Shloka 46
अनुशासनपर्व अध्याय ९३ — तपस्, सदोपवास, विघसाशन, अतिथिप्रियता
Austerity, regulated fasting, residual-eating, and hospitality
सम्भोजनी नाम पिशाचदक्षिणा सा नैव देवान् न पितृनुपैति । इहैव सा भ्राम्यति हीनपुण्या शालान्तरे गौरिव नष्टवत्सा
sambhojanī nāma piśāca-dakṣiṇā sā naiva devān na pitṝn upaiti | ihaiva sā bhrāmyati hīna-puṇyā śālāntare gaur iva naṣṭa-vatsā ||
ભીષ્મે કહ્યું—જે લોકો એકબીજાના ઘરે શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરીને પરસ્પર દક્ષિણા આપે-લે છે, તેમની તે દક્ષિણા ‘સમ્ભોજની’ નામની પિશાચ-દક્ષિણા કહેવાય છે. તે ન દેવતાઓ સુધી પહોંચે છે, ન પિતૃઓ સુધી. પુણ્યથી હીન થઈ તે આ લોકમાં જ ભટકતી રહે છે—જેમ વાછરડું ગુમાવેલી ગાય ગોશાળામાં જ વ્યાકુળ થઈ ફરતી રહે છે.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma teaches that ritual gifts (dakṣiṇā) must be given with sincerity and proper intent; payments exchanged merely as reciprocal compensation for attending one another’s śrāddha are spiritually sterile—called piśāca-dakṣiṇā—and yield no benefit to gods or ancestors.
In his instruction on dharma and śrāddha conduct, Bhīṣma warns against a social practice of mutual feasting with give-and-take payments. He illustrates its futility with a simile: like a cow that has lost her calf and keeps circling within the cowshed, such meritless dakṣiṇā remains confined to this world and does not reach the Pitṛs.