वासा द्रौपदेया: प्रहारिण: । राक्षसं दुद्रुवु: संख्ये ग्रहा: पडच रविं यथा
ત્યારે ક્રોધિત થયેલા, મહાધનુર્ધર અને પ્રહારકુશળ દ્રૌપદેયો રણમાં તે રાક્ષસ પર એમ તૂટી પડ્યા, જાણે ગ્રહો સૂર્ય પર ચઢાઈ કરે તેમ.
Verse 38
वीर्यवद्धिस्ततस्तैस्तु पीडितो राक्षसोत्तम: । यथा युगक्षये घोरे चन्द्रमा: पञ्चभिरग्रहै:
સંજય બોલ્યો—એવી રીતે તે પરાક્રમી યોદ્ધાઓ દ્વારા વારંવાર હેરાન અને કઠોર રીતે દબાવવામાં આવતાં, રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ તે રાક્ષસ પરાજિત સમાન થઈ ગયો; જેમ ભયંકર યુગાંત સમયે ચંદ્રમા પાંચ ગ્રહોથી ગ્રસ્ત થઈ પીડાય છે.
Verse 39
उस समय उन पराक्रमी द्रौपदीपुत्रोंद्वारा वह श्रेष्ठ राक्षस उसी प्रकार पीड़ित होने लगा, जैसे भयानक प्रलयकाल आनेपर चन्द्रमा पाँच ग्रहोंद्वारा पीड़ित होते हैं ।।
સંજય બોલ્યો—ત્યારે દ્રૌપદીના પરાક્રમી પુત્રો દ્વારા તે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ અત્યંત પીડિત થવા લાગ્યો; જેમ પ્રલયકાળ નજીક આવે ત્યારે ચંદ્રમા પાંચ ગ્રહોથી પીડાય છે. ત્યારબાદ મહાબલી પ્રતિવિંધ્યએ સર્વ બાજુથી ઝડપથી છોડાયેલા, લોખંડના બનેલા, અણમુંદ્ર અગ્રવાળા તીક્ષ્ણ બાણોથી તે રાક્ષસને ચીરી નાંખ્યો.
Verse 40
स तैभिन्नतनुत्राण: शुशुभे राक्षसोत्तम: । मरीचिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान्
તે બાણોએ કવચ ભેદી શરીરમાં ઘૂસી ગયા છતાં રાક્ષસશ્રેષ્ઠ વધુ જ શોભિત થયો—જેમ સૂર્યકિરણોથી ઓતપ્રોત મહામેઘ.
Verse 41
विषक्तै: स शरैश्वापि तपनीयपरिच्छदै: । आर्ष्यशृद्िर्बभौ राजन् दीप्तशुड्र इवाचल:,राजन! शरीरमें धँसे हुए उन सुवर्णभूषित बाणों-द्वारा राक्षत अलम्बुष चमकीले शिखरोंवाले पर्वतकी भाँति सुशोभित हुआ
રાજન! શરીરમાં ઘૂસી ગયેલા સુવર્ણભૂષિત બાણોથી રાક્ષસ અલંબુષ એવો શોભિત થયો—જેમ દીપ્ત શિખરોવાળો પર્વત.
Verse 42
ततस्ते भ्रातर: पड्च राक्षसेन्द्रं महाहवे । विव्यधुर्निशितैर्बाणैस्तपनीयवि भूषितै:,तदनन्तर उन पाँचों भाइयोंने उस महासमरमें सुवर्णभूषित तीक्ष्ण बाणोंद्वारा राक्षसराज अलम्बुषको क्षत-विक्षत कर दिया
ત્યારબાદ તે પાંચ ભાઈઓએ મહાયુદ્ધમાં સુવર્ણભૂષિત તીક્ષ્ણ બાણોથી રાક્ષસરાજને ભેદી ભારે રીતે ઘાયલ કર્યો.
