Adhyaya 93
अनुशासनपर्व अध्याय ९३ — तपस्, सदोपवास, विघसाशन, अतिथिप्रियता (Austerity, regulated fasting, residual-eating, and hospitality)
Upa-parva: Vratācāra–Tapas–Atithi-dharma (Instruction on vows, austerity, and hospitality)
Yudhiṣṭhira questions Bhīṣma on the dharmic status of eating havis (oblational food) by vow-observing twice-born persons, and on what constitutes genuine tapas when people equate it with upavāsa (fasting). Bhīṣma reframes austerity as disciplined, non-self-harming regulation rather than extreme deprivation over long periods, and enumerates ideals such as continence, continual ritual orientation, purity, truthfulness, restraint, non-meat consumption, generosity, and guest-friendliness. The chapter then provides operational definitions: a ‘sadopavāsī’ is one who does not eat between the morning and evening meals; ‘brahmacarya’ is treated as compatible with household life through regulated sexual conduct; ‘amāṃsāśī’ is defined as avoiding unnecessary meat; purity is linked to giving; and ‘amṛtāśī’ is described as one who eats only after dependents and guests have eaten. ‘Vighasāśī’ is defined as eating what remains after offerings to deities and ancestors and after feeding dependents and guests. The discourse concludes with a merit schema: such disciplined hospitality and residual-eating are associated with superior posthumous destinations and honor in Brahmā’s abode.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर को श्राद्ध-दान के सूक्ष्म नियमों में प्रवेश कराते हैं—दान का फल केवल वस्तु से नहीं, पात्रता, श्रद्धा और विधि से तय होता है। → प्रश्न उठता है: क्या क्षत्रिय दानकर्ता को ब्राह्मणों की परीक्षा करनी चाहिए? भीष्म कहते हैं—सामान्य दान में ब्राह्मणों की ‘परीक्षा’ न करे, पर देवकर्म और पितृकर्म (श्राद्ध) में न्यायपूर्वक परीक्षण आवश्यक है; क्योंकि एक दोषपूर्ण पंक्ति पूरे श्राद्ध को निष्फल कर सकती है। फिर वे अपात्रों की श्रेणियाँ गिनाते हैं—देवलक (सोम-विक्रेता), वाणिज्य-वृत्ति से श्राद्ध-भोज लेने वाले, निन्दक, असूयक, श्रद्धाहीन दाता/ग्राही, तथा मित्र-प्रधान भोज-व्यवस्था—जिनसे पितर तृप्त नहीं होते। → भीष्म का निर्णायक विधान: श्राद्ध में ‘पंक्ति-पावन’ वेदज्ञ, संयमी, व्रतस्थ ब्राह्मणों का चयन ही प्रधान है; जो पतित नहीं और पंक्तिदोषों से रहित है वही पंक्ति को शुद्ध करता है। इसके विपरीत असूया से दिया गया या श्रद्धा-विहीन दान ‘असुरेन्द्र’ के भाग में चला जाता है—यही अध्याय का तीखा नैतिक शिखर है। → भीष्म संतुलन स्थापित करते हैं—देवता अपने दैव तेज से ब्राह्मण-पूजन की प्रेरणा देते हैं, अतः दानकर्ता को आदर-भाव रखना चाहिए; पर श्राद्ध में दूर से ही वेदपारग, आचरण-शुद्ध ब्राह्मणों की पहचान कर, निन्दक/अपात्रों को अलग रखकर, पितरों के लिए फलदायी श्राद्ध करना चाहिए। → श्राद्ध में ‘पंक्ति-दोष’ और ‘पंक्ति-पावन’ की और सूक्ष्म कसौटियाँ आगे के उपदेश में विस्तृत होने का संकेत देती हैं।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक नवासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८९ ॥। अपना बछ। अकाल नवतितमो< ध्याय: भ्राद्धमें ब्राह्मणोंकी परीक्षा, पंक्तिदूषक और पंक्तिपावन ब्राह्म॒णोंका वर्णन, श्राद्धमें लाख मूर्ख ब्राह्मणोंको भोजन करानेकी अपेक्षा एक वेदवेत्ताको भोजन करानेकी श्रेष्ठतका कथन युधिछिर उवाच कीदृशे भ्य: प्रदातव्यं भवेच्छाद्धं पितामह । द्विजेभ्य: कुरुशार्टूल तन्मे व्याख्यातुमरहसि,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! कैसे ब्राह्मणको श्राद्धका दान (अर्थात् निमन्त्रण) देना चाहिये? कुरुश्रेष्ठ आप इसका मेरे लिये स्पष्ट वर्णन करें
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! કયા પ્રકારના બ્રાહ્મણોને શ્રાદ્ધનું દાન (નિમંત્રણ) આપવું જોઈએ? હે કુરુશાર્દૂલ! કૃપા કરીને તે મને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો।
Verse 2
भीष्म उवाच ब्राह्मणान् न परीक्षेत क्षत्रियो दानधर्मवित् | दैवे कर्मणि पित्र्ये तु न्यायमाहुः परीक्षणम्,भीष्मजीने कहा--राजन! दान-पधर्मके ज्ञाता क्षत्रियको देवसम्बन्धी कर्म (यज्ञ- यागादि) में ब्राह्मणकी परीक्षा नहीं करनी चाहिये, किंतु पितृकर्म (श्राद्ध) में उनकी परीक्षा न््यायसंगत मानी गयी है
ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! દાનધર્મ જાણનાર ક્ષત્રિયએ દેવકર્મમાં (યજ્ઞ-યાગાદિમાં) બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા ન કરવી જોઈએ; પરંતુ પિતૃકર્મમાં (શ્રાદ્ધાદિમાં) તેમની પરીક્ષા ન્યાયસંગત માનવામાં આવે છે।
Verse 3
देवता: पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा । उपेत्य तस्माद् देवेभ्य: सर्वेभ्यो दापयेन्नर:,देवता अपने दैव तेजसे ही इस जगतमें ब्राह्मणोंका पूजन (समादर) करते हैं; अतः देवताओं के उद्देश्यसे सभी ब्राह्मणोंके पास जाकर उन्हें दान देना चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—આ લોકમાં દેવતાઓ પોતાના દૈવી તેજથી જ બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરે છે; તેથી મનુષ્યે સર્વ બ્રાહ્મણો પાસે જઈ, સર્વ દેવતાઓના નિમિત્તે દાન આપવું જોઈએ।
Verse 4
श्राद्धे त्वथ महाराज परीक्षेद् ब्राह्मणान् बुध: । कुलशीलवयोरूपैर्विद्ययाभिजनेन च,किंतु महाराज! श्राद्धके समय विद्वान् पुरुष कुल, शील (उत्तम आचरण), अवस्था, रूप, विद्या और पूर्वजोंके निवासस्थान आदिके द्वारा ब्राह्मणकी अवश्य परीक्षा करे
ભીષ્મે કહ્યું—મહારાજ! શ્રાદ્ધ સમયે બુદ્ધિમાન પુરુષે બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા કરવી જોઈએ—કુલ, શીલ, વય, રૂપ, વિદ્યા અને અભિજાત્ય પ્રમાણે।
Verse 5
तेषामन्ये पंक्तिदूषास्तथान्ये पंक्तिपावना: । अपाक्तेयास्तु ये राजन् कीर्तयिष्यामि तान् शृणु,ब्राह्मणोंमें कुछ तो पंक्तिदूषक होते हैं और कुछ पंक्तिपावन। राजन! पहले पंक्तिदूषक ब्राह्मणोंका वर्णन करूँगा, सुनो
ભીષ્મે કહ્યું—તેમામાં કેટલાક પંક્તિદૂષક છે અને કેટલાક પંક્તિપાવન. હે રાજન! જે અપાંકતેય (પંક્તિમાં બેસવા અયોગ્ય) છે, તેમનો વર્ણન હું કરું છું—સાંભળો।
Verse 6
कितवो भ्रूणहा यक्ष्मी पशुपालो निराकृति: । ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको गायन: सर्वविक्रयी
ભીષ્મે કહ્યું—જુગારી, ભ્રૂણહંતક, ક્ષયરોગી, નીચ વૃત્તિનો પશુપાલક, વિકૃત/કુરુપ દેહવાળો, ગામનો દોડધામ કરતો ચાકર-દૂત, વ્યાજખોર, વ્યાવસાયિક ગાયક અને જે બધું જ વેચે એવો—આ બધા અપાંકતેય ગણાય છે।
Verse 7
अगारदाही गरद: कुण्डाशी सोमविक्रयी । सामुद्रिको राजभृत्यस्तैलिक: कूटकारक:
ભીષ્મે કહ્યું—જે ઘરો સળગાવે, જે વિષ આપે, જે કપટભર્યા જુગારથી જીવિકા ચલાવે, જે સોમ વેચે, જે સમુદ્રમાર્ગી વેપારથી જીવે, રાજાનો પગારદાર સેવક, તેલિયો અને કૂટલેખ/જાળસાજ—આ બધા નિંદનીય ઉપાર્જન અને હાનિકારક લોકો કહેવાય છે.
