Adhyaya 50

Verse 1

अि-क्राछ सप्तचत्वारिशो< ध्याय: ब्राह्मण आदि वर्णोकी दायभाग-विधिका वर्णन युधिछिर उवाच सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मविदुत्तम । अतीव संशयच्छेत्ता भवान्‌ वै प्रथित: क्षितौ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! તમે સર્વ શાસ્ત્રવિધાનોના જ્ઞાતા અને રાજધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ છો. આ ધરતી પર તમે સંશયોનું નિશ્ચિત નિવારણ કરનાર તરીકે પ્રસિદ્ધ છો. મારા હૃદયમાં પણ એક બીજો સંશય ઊભો થયો છે; કૃપા કરીને તેનું સમાધાન કરો. રાજન્! આ ઉત્પન્ન થયેલા સંશય વિષે હું બીજાને કશું પૂછવાનો નથી.

Verse 2

वक्षित्तु संशयो मे5स्ति तन्मे ब्रूहि पितामह । जाते5स्मिन्‌ संशये राजन्‌ नान्यं पृच्छेम कंचन

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! મને એક સંશય વ્યક્ત કરવો છે; તેનું ઉત્તર તમે મને કહો. રાજન્! આ સંશય ઊભો થયા પછી તેના વિષે હું બીજાને કશું પૂછવાનો નથી.

Verse 3

यथा नरेण कर्ताव्यं धर्ममार्गनिवर्तिना । एतत्‌ सर्व महाबाहो भवान्‌ व्याख्यातुमरहति,महाबाहो! धर्ममार्गका अनुसरण करनेवाले मनुष्यका इस विषयमें जैसा कर्तव्य हो, इस सबकी आप स्पष्टरूपसे व्याख्या करें

મહાબાહો! ધર્મમાર્ગનું અનુસરણ કરનાર મનુષ્યનું આ વિષયમાં જેવું કર્તવ્ય હોય, તે સર્વ તમે સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યા કરો.

Verse 4

चतस्रो विहिता भार्या ब्राह्म॒णस्य पितामह । ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिमिच्छत:

પિતામહ! બ્રાહ્મણ માટે શાસ્ત્રે ચાર પ્રકારની પત્નીઓ વિહિત કરી છે—બ્રાહ્મણી, ક્ષત્રિયા, વૈશ્યા અને શૂદ્રા; તેમાં શૂદ્રા માત્ર રતિની ઇચ્છાવાળા કામી પુરુષ માટે કહેવાઈ છે.

Verse 5

तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम | आनुपूर्व्येण कस्तेषां पित्रयं दायादमर्हति,कुरुश्रेष्ठ! इन सबके गर्भसे जो पुत्र उत्पन्न हुए हों, उनमेंसे कौन क्रमश: पैतृक धनको पानेका अधिकारी है?

કુરુશ્રેષ્ઠ! તે સર્વ પત્નીઓથી જન્મેલા પુત્રોમાં ક્રમશઃ કોણ પિતૃધનનો દાયાદ થવા યોગ્ય છે?

Verse 6

केन वा किं ततो हार्य पितृवित्तात्‌ पितामह । एतदिच्छामि कथितं विभागस्तेषु य: स्मृत:

પિતામહ! કયા નિયમથી, અને પિતૃવિત્તમાંથી કયા પુત્રને કેટલો ભાગ મળવો જોઈએ? તેમના માટે સ્મૃતિમાં જે વિભાગ નિર્ધારિત છે, તે હું આપના મુખેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 7

भीष्म उवाच ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातय: । एतेषु विहितो धर्मों ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય—આ ત્રણ વર્ણ ‘દ્વિજાતિ’ કહેવાય છે; તેથી ધર્મ પ્રમાણે બ્રાહ્મણનું વિવાહ આ ત્રણમાં જ વિહિત છે.