Verse 43
स निर्भिन्न: शरैघेरिर्भुजगै: कोपितैरिव । अलम्बुषो भृशं राजन् नागेन्द्र इव चुक़रुधे
રાજન! તે ઘોર બાણોથી અત્યંત વિદ્ધ અને ઘાયલ થયેલો અલંબુષ—જાણે ક્રોધિત સર્પોએ આક્રમણ કર્યું હોય તેમ—અંકુશથી વિંધાયેલા ગજરાજની જેમ પ્રચંડ રોષે ભભૂકી ઊઠ્યો।
Verse 44
सो&तिविद्धो महाराज मुहूर्तमथ मारिष । प्रविवेश तमो दीर्घ पीडितस्तैर्महारथै:,महाराज! उन महारथियोंके बाणोंसे अत्यन्त आहत और पीड़ित हो अलम्बुष दो घड़ीतक भारी मोह (मूर्च्छा)-में डूबा रहा
મહારાજ! તે મહારથીઓના બાણોથી વારંવાર અતિ વિદ્ધ અને પીડિત થઈ અલંબુષ થોડા સમય માટે દીર્ઘ અંધકારમાં પ્રવેશી ગયો—મોહગ્રસ્ત થઈ તેની ચેતના લુપ્ત થઈ ગઈ।
Verse 45
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां क्रोधेन द्विगुणीकृत: । चिच्छेद सायकांस्तेषां ध्वजांश्वैव धनूंषि च,तदनन्तर होशमें आकर वह दूने क्रोधसे जल उठा। फिर उसने उनके सायकों, ध्वजों और धनुषोंके टुकड़े-टुकड़े कर डाले
પછી સંજ્ઞા પ્રાપ્ત કરતાં જ તે દ્વિગુણ ક્રોધે પ્રજ્વલિત થયો. ત્યારબાદ તેણે તેમના બાણો, ધ્વજો અને ધનુષ્યોને કાપી કાપી ચુરચુર કરી નાખ્યા।
Verse 46
एकैकं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्मयतन्निव | अलनम्बुषो रथोपस्थे नृत्यन्निव महारथ:,इसके बाद रथकी बैठकमें नृत्य-सा करते हुए महारथी अलम्बुषने मुसकराते हुए उनमेंसे एक-एकको पाँच-पाँच बाणोंद्वारा घायल कर दिया
પછી રથના મંચ પર નૃત્ય કરતો હોય તેમ મહારથી અલંબુષ હસતાં હસતાં, જાણે રમતમાં હોય તેમ, તેમનાં એકેકને પાંચ પાંચ બાણોથી વિદ્ધ કરવા લાગ્યો।
Verse 47
त्वरमाण: सुसंरब्धो हयांस्तेषां महात्मनाम् । जघान राक्षस: क्रुद्ध: सारथींश्व महाबल:
પછી મહાબળવાન રાક્ષસ અલંબુષ ક્રોધે ઉન્મત્ત બની, ઉતાવળે અને ઘોર આવેશમાં, તે મહાત્મા યોદ્ધાઓના ઘોડાઓને ઘાયલ કરી પાડી દેવા લાગ્યો અને તેમના સારથીઓને પણ માર્યા।
Verse 48
बिभेद च सुसंरब्ध: पुनश्नैनान् सुसंशितै: । शरैरबहुविधाकारै: शतशो5थ सहस्रश:,इसके बाद पुनः कुपित हो भाँति-भाँतिके सैकड़ों और हजारों तीखे बाणोंद्वारा उन सबको गहरी चोट पहुँचायी
પછી તે અત્યંત ક્રોધિત થઈ ફરી આક્રમણ કરી, અનેક પ્રકારના સુંશિત તીક્ષ્ણ બાણો—સૈકડાઓ અને હજારો—વર્ષાવી તેમને ફરી ભેદી ઊંડા ઘા પહોંચાડવા લાગ્યો।
Verse 49
विरथांश्व महेष्वासान् कृत्वा तत्र स राक्षस: । अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामो निशाचर:,उन महाथनुर्धर वीरोंको रथहीन करके युद्धमें उन्हें मार डालनेकी इच्छासे निशाचर अलम्बुषने बड़े वेगसे उनपर धावा किया
ત્યાં મહાધનુર્ધર વીરોને રથ અને અશ્વ વિનાના કરી, તે નિશાચર રાક્ષસ અલંબુષ યુદ્ધમાં તેમને મારી નાખવાની ઇચ્છાથી મહાવેગે તેમની ઉપર ધસી આવ્યો।
Verse 50
तानर्दितान् रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना | दृष्टवार्जुनसुत: संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत्
રણક્ષેત્રમાં તે દુરાત્મા રાક્ષસ દ્વારા તેઓ અત્યંત પીડિત થતા દેખાઈ, અર્જુનપુત્ર અભિમન્યુએ યુદ્ધમાં ફરી તે રાક્ષસ પર ધાવા કર્યો।
Verse 51
तयो: समभवद् युद्ध वृत्रवासवयोरिव । ददृशुस्तावका: सर्वे पाण्डवाश्न महारथा:,फिर उन दोनोंमें वृत्रासुर और इन्द्रके समान भयंकर युद्ध होने लगा। आपके और पाण्डवपक्षके सभी महारथी उस युद्धको देखने लगे
પછી તે બંને વચ્ચે વૃત્રાસુર અને વાસવ (ઇન્દ્ર) જેવી ભયંકર લડાઈ ઊભી થઈ। તમારા પક્ષના અને પાંડવોના બધા મહારથીઓ તે યુદ્ધ જોવા લાગ્યા।
Verse 52
तौ समेतौ महायुद्धे क्रोधदीप्तौ परस्परम् । महाबलौ महाराज क्रोधसंरक्तलोचनौ
હે મહારાજ, તે મહાયુદ્ધમાં તે બંને સામસામે ભેગા થયા; પરસ્પર ક્રોધથી પ્રજ્વલિત, મહાબળવાન, અને ક્રોધથી તેમની આંખો લાલ થઈ ગઈ હતી।
Verse 53
परस्परमवेक्षेतां कालानलसमौ युधि । तयो: समागमो घोरो बभूव कटुकोदय:
યુદ્ધમધ્યે તે બંને કાળ અને સર્વભક્ષક અગ્નિ સમા પરસ્પર એકબીજાને નિહાળતા રહ્યા. તેમનો તે ઘોર સમાગમ અત્યંત કટુ પરિણામોનું સૂચક, અશુભ વળાંક બની ઊઠ્યો.