Verse 8
पित्रा विवदमानश्व यस्य चोपपतिर्गृहि । अभिशस्तस्तथा स्तेन: शिल्पं यश्षोपजीवति
ભીષ્મે કહ્યું—જે પિતასთან સતત વિવાદ કરે, જેના ઘરમાં ઉપપતિ (પરપુરુષ) રહે, જે જાહેરમાં ગંભીર દોષારોપણ/અભિશસ્ત હોય, તેમ જ ચોર, અને જે નીચ શિલ્પથી જીવિકા કરે—એવા લોકો આચરણથી કલુષિત અને સમાજમાં નિંદિત ગણાય છે; તેથી વિશ્વાસ અને ધર્મસંગતિના વિષયોમાં તેમને ટાળવા જોઈએ.
Verse 9
पर्वकारश्न सूची च मित्रध्रुक् पारदारिक: । अव्रतानामुपाध्याय: काण्डपृष्ठस्तथैव च
ભીષ્મે કહ્યું—જે દસ્તાવેજો/લેખનો કૂટ રીતે બનાવે કે ફેરફાર કરે, જે ચુગલખોર/સૂચક હોય, જે મિત્રદ્રોહી હોય, જે પરસ્ત્રીગામી હોય, જે અવ્રતી-અનુશાસનહીનોને ઉપદેશ આપતો ઉપાધ્યાય હોય, અને જે પીઠ પાછળથી ઘા કરે—આ બધું નીચ અને નિંદનીય આચરણ તરીકે ઓળખવું જોઈએ.
Verse 10
श्वभिश्व यः परिक्रामेद् य: शुना दष्ट एव च । परिवित्तिश्न यश्चव स्याद् दुश्चर्मा गुरुतल्पग:
ભીષ્મે કહ્યું—જે કૂતરા અને ઘોડાની સંગતમાં ફરતો રહે, જેને કૂતરાએ ખરેખર કાટ્યું હોય, જે ‘પરિવિત્તિ’ (સમાજે નિંદિત વૈવાહિક સ્થિતિ)માં રહે, જે દુર્ગંધવાળા ચર્મરોગથી પીડિત હોય, અને જે ગુરુતલ્પગ (ગુરુની શય્યા ભંગ કરનાર) હોય—એવા લોકો અહીં ઘોર અશૌચ અને નિંદનીય આચરણવાળા કહેવાયા છે; વિધિ અને સામાજિક મર્યાદામાં તેમના વિષે કડક સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
Verse 11
कुशीलवो देवलको नक्षत्रैर्यश्न॒ जीवति । ईदृशैब्राह्मिणैर्भुक्तमपांक्तेयैर्युधिष्ठिर
ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! કુશીલવ (ભ્રમણશીલ ગાયક-નટ), દેવલક (પગાર માટે મંદિર-સેવા કરનાર), અને જે નક્ષત્રવિદ્યા/જ્યોતિષથી જીવિકા કરે—આવા બ્રાહ્મણો અપાંક્તેય (પંક્તિભોજન માટે અયોગ્ય) ગણાય છે; તેમની સાથે ભોજન કરવાથી તે ભોજન ધર્મતઃ કલુષિત બને છે.
Verse 12
रक्षांसि गच्छते हव्यमित्याहुर्ब्रह्मयवादिन: । जुआरी, गर्भहत्यारा, राजयक्ष्माका रोगी, पशुपालन करनेवाला, अपढ़, गाँवभरका हरकारा, सूदखोर, गवैया, सब तरहकी चीज बेचनेवाला, दूसरोंका घर फूँकनेवाला, विष देनेवाला, माताद्वारा पतिके जीते-जी दूसरे पतिसे उत्पन्न किये हुए पुत्रके घर भोजन करनेवाला, सोमरस बेचनेवाला, सामुद्रिक विद्या (हस्तरेखा) से जीविका चलानेवाला, राजाका नौकर, तेल बेचनेवाला, झूठी गवाही देनेवाला, पितासे झगड़ा करनेवाला, जिसके घरमें जार पुरुषका प्रवेश हो वह, कलंकित, चोर, शिल्पजीवी, बहुरूपिया, चुगलखोर, मित्रद्रोही, परस्त्रीलम्पट, व्रतरहित, मनुष्योंका अध्यापक, हथियार बनाकर जीविका चलानेवाला, कुत्ते साथ लेकर घूमनेवाला, जिसे कुत्तेने काटा हो वह, जिसके छोटे भाईका विवाह हो गया हो ऐसा अविवाहित बड़ा भाई, चर्मरोगी, गुरुपत्नीगामी, नटका काम करनेवाला, देवमन्दिरमें पूजासे जीविका चलानेवाला और नक्षत्रोंका फल बताकर जीनेवाला--ये सभी ब्राह्मण पंक्तिसे बाहर रखने योग्य हैं! युधिष्ठिर! ऐसे पंक्तिदूषक ब्राह्मणोंका खाया हुआ हविष्य राक्षसोंको मिलता है, ऐसा ब्रह्मवादी पुरुषोंका कथन है ।। ६ -११३ || श्राद्ध भुक्त्वा त्वधीयीत वृषलीतल्पगश्न यः
ભીષ્મે કહ્યું— બ્રહ્મવાદી વિદ્વાનો કહે છે કે પંક્તિદૂષકોની સંગતમાં ખાધેલું હવિષ્ય રાક્ષસોને પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી શ્રાદ્ધભોજન કર્યા પછી ફરી વેદાધ્યયનમાં પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ; પરંતુ જે નીચ જાતિની સ્ત્રીનો સંગ કરે છે અથવા શય્યાની પવિત્રતા ભંગ કરીને ભોજન કરે છે, તે અપાત્ર બને છે—તેની સંગતિથી ક્રિયા દૂષિત થાય છે અને તેનું ફળ પિતૃ-દેવતાઓને બદલે અન્યત્ર વળી જાય છે.
Verse 13
सोमविक्रयिणे विष्ठा भिषजे पूयशोणितम्,सोमरस बेचनेवालेको जो श्राद्धका अन्न दिया जाता है, वह पितरोंके लिये विष्ठाके तुल्य है। श्राद्धमें वैद्यकों जिमाया हुआ अन्न पीब और रक्तके समान पितरोंको अग्राह्म हो जाता है। देवमन्दिरमें पूजा करके जीविका चलानेवालेको दिया हुआ श्राद्धका दान नष्ट हो जाता है--उसका कोई फल नहीं मिलता। सूदखोरको दिया हुआ अन्न अस्थिर होता है। वाणिज्यवृत्ति करनेवालेको श्राद्धमें दिये हुए अन्नका दान न इहलोकमें लाभदायक होता है और न परलोकमें
ભીષ્મે કહ્યું— સોમરસ વેચનારને શ્રાદ્ધનું અન્ન આપો તો તે પિતૃઓ માટે વિષ્ઠા સમાન બને છે; અને વૈદ્યને જમાડેલું અન્ન પૂય અને રક્ત સમાન થઈ પિતૃઓ માટે અગ્રાહ્ય બને છે. દેવાલયમાં પૂજા કરીને જીવિકા ચલાવનારને આપેલું શ્રાદ્ધ-દાન નષ્ટ થાય છે, ફળ આપતું નથી. સૂદખોરને આપેલું અન્ન અસ્થિર ફળવાળું થાય છે; અને વેપારીને શ્રાદ્ધમાં આપેલું ન આ લોકમાં લાભ આપે, ન પરલોકમાં.