Verse 8

वैषम्यादथवा लोभात्‌ कामाद्‌ वापि परंतप । ब्राह्मणस्य भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता

ભીષ્મે કહ્યું—હે પરંતપ! પક્ષપાત, લોભ અથવા કામના કારણે શૂદ્ર સ્ત્રી બ્રાહ્મણની પત્ની બની શકે; પરંતુ શાસ્ત્રોમાં તેને માન્ય દૃષ્ટાંત કે નિયમ તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું નથી।

Verse 9

शूद्रां शयनमारोप्य ब्राह्मणो यात्यधोगतिम्‌ । प्रायश्षित्तीयते चापि विधिदृष्टेन कर्मणा

ભીષ્મે કહ્યું—જો કોઈ બ્રાહ્મણ શૂદ્ર સ્ત્રીને શય્યા પર આરોપે (અર્થાત્ નિષિદ્ધ સંયોગ કરે), તો તે અધોગતિને પામે છે; છતાં પણ વિધિ મુજબ નિર્ધારિત કર્મ દ્વારા પ્રાયશ્ચિત્ત કરીને તે શુદ્ધ થઈ શકે છે।

Verse 10

आपसट्यमानमृक्थं तु सम्प्रवक्ष्यामि भारत

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! હવે હું અસત્યના આધારથી અન્યાયપૂર્વક હડપાતી વારસાગત સંપત્તિ વિષે સમજાવું છું।

Verse 11

लक्षण्यं गोवृषो यान॑ यत्‌ प्रधानतमं भवेत्‌ । ब्राह्माण्यास्तद्धरेत्‌ पुत्र एकांशं वै पितुर्धनात्‌

ભીષ્મે કહ્યું—ગાય, બળદ અથવા વાહન વગેરેમાં જે સર્વોત્તમ અને વિશિષ્ટ ગણાય, તે પુત્રે બ્રાહ્મણી માટે અલગ રાખવું; તે પિતાના ધનમાં તેનો એક અંશ છે।

Verse 12

शेष तु दशधा कार्य ब्राह्मणस्वं युधिष्ठिर । तत्र तेनैव हर्तव्याक्ष॒त्वारों3शा: पितुर्धनात्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! બાકી રહેલું ધન બ્રાહ્મણસ્વ માનીને દસ ભાગમાં ગોઠવવું; અને તેમાંમાંથી જ એ જ વ્યક્તિ પિતાના ધનમાં ચાર અંશ લે।

Verse 13

भरतनन्दन! अब मैं ब्राह्मण आदि वर्णोकी कन्याओंके गर्भसे उत्पन्न होनेवाले पुत्रोंकी पैतृक धनका जो भाग प्राप्त होता है

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતનંદન! હવે હું બ્રાહ્મણ આદિ વર્ણોની કન્યાઓના ગર્ભથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રોને પિતૃધનમાં જે જે ભાગ મળે છે તેનું વર્ણન કરું છું. બ્રાહ્મણની બ્રાહ્મણી પત્નીથી જન્મેલો પુત્ર પ્રથમ જ ઘર આદિ, બળદ, વાહન અને જે જે શ્રેષ્ઠતમ વસ્તુઓ ગણાય તે બધું—અર્થાત્ પિતૃધનનો મુખ્ય અંશ—પોતાના અધિકારમાં લઈ લે. પછી, હે યુધિષ્ઠિર, બાકી રહેલું ધન દસ ભાગમાં વહેંચવું; અને તે પિતૃધનમાંથી બ્રાહ્મણીપુત્ર ફરી ચાર ભાગ લે. ક્ષત્રિયા સ્ત્રીથી જન્મેલો પુત્ર પણ નિઃસંદેહ બ્રાહ્મણ જ છે; અને માતાની વિશિષ્ટ સ્થિતિને કારણે તે ત્રણ ભાગ લેવાનો અધિકારી છે.