Verse 54
यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयो: पुरा
જેમ પ્રાચીન કાળે દેવાસુર-યુદ્ધમાં શક્ર અને શંબર વચ્ચે થયું હતું…
Verse 99
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें परस्पर व्यूढ-रचनाके पश्चात् उत्पातदर्शनविषयक निन्यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના ભીષ્મપર્વના અંતર્ગત ભીષ્મવધપર્વમાં, પરસ્પર વ્યૂહ-રચના પછી, અપશકુન-દર્શન વિષયક નવ્વાણું (૯૯) અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 100
महाराज! उस महायुद्धमें क्रोधसे उद्दीप्त हो आँखें लाल-लाल करके एक-दूसरेसे भिड़े हुए वे दोनों महाबली वीर युद्धमें काल और अग्निके समान परस्पर देखने लगे। उनका वह घोर संग्राम अत्यन्त कटु परिणामको प्रकट करनेवाला था। पूर्वकालमें देवासुर-संग्रामके अवसरपर इन्द्र और शम्बरासुरमें जैसा भयंकर युद्ध हुआ था
મહારાજ! તે મહાયુદ્ધમાં ક્રોધથી પ્રજ્વલિત થઈ આંખો લાલ કરી તે બંને મહાબલી વીર પરસ્પર ભીડ્યા અને યુદ્ધમાં કાળ તથા અગ્નિ સમા એકબીજાને નિહાળવા લાગ્યા. તેમનો તે ઘોર સંઘર્ષ અત્યંત કટુ પરિણામનું સૂચન કરતો હતો. પૂર્વકાળે દેવાસુર-સંગ્રામમાં ઇન્દ્ર અને અસુર શંબર વચ્ચે જેવો ભયંકર યુદ્ધસમાગમ થયો હતો, એવો જ તેમનાં વચ્ચે પણ થયો.
Verse 246
ऋते त्वां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम् । जैसे वृत्रासुर देवताओंकी सेनाको मार भगाता था
તમારા સિવાય—હે રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, સર્વ વિદ્યાઓમાં પારંગત—મને બીજો કોઈ દેખાતો નથી. જેમ વૃત્રાસુર દેવતાઓની સેનાને મારીને ભગાડતો હતો, તેમ આ યોદ્ધા પણ ક્રોધપૂર્વક મારી સેનાને ખદેડી રહ્યો છે. આ યુદ્ધભૂમિમાં, સર્વ વિદ્યાઓમાં નિપુણ અને રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ તમારાં જેવા વીરને છોડીને, આ ‘રોગ’ની સર્વોત્તમ દવા બની શકે એવો બીજો કોઈ મને દેખાતો નથી.
Verse 256
वयं पार्थ हनिष्यामो भीष्मद्रोणपुरोगमा: । “अतः तुम तुरंत जाकर युद्धके मैदानमें वीर सुभद्राकुमारका वध करो और हमलोग भीष्म तथा द्रोणाचार्यको आगे करके अर्जुनको मार डालेंगे!
સંજય બોલ્યો—હે પાર્થ! ભીષ્મ અને દ્રોણને અગ્રેસર રાખીને અમે તને સંહારશું।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira and Arjuna confront a dharma-saṅkaṭa: how to pursue rightful sovereignty and public welfare while facing an elder-teacher figure (Bhīṣma) whose defeat feels morally burdensome, yet whose continued command makes resolution unattainable.
The chapter frames ethical action as duty executed with discernment: consult wisely, honor constraints, and act without collapsing into either despair-driven withdrawal or uncontrolled aggression—thus aligning strategy with svadharma.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is structural: it supplies a sanctioned tactical-ethical rationale (Bhīṣma’s own declared constraint) that legitimizes the coming turning point within the epic’s broader causality of karma, vows, and consequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.