Verse 14
नष्ट देवलके दत्तमप्रतिष्ठं च वार्धुषे । यत्तु वाणिजके दत्तं नेह नामुत्र तद् भवेत्,सोमरस बेचनेवालेको जो श्राद्धका अन्न दिया जाता है, वह पितरोंके लिये विष्ठाके तुल्य है। श्राद्धमें वैद्यकों जिमाया हुआ अन्न पीब और रक्तके समान पितरोंको अग्राह्म हो जाता है। देवमन्दिरमें पूजा करके जीविका चलानेवालेको दिया हुआ श्राद्धका दान नष्ट हो जाता है--उसका कोई फल नहीं मिलता। सूदखोरको दिया हुआ अन्न अस्थिर होता है। वाणिज्यवृत्ति करनेवालेको श्राद्धमें दिये हुए अन्नका दान न इहलोकमें लाभदायक होता है और न परलोकमें
ભીષ્મે કહ્યું— દેવાલયની સેવામાંથી જીવિકા ચલાવનારને આપેલું (ખાસ કરીને શ્રાદ્ધનું) દાન નષ્ટ થાય છે. સૂદખોરને આપેલું સ્થિર ફળ આપતું નથી. અને વેપારીને આપેલું ન આ લોકમાં ફળ આપે, ન પરલોકમાં.
Verse 15
भस्मनीव हुत॑ हव्यं तथा पौनर्भवे द्विजे । ये तु धर्मव्यपेतेषु चारित्रापगतेषु च । हव्यं कव्यं प्रयच्छन्ति तेषां तत् प्रेत्य नश्यति,एक पतिको छोड़कर दूसरा पति करनेवाली स्त्रीके पुत्रको दिया हुआ श्राद्धमें अन्नका दान राखमें डाले हुए हविष्यके समान व्यर्थ हो जाता है। जो लोग धर्मरहित और चरित्रहीन द्विजको हव्य-कव्यका दान करते हैं, उनका वह दान परलोकमें नष्ट हो जाता है
ભીષ્મે કહ્યું— જેમ રાખમાં ઢાળેલું હવિષ્ય વ્યર્થ થાય છે, તેમ પૌનર્ભવ (પુનર્વિવાહ/અનિયમિત વૈવાહિક સ્થિતિ સાથે જોડાયેલા) દ્વિજને આપેલું દાન નિષ્ફળ થાય છે. જે લોકો ધર્મથી ચ્યૂત અને સદાચારથી પતિત દ્વિજોને હવ્ય-કવ્ય આપે છે, તેમનું તે દાન મૃત્યુ પછી નષ્ટ થઈ જાય છે.
Verse 16
ज्ञानपूर्व तु ये तेभ्य: प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धय: । पुरीषं भुज्जते तेषां पितर: प्रेत्य निश्चय:,जो मूर्ख मनुष्य जान-बूझकर वैसे पंक्तिदूषक ब्राह्मणोंको श्राद्धमें अन्नका दान करते हैं, उनके पितर परलोकमें निश्चय ही उनकी विष्ठा खाते हैं
ભીષ્મે કહ્યું— જે અલ્પબુદ્ધિ લોકો જાણતાં-જાણતાં આવા પંક્તિદૂષક બ્રાહ્મણોને શ્રાદ્ધમાં અન્નદાન આપે છે, તેમના પિતૃઓ પરલોકમાં નિશ્ચયે તેમની વિષ્ઠા ભક્ષણ કરે છે.
Verse 17
एतानिमान् विजानीयादपांक्तेयान् द्विजाधमान् । शूद्राणामुपदेशं च ये कुर्वन्त्यल्पचेतस:,इन अधम ब्राह्मणोंको पंक्तिसे बाहर रखने-योग्य जानना चाहिये। जो मूढ़ ब्राह्मण शूद्रोंको वेदका उपदेश करते हैं, वे भी अपांक्तेय (अर्थात् पंक्ति-बाहर) ही हैं
Bhishma said: “These men should be recognized as unfit to sit in the sacred dining line—base among the twice-born. Those of little understanding who give Vedic instruction to Śūdras are likewise to be regarded as apāṅkteya, excluded from the communal rite.”
Verse 18
षष्टिं काण: शतं षण्ढ: श्रित्री यावत्प्रपश्यति । पंक््त्यां समुपविष्टायां तावद् दूषयते नृप,राजन! काना मनुष्य पंक्तिमें बैठे हुए साठ मनुष्योंको दूषित कर देता है। जो नपुंसक है, वह सौ मनुष्योंको अपवित्र बना देता है तथा जो सफेद कोढ़का रोगी है, वह बैठे हुए पंक्तिमें जितने लोगोंको देखता है, उन सबको दूषित कर देता है
Bhīṣma said: “O king, it is taught that when people are seated together in a dining row, a one-eyed man is said to taint sixty; an impotent man, a hundred; and a person afflicted with white leprosy is said to taint as many as he can see. The point is to stress the need for ritual and social safeguards in communal acts, so that what is undertaken as a pure, dharmic observance is not considered compromised.”
Verse 19
यद् वेष्टितशिरा भुंक्ते यद् भुंक्ते दक्षिणामुख: । सोपानत्कश्च यद् भुंक्ते सर्व विद्यात् तदासुरम्,जो सिरपर पगड़ी और टोपी रखकर भोजन करता है, जो दक्षिणकी ओर मुख करके खाता है तथा जूते पहने भोजन करता है, उनका वह सारा भोजन आसुर समझना चाहिये
Bhīṣma said: “Know that food is of an ‘āsuric’ (impure, undisciplined) character when it is eaten with the head wrapped (as with a turban or cap), when it is eaten facing south, or when it is eaten while wearing footwear.” The instruction underscores that even ordinary acts like eating should be governed by reverence, cleanliness, and proper orientation, for conduct shapes one’s inner disposition.
Verse 20
असूयता च यद् दत्तं यच्च श्रद्धाविवर्जितम् | सर्व तदसुरेन्द्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत्,जो दोषदृष्टि रखते हुए दान करता है और जो बिना श्राद्धके देता है, उस सारे दानको ब्रह्माजीने असुरराज बलिका भाग निश्चित किया है
Bhīṣma said: Whatever gift is given with fault-finding envy, and whatever is given devoid of faith, all of that Brahmā has assigned as the share of the lord of the Asuras. The teaching is that charity is ethically shaped not only by the act of giving, but by the giver’s inner disposition—faith and goodwill elevate a gift, while envy and lack of reverence divert its merit toward adverse ends.
Verse 21
ध्वानश्न पंक्तिदूषाश्न नावेक्षेरनू कथंचन । तस्मात् परिसृते दद्यात् तिलांश्वान्ववकीरयेत्,कुत्तों और पंकिादूषक ब्राह्मणोंकी किसी तरह दृष्टि न पड़े, इसके लिये सब ओरसे घिरे हुए स्थानमें श्राद्धका दान करे और वहाँ सब ओर तिल छींटे
Bhīṣma said: One should ensure that dogs and Brahmins who spoil the funeral-feast line do not in any way cast their gaze upon the śrāddha. Therefore, the offering should be made in a well-enclosed place, and sesame seeds should be scattered around to ward them off and protect the rite from defilement.