Verse 14

वर्णे तृतीये जातस्तु वैश्यायां ब्राह्णादपि । द्विरंशस्तेन हर्तव्यो ब्राह्मणस्वाद्‌ युधिष्ठिर

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! ત્રીજા વર્ણની વૈશ્યા સ્ત્રીમાં બ્રાહ્મણથી જન્મેલો પુત્ર બ્રાહ્મણના ધનમાંથી બે ભાગ લેવાનો છે.

Verse 15

शूद्रायां ब्राह्म॒णाज्जातो नित्यादेयधन: स्मृतः । अल्पं चापि प्रदातव्यं शूद्रापुत्राय भारत

ભીષ્મે કહ્યું—શૂદ્રા સ્ત્રીમાં બ્રાહ્મણથી જન્મેલો પુત્ર શાસ્ત્રમાં ‘નિત્ય-આદેય-ધન’ તરીકે સ્મરાય છે. અને, હે ભારત, શૂદ્રના પુત્રને આપવું હોય તો પણ અલ્પ દાન જ આપવું જોઈએ.

Verse 16

भारत! ब्राह्मणसे शूद्रामें जो पुत्र उत्पन्न होता है, उसे तो धन न देनेका ही विधान है तो भी शूद्राके पुत्रको पैतृक धनका स्वल्पतम भाग--एक अंश दे देना चाहिये ।।

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! બ્રાહ્મણથી શૂદ્રા સ્ત્રીમાં જન્મેલા પુત્રને ધન ન આપવાનું જ વિધાન છે; છતાં પણ શૂદ્રના પુત્રને પિતૃધનનો સૌથી નાનો ભાગ—એક અંશ—આપી દેવો જોઈએ. ધન દસ ભાગમાં વહેંચાય ત્યારે આ જ ક્રમ છે. પરંતુ સમવર્ણ સ્ત્રીઓથી જન્મેલા પુત્રો માટે સૌને સમાન ભાગો નક્કી કરવા જોઈએ.

Verse 17

अब्राह्माणं तु मन्यन्ते शूद्रापुत्रमनैपुणात्‌ । त्रिषु वर्णेषु जातो हि ब्राह्मणाद्‌ ब्राह्मणो भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—શૂદ્રા સ્ત્રીના ગર્ભથી બ્રાહ્મણથી જન્મેલો પુત્ર તેઓ બ્રાહ્મણ માનતા નથી; કારણ કે તેમાં બ્રાહ્મણોચિત નૈપુણ્ય અને શિસ્ત દેખાતી નથી. પરંતુ બાકીના ત્રણ વર્ણોની સ્ત્રીઓથી બ્રાહ્મણ દ્વારા જન્મેલો પુત્ર બ્રાહ્મણ જ ગણાય છે.

Verse 18

स्मृताश्न वर्णाक्षत्वार: पञचमो नाधिगम्यते । हरेच्च दशमं भागं शूद्रापुत्र: पितुर्धनात्‌,चार ही वर्ण बताये हैं, पाँचवाँ वर्ण नहीं मिलता। शूद्राका पुत्र ब्राह्मण पिताके धनसे उसका दसवाँ भाग ले सकता है

સ્મૃતિમાં ચાર જ વર્ણ માન્ય છે; પાંચમો વર્ણ સ્વીકાર્ય નથી. શૂદ્રા સ્ત્રીથી બ્રાહ્મણ પિતાથી જન્મેલો પુત્ર પિતાના ધનમાંથી દસમો ભાગ લઈ શકે છે.

Verse 19

तत्तु दत्त हरेत्‌ पित्रा नादत्तं हर्तुमहति । अवश्यं हि धन देयं शूद्रापुत्राय भारत

પિતાએ જે આપ્યું હોય તે જ તે લે; જે ન આપ્યું હોય તે લેવાનો અધિકાર નથી. છતાં, હે ભારત, શૂદ્રાપુત્રને ધનનો ભાગ અવશ્ય આપવો જોઈએ.