Verse 22
तिलैरविरहितं श्राद्ध कृतं क्रोधवशेन च । यातुधाना: पिशाचाश्न विप्रलुम्पन्ति तद्धवि:,जो श्राद्ध तिलोंसे रहित होता है, अथवा जो क्रोधपूर्वक किया जाता है, उसके हविष्यको यातुधान (राक्षस) और पिशाच लुप्त कर देते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—તિલ વિના કરેલું શ્રાદ્ધ, અથવા ક્રોધના વશમાં થઈ કરેલું શ્રાદ્ધ—તેનું હવિષ્ય યાતુધાન અને પિશાચો છીનવી લઈ બગાડી દે છે. તેથી શ્રાદ્ધ યોગ્ય દ્રવ્યો સાથે અને શાંત, શ્રદ્ધાભાવથી કરવું જોઈએ.
Verse 23
अपांक्तो यावतः पांक्तान् भुज्जानाननुपश्यति । तावत्फलाद भ्रंशयति दातारं तस्य बालिशम्,पंक्तिदूषक पुरुष पंक्तिमें भोजन करनेवाले जितने ब्राह्मणोंको देख लेता है, वह मूर्ख दाताको उलने ब्राह्मणोंके दानजनित फलसे वंचित कर देता है
ભીષ્મે કહ્યું—અપાંક્ત (જે પંક્તિમાં બેસવા અયોગ્ય) જેટલા પાંક્ત બ્રાહ્મણોને પંક્તિમાં ભોજન કરતા જુએ છે, તેટલા બ્રાહ્મણોના દાનજન્ય ફળથી તે તે મૂર્ખ દાતાને વંચિત કરે છે.
Verse 24
इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेया: पंक्तिपावना: | ये त्वतस्तान् प्रवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान् द्विजान्
ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ લોકોને પંક્તિ-પાવન તરીકે ઓળખવા જોઈએ. હવે હું તેમને કહું છું; અહીં તે દ્વિજોની પરખ કરી લે.
Verse 25
भरतश्रेष्ठस अब जिनका वर्णन किया जा रहा है, इन सबको पंक्तिपावन जानना चाहिये। इनका वर्णन इसलिये करूँगा कि तुम ब्राह्मणोंकी श्राद्धमें परीक्षा कर सको ।। विद्यावेदब्रतस्नाता ब्राह्मणा: सर्व एव हि । सदाचारपराश्रैव विज्ञेया: सर्वपावना:,विद्या और वेदव्रतमें स्नातक हुए समस्त ब्राह्मण यदि सदाचारमें तत्पर रहनेवाले हों तो उन्हें सर्वपावन जानना चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—વિદ્યા અને વેદવ્રતોમાં સ્નાતક થયેલા તથા સદાચાર પર સ્થિર રહેલા બધા બ્રાહ્મણોને સર્વપાવન તરીકે ઓળખવા જોઈએ; શ્રાદ્ધમાં યોગ્ય બ્રાહ્મણોની પરખ કરી શકાય એ માટે હું આ વર્ણન કરું છું.
Verse 26
पाक्तेयांस्तु प्रवक्ष्यामि ज्ञेयास्ते पंक्तिपावना: । त्रिणाचिकेत: पज्चाग्निस्त्रिसुपर्ण: षडंगवित्,अब मैं पांक्तेय ब्राह्मणोंका वर्णन करूँगा। उन्हींको पंक्तिपावन जानना चाहिये। जो त्रिणाचिकेत नामक मन्त्रोंका जप करनेवाला, गार्हपत्य आदि पाँच अग्नियोंका सेवन करनेवाला, त्रिसुपर्ण नामक (त्रिसुपर्णमित्यादि) मन्त्रोंका पाठ करनेवाला है तथा “ब्रह्ममेतु माम'* इत्यादि तैत्तिरीय-प्रसिद्ध शिक्षा आदि छहों अंगोंका ज्ञान रखनेवाला है ये सब पंक्तिपावन हैं
ભીષ્મે કહ્યું—હવે હું પાંક્તેય બ્રાહ્મણોનું વર્ણન કરું છું; તેઓ જ પંક્તિ-પાવન તરીકે જાણવાના—જે ત્રિણાચિકેત મંત્રોનો જપ કરે, પંચાગ્નિનું પાલન કરે, ત્રિસૂપર்ண સૂક્તોનું પાઠ કરે અને વેદના ષડંગોનો જ્ઞાતા હોય.
Verse 27
ब्रह्मदेयानुसंतानश्छन्दोगो ज्येष्ठतामग: । मातापित्रोर्यश्व वश्य: श्रत्रियों दशपूरुष:,जो परम्परासे वेद या पराविद्याका ज्ञाता अथवा उपदेशक है, जो वेदके छन्दोग शाखाका दिद्वान् है, जो ज्येष्ठ साममन्त्रका गायक, माता-पिताके वशमें रहनेवाला और दस पीढ़ियोंसे श्रोत्रिय (वेदपाठी) है, वह भी पंक्तिपावन है
ભીષ્મે કહ્યું—જે બ્રહ્મદેય-પરંપરાથી ચાલતા વંશનો હોય, છાન્દોગ શાખાનો વિદ્વાન હોય, જ્યેષ્ઠ સામનો ગાયક હોય, માતા-પિતાના વશમાં રહેતો હોય અને દસ પેઢીઓથી શ્રોત્રિય હોય—એ પણ પંક્તિ-પાવન છે.
Verse 28
ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा । वेदविद्याव्रतस्नातो विप्र: पंक्ति पुनात्युत,जो अपनी धर्मपत्नियोंके साथ सदा ऋतुकालमें ही समागम करता है, वेद और विद्याके व्रतमें स्नातक हो चुका है, वह ब्राह्मण-पंक्तिको पवित्र कर देता है
ભીષ્મે કહ્યું—જે સદા પોતાની ધર્મપત્નીઓ પાસે જ જાય, તે પણ માત્ર ઋતુકાળમાં, અને જે વેદ-વિદ્યાના વ્રતમાં સ્નાતક (અભ્યાસ પૂર્ણ) થયો હોય—એવો વિપ્ર બ્રાહ્મણોની પંક્તિને પણ પવિત્ર કરે છે.
Verse 29
अथर्वशिरसो ध्येता ब्रह्मचारी यतव्रत: । सत्यवादी धर्मशील: स्वकर्मनिरतश्न॒ सः,जो अथर्ववेदके ज्ञाता, ब्रह्मचारी, नियमपूर्वक व्रतका पालन करनेवाले, सत्यवादी, धर्मशील और अपने कर्तव्य-कर्ममें तत्पर हैं, वे पुरुष पंक्तिपावन हैं
ભીષ્મે કહ્યું—જે અથર્વશિરસનું ધ્યાન કરનાર, બ્રહ્મચારી, નિયમબદ્ધ વ્રત પાળનાર, સત્યવાદી, ધર્મશીલ અને પોતાના સ્વકર્મમાં નિરત હોય—એવો પુરુષ પંક્તિ-પાવન છે.
Verse 30
ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमा: । मखेषु च समन्त्रेषु भवन्त्यवभूथप्लुता:
ભીષ્મે કહ્યું—અને જે પુણ્ય તીર્થોમાં અભિષેક-સ્નાન કરીને પરિશ્રમ કરે છે, તેમજ જે મંત્રસહિત યજ્ઞોમાં અવભૃથ-સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે—તેઓ પણ તે પવિત્ર કર્મોનું શુદ્ધિકારક ફળ પામે છે.
Verse 31
अक्रोधना हाचपला: क्षान्ता दान्ता जितेन्द्रिया: । सर्वभूतहिता ये च श्राद्धेष्वेतान् निमन्त्रयेत्
ભીષ્મે કહ્યું—જે ક્રોધરહિત, અચંચળ, ક્ષમાશીલ, દાંત, જિતેન્દ્રિય અને સર્વભૂતહિતૈષી હોય—શ્રાદ્ધકર્મમાં એમને જ આમંત્રિત કરવાં જોઈએ.
Verse 32
जिन्होंने पुण्य तीर्थोमें गोता लगानेके लिये श्रम--प्रयत्न किया है, वेदमन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक अनेकों यज्ञोंका अनुष्ठान करके अवभृथ-स्नान किया है; जो क्रोधरहित, चपलतारहित, क्षमाशील, मनको वशगमें रखनेवाले, जितेन्द्रिय और सम्पूर्ण प्राणियोंके हितैषी हैं, उन्हीं ब्राह्मणोंको श्राद्धमें निमन्त्रित करना चाहिये ।। एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पंक्तिपावना: । इमे परे महाभागा विज्ञेया: पंक्तिपावना:,क्योंकि ये पंक्तिपावन हैं; अतः इन्हें दिया हुआ दान अक्षय होता है। इनके सिवा दूसरे भी महान् भाग्यशाली पंक्तिपावन ब्राह्मण हैं, उन्हें इस प्रकार जानना चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—જેઓ પુણ્ય તીર્થોમાં સ્નાન કરવા માટે શ્રમ અને પ્રયત્ન કરી ચૂક્યા છે, જેઓ વેદમંત્રોના ઉચ્ચારપૂર્વક અનેક યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરીને અવભૃથ-સ્નાનથી તેમનું સમાપન કરે છે; જેઓ ક્રોધરહિત, ચંચળતારહિત, ક્ષમાશીલ, મનને વશમાં રાખનાર, જીતેન્દ્રિય અને સર્વ પ્રાણીઓના હિતૈષી છે—એવા બ્રાહ્મણોને જ શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત કરવા જોઈએ. આવા પુરુષોને આપેલું દાન અક્ષય બને છે, કારણ કે તેઓ પંક્તિ-પાવન છે—ભોજનપંક્તિને પવિત્ર કરનાર. તેમના સિવાય પણ અન્ય મહાભાગ્યશાળી પંક્તિ-પાવન બ્રાહ્મણો છે; તેમને પણ આ રીતે જ યોગ્ય માનવા જોઈએ.
Verse 33
यतयो मोक्षधर्मज्ञा योगा: सुचरितव्रता: । (पाज्चरात्रविदो मुख्यास्तथा भागवता: परे | वैखानसा: कुलश्रेष्ठा वैदिकाचारचारिण: ।।) ये चेतिहासं प्रयता: श्रावयन्ति द्विजोत्तमान्,जो मोक्ष-धर्मका ज्ञान रखनेवाले संयमी और उत्तम प्रकारसे व्रतका आचरण करनेवाले योगी हैं, पांचरात्र आगमके जाननेवाले श्रेष्ठ पुरुष हैं, परम भागवत हैं, वानप्रस्थ-धर्मका पालन करनेवाले, कुलमें श्रेष्ठ और वैदिक आचारका अनुष्ठान करनेवाले हैं। जो मनको संयममें रखकर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको इतिहास सुनाते हैं, जो महाभाष्य और व्याकरणके विद्वान् हैं तथा जो पुराण और धर्मशास्त्रोंका न्यायपूर्वक अध्ययन करके उनकी आज्ञाके अनुसार विधिवत् आचरण करनेवाले हैं, जिन्होंने नियमित समयतक गुरुकुलमें निवास करके वेदाध्ययन किया है, जो परीक्षाके सहस्रों अवसरोंपर सत्यवादी सिद्ध हुए हैं तथा जो चारों वेदोंके पढ़ने-पढ़ानेमें अग्रगण्य हैं, ऐसे ब्राह्मण पंक्तिको जितनी दूर देखते हैं उतनी दूरमें बैठे हुए ब्राह्मणोंको पवित्र कर देते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—જે યતિઓ મોક્ષધર્મને જાણે છે, જે યોગીઓ સુચારુ રીતે વ્રતનું પાલન કરે છે; જે પાંચરાત્ર પરંપરાના મુખ્ય જાણકાર અને પરમ ભાગવત છે; જે વૈખાનસ આચારના અનુયાયી, કુલશ્રેષ્ઠ અને વૈદિક આચરણ કરનાર છે—અને જે સંયમપૂર્વક દ્વિજોત્તમોને ઇતિહાસ (ઇતિહાસ) શ્રવણ કરાવે છે—એવા બ્રાહ્મણો પ્રશંસનીય છે.
Verse 34
ये च भाष्यविद: केचिद् ये च व्याकरणे रता: । अधीयते पुराण ये धर्मशास्त्राण्यथापि च,जो मोक्ष-धर्मका ज्ञान रखनेवाले संयमी और उत्तम प्रकारसे व्रतका आचरण करनेवाले योगी हैं, पांचरात्र आगमके जाननेवाले श्रेष्ठ पुरुष हैं, परम भागवत हैं, वानप्रस्थ-धर्मका पालन करनेवाले, कुलमें श्रेष्ठ और वैदिक आचारका अनुष्ठान करनेवाले हैं। जो मनको संयममें रखकर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको इतिहास सुनाते हैं, जो महाभाष्य और व्याकरणके विद्वान् हैं तथा जो पुराण और धर्मशास्त्रोंका न्यायपूर्वक अध्ययन करके उनकी आज्ञाके अनुसार विधिवत् आचरण करनेवाले हैं, जिन्होंने नियमित समयतक गुरुकुलमें निवास करके वेदाध्ययन किया है, जो परीक्षाके सहस्रों अवसरोंपर सत्यवादी सिद्ध हुए हैं तथा जो चारों वेदोंके पढ़ने-पढ़ानेमें अग्रगण्य हैं, ऐसे ब्राह्मण पंक्तिको जितनी दूर देखते हैं उतनी दूरमें बैठे हुए ब्राह्मणोंको पवित्र कर देते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—જે ભાષ્યવિદ છે, જે વ્યાકરણમાં રત છે, જે પુરાણો તથા ધર્મશાસ્ત્રોનું અધ્યયન કરે છે—એવા વિદ્યા અને સદાચારથી સંપન્ન બ્રાહ્મણો માત્ર પોતાની સન્નિધિથી પણ બીજાને પવિત્ર કરે છે.
Verse 35
अधीत्य च यथान्यायं विधिवत् तस्य कारिण: । उपपन्नो गुरुकुले सत्यवादी सहस्रश:,जो मोक्ष-धर्मका ज्ञान रखनेवाले संयमी और उत्तम प्रकारसे व्रतका आचरण करनेवाले योगी हैं, पांचरात्र आगमके जाननेवाले श्रेष्ठ पुरुष हैं, परम भागवत हैं, वानप्रस्थ-धर्मका पालन करनेवाले, कुलमें श्रेष्ठ और वैदिक आचारका अनुष्ठान करनेवाले हैं। जो मनको संयममें रखकर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको इतिहास सुनाते हैं, जो महाभाष्य और व्याकरणके विद्वान् हैं तथा जो पुराण और धर्मशास्त्रोंका न्यायपूर्वक अध्ययन करके उनकी आज्ञाके अनुसार विधिवत् आचरण करनेवाले हैं, जिन्होंने नियमित समयतक गुरुकुलमें निवास करके वेदाध्ययन किया है, जो परीक्षाके सहस्रों अवसरोंपर सत्यवादी सिद्ध हुए हैं तथा जो चारों वेदोंके पढ़ने-पढ़ानेमें अग्रगण्य हैं, ऐसे ब्राह्मण पंक्तिको जितनी दूर देखते हैं उतनी दूरमें बैठे हुए ब्राह्मणोंको पवित्र कर देते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—જેઓ નિયમ મુજબ વિધિવત્ અધ્યયન કરીને તે શિક્ષા અનુસાર આચરણ કરે છે; જેઓ ગુરુકુલમાં યોગ્ય રીતે ઘડાયા છે અને સહસ્રો પ્રસંગે સત્યવાદી સાબિત થયા છે—એવા શીલ અને વિદ્યાથી યુક્ત બ્રાહ્મણોમાં પવિત્ર કરવાની શક્તિ હોય છે.