Verse 20

आनुृशंस्यं परो धर्म इति तस्मै प्रदीयते । यत्र तत्र समुत्पन्नं गुणायैवोपपद्यते,दया सबसे बड़ा धर्म है। यह समझकर ही उसे धनका भाग दिया जाता है। दया जहाँ भी उत्पन्न हो, वह गुणकारक ही होती है

‘દયા પરમ ધર્મ છે’ એમ સમજીને તેને ભાગ આપવામાં આવે છે. દયા જ્યાં ક્યાંય, જે પરિસ્થિતિમાં પણ ઉપજે, તે નિશ્ચયે ગુણ અને પુણ્ય જ વધારતી હોય છે.

Verse 21

यद्यप्येष सपुत्र: स्यादपुत्रो यदि वा भवेत्‌ । नाधिकं दशमादू दद्याच्छूद्रापुत्राय भारत,भारत! ब्राह्मणके अन्य वर्णकी स्त्रियोंसे पुत्र हों या न हों, वह शूद्राके पुत्रको दसवें भागसे अधिक धन न दे

હે ભારત! બ્રાહ્મણને પુત્રો હોય કે ન હોય, શૂદ્રાપુત્રને દસમો ભાગ કરતાં વધુ ધન ન આપવું.

Verse 22

त्रैवार्षिकादू यदा भक्तादथिकं स्याद्‌ द्विजस्य तु | यजेत तेन द्रव्येण न वृथा साधयेद्‌ धनम्‌

જ્યારે દ્વિજ પાસે ત્રણ વર્ષના નિર્વાહ કરતાં વધુ અન્ન-ધન એકત્ર થાય, ત્યારે તે દ્રવ્યથી યજ્ઞ કરવો; ધનનો વ્યર્થ સંગ્રહ ન કરવો.

Verse 23

त्रिसहस्रपरो दाय: स्त्रियै देयो धनस्य वै | भर्त्रां तच्च धन दत्तं यथाहई भोक्तुमरहति,सत्रीको तीन हजारसे अधिक लागतका धन नहीं देना चाहिये। पतिके देनेपर ही उस धनको वह यथोचित रूपसे उपभोगमें ला सकती है

ભીષ્મે કહ્યું—સ્ત્રીને કુટુંબધનમાંથી આપવાનો દાય ત્રણ હજારથી વધુ ન હોવો જોઈએ. અને પતિએ જે ધન આપ્યું હોય તે ધનને તે રીવાજ અને જરૂર મુજબ યથોચિત રીતે ભોગવવા-વાપરવા અધિકારિણી છે.

Verse 24

स्‍त्रीणां तु पतिदायाद्यमुपभोगफल स्मृतम्‌ | नापहारं स्त्रिय: कुर्यु: पतिवित्तात्‌ कथंचन

ભીષ્મે કહ્યું—સ્ત્રીઓને પતિના ધનમાંથી જે હિસ્સો મળે છે, તેનું ફળ મુખ્યત્વે ભોગ અને ઉપયોગ જ સ્મૃતિમાં માન્યું છે. તેથી પતિના ધનમાંથી મળેલા તેમના અધિકારનું કોઈ રીતે અપહરણ ન કરવું. અને જે ‘સ્ત્રીધન’ તરીકે આપવામાં આવ્યું હોય, તે પુત્રાદિ વારસોએ કદી લેવું નહીં.

Verse 25

स्त्रियास्तु यद्‌ भवेत्‌ वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर । ब्राह्मण्यास्तद्धरेत्‌ कन्या यथा पुत्रस्तथा हि सा

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! સ્ત્રીને પિતાએ આપેલું જે ધન હોય, તે જો બ્રાહ્મણી હોય તો તેની પુત્રી તે ધન અધિકારપૂર્વક લઈ શકે; કારણ કે આ બાબતમાં પુત્રી પણ પુત્ર સમાન ગણાય છે.