Verse 36
अग्रया: सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च । यावदेते प्रपश्यन्ति पंक्त्यास्तावत्पुनन्त्युत,जो मोक्ष-धर्मका ज्ञान रखनेवाले संयमी और उत्तम प्रकारसे व्रतका आचरण करनेवाले योगी हैं, पांचरात्र आगमके जाननेवाले श्रेष्ठ पुरुष हैं, परम भागवत हैं, वानप्रस्थ-धर्मका पालन करनेवाले, कुलमें श्रेष्ठ और वैदिक आचारका अनुष्ठान करनेवाले हैं। जो मनको संयममें रखकर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको इतिहास सुनाते हैं, जो महाभाष्य और व्याकरणके विद्वान् हैं तथा जो पुराण और धर्मशास्त्रोंका न्यायपूर्वक अध्ययन करके उनकी आज्ञाके अनुसार विधिवत् आचरण करनेवाले हैं, जिन्होंने नियमित समयतक गुरुकुलमें निवास करके वेदाध्ययन किया है, जो परीक्षाके सहस्रों अवसरोंपर सत्यवादी सिद्ध हुए हैं तथा जो चारों वेदोंके पढ़ने-पढ़ानेमें अग्रगण्य हैं, ऐसे ब्राह्मण पंक्तिको जितनी दूर देखते हैं उतनी दूरमें बैठे हुए ब्राह्मणोंको पवित्र कर देते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—જે સર્વ વેદોમાં અને સર્વ પ્રવચનોમાં અગ્રગણ્ય છે, એવા બ્રાહ્મણો પંક્તિમાં જેટલી દૂર સુધી નજર કરે છે, એટલી દૂર બેઠેલા સૌને પવિત્ર કરી દે છે.
Verse 37
ततो हि पावनात्पंक्त्या: पंक्तिपावन उच्यते । क्रोशादर्धतृतीयाच्च पावयेदेक एव हि
અતએવ પંક્તિને પાવન કરવાને કારણે તે ‘પંક્તિ-પાવન’ કહેવાય છે. ખરેખર એવો એક જ પુરુષ ક્રોશ જેટલા અંતરથી, અને તેના તૃતીયાંશના અર્ધ જેટલા અંતરથી પણ, અન્યને પાવન કરી શકે છે.
Verse 38
अनृत्विगनुपाध्याय: स चेदग्रासनं व्रजेत्
જેના પાસે ન ઋત્વિજ હોય ન ઉપાધ્યાય, એવો પુરુષ જો છતાં અગ્રાસન (માનાસન) લેવા જાય,
Verse 39
ऋतच्विग्भिर भ्यनुज्ञात: पंक््त्या हरति दुष्कृतम् जो ऋत्विक् या अध्यापक न हो, वह भी यदि ऋत्विजोंकी आज्ञा लेकर श्राद्धमें अग्रासन ग्रहण करता है तो पंक्तिके दोषको हर लेता है अर्थात् दूर कर देता है ।। अथ चेद् वेदवित् सर्व: पंक्तिदोषैरविवर्जित:
ઋત્વિજોની અનુમતિથી જો તે (જે ન ઋત્વિક છે ન અધ્યાપક) શ્રાદ્ધમાં પંક્તિનું અગ્રાસન ગ્રહણ કરે, તો પંક્તિનો દોષ દૂર કરે છે. અને જો તે વેદવિદ્ હોય તથા પંક્તિદોષોથી રહિત હોય,
Verse 40
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद् द्विजान्ू
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી પરીક્ષા કરીને દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) પરામર્શ કરવો જોઈએ.
Verse 41
स्वकर्मनिरतानन्यान् कुले जातान् बहुश्रुतान् । इसलिये सब प्रकारकी चेष्टाओंसे ब्राह्मणोंकी परीक्षा करके ही उन्हें श्राद्धमें निमन्त्रित करना चाहिये। वे स्वकर्ममें तत्पर रहनेवाले, कुलीन और बहुश्रुत होने चाहिये || ४० $ ।। यस्य मित्रप्रधानानि श्राद्धानि च हवींषि च
શ્રાદ્ધમાં એવા બ્રાહ્મણોને જ આમંત્રિત કરવા જોઈએ, જે પોતાના સ્વકર્મમાં નિરત, આચરણમાં શુદ્ધ, સત્કુળમાં જન્મેલા અને બહુશ્રુત હોય. જેના શ્રાદ્ધો અને હવ્ય (હોમાહુતિઓ) મિત્રોને મુખ્ય માનીને થાય છે,
Verse 42
यश्न श्राद्धे कुरुते संगतानि न देवयानेन पथा स याति | स वै मुक्त: पिप्पलं बन्धनाद् वा स्वर्गाल्लोकाच्च्यवते श्राद्धमित्र:,जो मनुष्य श्राद्धमें भोजन देकर उससे मित्रता जोड़ता है, वह मृत्युके बाद देवमार्गसे नहीं जाने पाता। जैसे पीपलका फल डंठलसे टूटकर नीचे गिर जाता है, वैसे ही श्राद्धको मित्रताका साधन बनानेवाला पुरुष स्वर्गलोकसे भ्रष्ट हो जाता है
ભીષ્મે કહ્યું—જે માણસ શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરાવી તેને વ્યક્તિગત મિત્રતા અને ગઠબંધન સાધવાનું સાધન બનાવે છે, તે મૃત્યુ પછી દેવયાન માર્ગે જઈ શકતો નથી. એવો ‘શ્રાદ્ધ-મિત્ર’ સ્વર્ગલોકમાંથી એમ જ પડી જાય છે જેમ પીપળ (અશ્વત્થ)નું ફળ ડાંઠથી છૂટીને નીચે પડે છે.
Verse 43
तस्माम्समित्रं श्राद्धकृन्नाद्रियेत दद्याम्मित्रेभ्य: संग्रहार्थ धनानि । यन्मन्यते नैव शत्रुं न मित्र त॑ मध्यस्थं भोजयेद्धव्यकव्ये,इसलिये श्राद्धकर्ताको चाहिये कि वह श्राद्धमें मित्रको निमन्त्रण न दे। मित्रोंको संतुष्ट करनेके लिये धन देना उचित है। श्राद्धमें भोजन तो उसे ही कराना चाहिये जो शत्रु या मित्र न होकर मध्यस्थ हो
ભીષ્મે કહ્યું—અતએવ શ્રાદ્ધ કરનારએ શ્રાદ્ધમાં મિત્રને વિશેષ આદર આપી આમંત્રણ ન આપવું. મિત્રોને પ્રસન્ન રાખવા હોય તો સદ્ભાવ જાળવવા માટે ધન આપવું યોગ્ય છે. પરંતુ હવ્ય-કવ્ય કર્મમાં ભોજન તેને જ કરાવવું જોઈએ જે ન શત્રુ હોય ન મિત્ર—જેને મધ્યસ્થ અને નિષ્પક્ષ માનવામાં આવે.
Verse 44
यथोषरे बीजमुप्तं न रोहे- न्न चावप्ता प्राप्तुयाद् बीजभागम् | एवं श्राद्ध भुक्तमनर्हमाणै- न चेह नामुत्र फलं ददाति,जैसे ऊसरमें बोया हुआ बीज न तो जमता है और न बोनेवालेको उसका कोई फल मिलता है, उसी प्रकार अयोग्य ब्राह्मणोंको भोजन कराया हुआ श्राद्धका अन्न न इस लोकमें लाभ पहुँचाता है, न परलोकमें ही कोई फल देता है
ભીષ્મે કહ્યું—જેમ ઊસર (ખારી-બાંઝ) જમીનમાં વાવેલું બીજ ન ઊગે અને વાવનારને તેનો કોઈ ફળભાગ ન મળે, તેમ અયોગ્ય પાત્રો દ્વારા ભક્ષિત શ્રાદ્ધનું અન્ન ન આ લોકમાં લાભ આપે, ન પરલોકમાં ફળ આપે.
Verse 45
ब्राह्मणो हानधीयानस्तृणाग्निरिव शाम्यति । तस्मै श्राद्ध न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते,जैसे घास-फ़्सकी आग शीघ्र ही शान्त हो जाती है, उसी प्रकार स्वाध्यायहीन ब्राह्मण तेजहीन हो जाता है, अतः उसे श्राद्धका दान नहीं देना चाहिये, क्योंकि राखमें कोई भी हवन नहीं करता
ભીષ્મે કહ્યું—સ્વાધ્યાયથી હીન બ્રાહ્મણ તૃણાગ્નિની જેમ જલ્દી શાંત થઈ જાય છે. તેથી તેને શ્રાદ્ધનું દાન ન આપવું જોઈએ; કારણ કે રાખમાં કોઈ હવન કરતું નથી.
Verse 46
सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान् न पितृनुपैति । इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा,जो लोग एक-दूसरेके यहाँ श्राद्धमें भोजन करके परस्पर दक्षिणा देते और लेते हैं, उनकी वह दान-दक्षिणा पिशाच-दक्षिणा कहलाती है। वह न देवताओंको मिलती है, न पितरोंको। जिसका बछड़ा मर गया है ऐसी पुण्यहीना गौ जैसे दुखी होकर गोशालामें ही चक्कर लगाती रहती है, उसी प्रकार आपसमें दी और ली हुई दक्षिणा इसी लोकमें रह जाती है, वह पितरोंतक नहीं पहुँचने पाती
ભીષ્મે કહ્યું—જે લોકો એકબીજાના ઘરે શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરીને પરસ્પર દક્ષિણા આપે-લે છે, તેમની તે દક્ષિણા ‘સમ્ભોજની’ નામની પિશાચ-દક્ષિણા કહેવાય છે. તે ન દેવતાઓ સુધી પહોંચે છે, ન પિતૃઓ સુધી. પુણ્યથી હીન થઈ તે આ લોકમાં જ ભટકતી રહે છે—જેમ વાછરડું ગુમાવેલી ગાય ગોશાળામાં જ વ્યાકુળ થઈ ફરતી રહે છે.
Verse 47
यथाग्नौ शान्ते घृतमाजुहोति तन्नैव देवान् न पितृनुपैति । तथा दत्तं नर्तने गायने च यां चानृते दक्षिणामावृणोति,जैसे आग बुझ जानेपर जो घृतका हवन किया जाता है, उसे न देवता पाते हैं, न पितर; उसी प्रकार नाचनेवाले, गवैये और झूठ बोलनेवाले अपात्र ब्राह्मणको दिया हुआ दान निष्फल होता है। अपात्र पुरुषको दी हुई दक्षिणा न दाताको तृप्त करती है न दान लेनेवालेको; प्रत्युत दोनोंका ही नाश करती है। यही नहीं, वह विनाशकारिणी निन्दित दक्षिणा दाताके पितरोंको देवयान-मार्गसे नीचे गिरा देती है
ભીષ્મે કહ્યું—જેમ બુઝાઈ ગયેલી અગ્નિમાં ઢોળેલું ઘી ન દેવોને પહોંચે છે, ન પિતૃઓને; તેમ જ નૃત્ય-ગાન માટે આપેલું દાન અને અસત્યવાદી દ્વારા સ્વીકારેલી દક્ષિણા નિષ્ફળ બને છે. એવી દક્ષિણા ન દાતાને તૃપ્ત કરે છે, ન ગ્રહીતાનું સાચું હિત કરે છે; ઉલટે બંનેનું અનિષ્ટ કરે છે. વધુમાં, તે નિંદનીય, વિનાશકારી દક્ષિણા દાતાના પિતૃઓને પણ દેવયાન માર્ગથી નીચે પાડી શકે છે.
Verse 48
उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा या चानृते दक्षिणा दीयते वै । आधघातिनी गर्लहितैषा पतन्ती तेषां प्रेतान्ू पातयेद् देवयानात्,जैसे आग बुझ जानेपर जो घृतका हवन किया जाता है, उसे न देवता पाते हैं, न पितर; उसी प्रकार नाचनेवाले, गवैये और झूठ बोलनेवाले अपात्र ब्राह्मणको दिया हुआ दान निष्फल होता है। अपात्र पुरुषको दी हुई दक्षिणा न दाताको तृप्त करती है न दान लेनेवालेको; प्रत्युत दोनोंका ही नाश करती है। यही नहीं, वह विनाशकारिणी निन्दित दक्षिणा दाताके पितरोंको देवयान-मार्गसे नीचे गिरा देती है
ભીષ્મે કહ્યું—અસત્ય દ્વારા જે દક્ષિણા આપવામાં આવે છે, તે બંનેને હાનિ કરે છે; ન દાતા તેનો ફળ ભોગવે છે, ન ગ્રહીતો તેને શુભ રીતે ભોગવી શકે છે. તે નિંદનીય દક્ષિણા ઘાતક બની પાપમાં પડે છે અને દાતાના પ્રેત-પિતૃઓને પણ દેવયાન માર્ગથી પતિત કરે છે.
Verse 49
ऋषीणां समये नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर । निश्चिता: सर्वधर्मज्ञास्तान् देवा ब्राह्मणान् विदु:,युधिष्ठि!! जो सदा ऋषियोंके बताये हुए धर्ममार्गपर चलते हैं, जिनकी बुद्धि एक निश्चयपर पहुँची हुई है तथा जो सम्पूर्ण धर्मोके ज्ञाता हैं, उन््हींको देवतालोग ब्राह्मण मानते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! જે સદા ઋષિઓએ સ્થાપિત કરેલી મર્યાદા પ્રમાણે ચાલે છે, જેમની બુદ્ધિ સ્થિર અને નિશ્ચિત છે, અને જે સર્વ ધર્મોના જાણકાર છે—એમને જ દેવતાઓ પણ સાચા બ્રાહ્મણ માને છે.
Verse 50
स्वाध्यायनिष्ठा ऋषयो ज्ञाननिष्ठास्तथैव च | तपोनिष्छाश्ष बोद्धव्या: कर्मनिष्ठाश्न भारत,भारत! ऋषि-मुनियोंमें किन्हींको स्वाध्यायनिष्ठ, किन्हींको ज्ञाननिष्ठ, किन्हींको तपोनिष्ठ और किन्हींको कर्मनिष्ठ जानना चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! ઋષિઓમાં કેટલાક સ્વાધ્યાય-નિષ્ઠ હોય છે, કેટલાક જ્ઞાન-નિષ્ઠ; કેટલાક તપ-નિષ્ઠ અને કેટલાક કર્મ-નિષ્ઠ—એવું જાણવું જોઈએ.
Verse 51
कव्यानि ज्ञाननिछेभ्य: प्रतिष्ठाप्पानि भारत । तत्र ये ब्राह्मणान् केचिन्न निन्दन्ति हि ते नरा:,भरतनन्दन! उनमें ज्ञाननिष्ठ महर्षियोंको ही श्राद्धका अन्न जिमाना चाहिये। जो लोग ब्राह्मणोंकी निन््दा नहीं करते, वे ही श्रेष्ठ मनुष्य हैं
ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! શ્રાદ્ધ માટેનું કવ્ય (પિતૃનિમિત્ત અર્પણ) જ્ઞાન-નિષ્ઠ બ્રાહ્મણો સમક્ષ વિધિપૂર્વક સ્થાપિત કરવું જોઈએ. અને જે લોકો બ્રાહ્મણોની નિંદા કરતા નથી, તેઓ જ મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 52
ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताउ्छाद्धेषु भोजयेत् । ब्राह्मणा निन्दिता राजन हन्युस्त्रैपुरुषं कुलम्,राजन्! जो बातचीतमें ब्राह्मणोंकी निन््दा करते हैं, उन्हें श्राद्धमें भोजन नहीं कराना चाहिये। नरेश्वर! वानप्रस्थ ऋषियोंका यह वचन सुना जाता है कि “ब्राह्मणोंकी निन्दा होनेपर वे निन््दा करनेवालेकी तीन पीढ़ियोंका नाश कर डालते हैं।” वेदवेत्ता ब्राह्मणोंकी दूरसे ही परीक्षा करनी चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! જે લોકો વાતચીતમાં બ્રાહ્મણોની નિંદા કરે છે, તેમને શ્રાદ્ધમાં ભોજન ન કરાવવું જોઈએ. નરેશ્વર! વનવાસી ઋષિઓનું એવું વચન સાંભળવામાં આવે છે કે બ્રાહ્મણોની નિંદા થાય તો તેઓ નિંદકના કુળની ત્રણ પેઢી સુધી વિનાશ કરી શકે છે.
Verse 53
वैखानसानां वचनमृषीणां श्रूयते नूप । दूरादेव परीक्षेत ब्राह्मणान् वेदपारगान्,राजन्! जो बातचीतमें ब्राह्मणोंकी निन््दा करते हैं, उन्हें श्राद्धमें भोजन नहीं कराना चाहिये। नरेश्वर! वानप्रस्थ ऋषियोंका यह वचन सुना जाता है कि “ब्राह्मणोंकी निन्दा होनेपर वे निन््दा करनेवालेकी तीन पीढ़ियोंका नाश कर डालते हैं।” वेदवेत्ता ब्राह्मणोंकी दूरसे ही परीक्षा करनी चाहिये
ભીષ્મે કહ્યું—હે નૃપ! વૈખાનસ ઋષિઓનું એવું વચન સાંભળવામાં આવે છે કે વેદપારંગત બ્રાહ્મણોની પરીક્ષા દૂરથી જ કરવી જોઈએ.
Verse 54
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यस्तेषां तु श्राद्धमावपेत् । य: सहस्रं सहस्राणां भोजयेदनृतान् नर: । एकस्तान्मन्त्रवित् प्रीत: सर्वानहति भारत
ભીષ્મે કહ્યું—તેઓ પ્રિય હોય કે દ્વેષ્ય, તેમ છતાં તેમના માટે શ્રાદ્ધ અર્પણ કરવું જોઈએ. પરંતુ જે મનુષ્ય હજારો-હજારો અપાત્રોને ભોજન કરાવે છે, હે ભારત! પ્રસન્ન થયેલો એક જ મંત્રવિદ્ તે સૌને વટાવી જાય છે.
Verse 90
भारत! वेदज्ञ पुरुष अपना प्रिय हो या अप्रिय--इसका विचार न करके उसे श्राद्धमें भोजन कराना चाहिये। जो दस लाख अपात्र ब्राह्मगको भोजन कराता है, उसके यहाँ उन सबके बदले एक ही सदा संतुष्ट रहनेवाला वेदज्ञ ब्राह्मण भोजन करनेका अधिकारी है, अर्थात् लाखों मूर्खोकी अपेक्षा एक सत्पात्र ब्राह्मणको भोजन कराना उत्तम है ।। इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे नवतितमो<ध्याय: ।। ९० || इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धक्ल्पविषयक नब्बेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! શ્રાદ્ધમાં ભોજન ગોઠવતાં વેદજ્ઞ પુરુષ પ્રિય છે કે અપ્રિય—એ વિચાર કર્યા વિના તેને ભોજન કરાવવું જોઈએ. જે દસ લાખ અપાત્રોને ભોજન કરાવે છે, તેના ઘરમાં તે સૌના બદલે એક જ—સદા સંતોષી, વેદપારંગત અને સત્પાત્ર બ્રાહ્મણ—ભોજનનો અધિકારી છે; એટલે અસંખ્ય અયોગ્યો કરતાં એક યોગ્યને ભોજન કરાવવું શ્રેષ્ઠ છે.
Verse 123
पुरीषे तस्य ते मासं पितरस्तस्य शेरते । जो ब्राह्मण श्राद्धका भोजन करके फिर उस दिन वेद पढ़ता है तथा जो वृषली स्त्रीसे समागम करता है, उसके पितर उस दिनसे लेकर एक मासतक उसीकी विष्ठामें शयन करते हैं
ભીષ્મે કહ્યું—જે બ્રાહ્મણ શ્રાદ્ધનું ભોજન કરીને એ જ દિવસે ફરી વેદપાઠ કરે છે, અથવા જે વૃષલી સ્ત્રી સાથે સમાગમ કરે છે, તેના પિતૃઓ તે દિવસથી લઈને એક માસ સુધી તેની જ વિષ્ઠામાં શયન કરે છે—એવું કહેવાય છે.
Verse 376
ब्रह्म॒देयानुसंतान इति ब्रह्मविदो विदु: । पंक्तिको पवित्र करनेके कारण ही उन्हें पंक्ति-पावन कहा जाता है। ब्रह्मवादी पुरुषोंकी यह मान्यता है कि वेदकी शिक्षा देनेवाले एवं ब्रह्मज्ञानी पुरुषोंके वंशमें उत्पन्न हुआ ब्राह्मण अकेला ही साढ़े तीन कोसतकका स्थान पवित्र कर सकता है
બ્રહ્મવિદો જાણે છે કે આવી વંશપરંપરાને ‘બ્રહ્મદેયાનુસંતાન’ કહેવામાં આવે છે. પંક્તિ (ભોજનની પંક્તિ)ને પવિત્ર કરવાની શક્તિ હોવાથી તેઓ ‘પંક્તિ-પાવન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. બ્રહ્મવાદી મહર્ષીઓની માન્યતા એવી છે કે વેદના ઉપદેશક અને બ્રહ્મજ્ઞ પુરુષોના કુળમાં જન્મેલો એક બ્રાહ્મણ માત્ર પોતાની હાજરીથી સાડા ત્રણ ક્રોશ સુધીના પ્રદેશને પવિત્ર કરી શકે છે.
Verse 396
न च स्यात् पतितो राजन् पंक्तिपावन एव सः | राजन! यदि कोई वेदज्ञ ब्राह्मण सब प्रकारके पंक्तिदोषोंसे रहित है और पतित नहीं हुआ है तो वह पंक्तिपावन ही है
રાજન, તેને પતિત ગણવો નહીં; તે તો પંક્તિ-પાવન જ છે. જો કોઈ વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણ સર્વ પ્રકારના પંક્તિદોષોથી રહિત હોય અને પતિત ન થયો હોય, તો તેને પંક્તિ-પાવન જ માનવો જોઈએ.
Verse 4163
न प्रीणन्ति पितृन् देवान् स्वर्ग च न स गच्छति । जिसके श्राद्धोंक भोजनमें मित्रोंकी प्रधानता रहती है, उसके वे श्राद्ध एवं हविष्य पितरों और देवताओंको तृप्त नहीं करते हैं तथा वह श्राद्धकर्ता पुरुष स्वर्गमें नहीं जाता है
જેના શ્રાદ્ધમાં ભોજનની વ્યવસ્થામાં મિત્રોને જ પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે, તેનું તે શ્રાદ્ધ અને હવિષ્ય પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તૃપ્ત કરતા નથી; અને એવો શ્રાદ્ધકર્તા પુરુષ સ્વર્ગે જતો નથી.
Frequently Asked Questions
Tapas is presented as regulated, non-injurious discipline (niyama) integrated with truthfulness, purity, and generosity, rather than prolonged self-harming fasting treated as an end in itself.
A sadopavāsī does not eat between the morning and evening meals; a vighasāśī eats only what remains after honoring deities and ancestors and after feeding dependents and guests.
Yes; the chapter links hospitality-first consumption and disciplined restraint with superior posthumous attainments, describing expansive realms and honor in Brahmā’s abode accompanied by celestial beings.