Verse 26

सा हि पुत्रसमा राजन्‌ विहिता कुरुनन्दन । एवमेव समुद्दिष्टो धर्मो वै भरतर्षभ । एवं धर्ममनुस्मृत्य न वृथा साधयेद्‌ धनम्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, હે કુરુનંદન! શાસ્ત્રવિધાન મુજબ પુત્રી પુત્ર સમાન જ છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ રીતે ધનવિભાગનો ધર્મ જણાવાયો છે. આ ધર્મને સ્મરીને મનુષ્યે ધનનું ઉપાર્જન અને સંગ્રહ વ્યર્થ ન કરવો; યજ્ઞ-યાગાદિ પવિત્ર કર્મોથી તેને ફળવંતું કરવું.

Verse 27

युधिछिर उवाच शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो यद्यदेयधन: स्मृत: । केन प्रतिविशेषेण दशमो<प्यस्य दीयते

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! જો બ્રાહ્મણથી શૂદ્રા સ્ત્રીમાં જન્મેલો પુત્ર ધન આપવા અયોગ્ય માનવામાં આવ્યો છે, તો કયા વિશેષ કારણથી તેને પિતૃધનનો દસમો ભાગ પણ આપવામાં આવે છે?

Verse 28

ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातो ब्राह्मण: स्यान्न संशय: । क्षत्रियायां तथैव स्याद्‌ वैश्यायामपि चैव हि

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— બ્રાહ્મણી સ્ત્રીના ગર્ભમાં બ્રાહ્મણ પિતાથી જન્મેલો પુત્ર નિઃસંદેહ બ્રાહ્મણ જ હોય છે. એ જ રીતે ક્ષત્રિયા કે વૈશ્યા સ્ત્રીના ગર્ભથી જન્મેલો પુત્ર પણ બ્રાહ્મણ જ ગણાય છે.

Verse 29

कस्मात्‌ तु विषमं भागं भजेरन्‌ नृपसत्तम | यदा सर्वे त्रयो वर्णास्त्वियोक्ता ब्राह्मणा इति

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જ્યારે તમે બ્રાહ્મણ વગેરે ત્રણ વર્ણોની સ્ત્રીઓથી જન્મેલા પુત્રોને બ્રાહ્મણ જ ગણાવ્યા છે, ત્યારે તેઓ પિતૃધનમાં અસમાન ભાગ કેમ સ્વીકારે? સમાન ભાગ કેમ ન મળે?

Verse 30

भीष्म उवाच दारा इत्युच्यते लोके नाम्नैकेन परंतप । प्रोक्तेन चैव नाम्नायं विशेष: सुमहान्‌ भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું— હે પરંતપ રાજન! લોકમાં સર્વ સ્ત્રીઓને એક જ નામથી ‘દારા’ (પત્નીઓ) કહેવામાં આવે છે; પરંતુ એ જ નામના પ્રયોગથી (તેમના સંતાનોમાં) બહુ મોટો ભેદ માન્ય થાય છે.

Verse 31

तिस््र: कृत्वा पुरो भार्या: पश्चाद्‌ विन्देत ब्राह्मणीम्‌ ।। सा ज्येष्ठा सा च पूज्या स्यात्‌ सा च भार्या गरीयसी

ભીષ્મે કહ્યું— પહેલાં ત્રણ પત્નીઓ કર્યા પછી, ત્યારબાદ બ્રાહ્મણીને વિવાહ કરવી. તે જ જ્યેષ્ઠા ગણાય, તે જ પૂજ્ય બને, અને પત્નીઓમાં તે જ સર્વाधिक પ્રધાન ગણાય.

Verse 32

ब्राह्मण पहले अन्य तीनों वर्णोकी स्त्रियोंको ब्याह लानेके पश्चात्‌ भी यदि ब्राह्मणकन्यासे विवाह करे तो वही अन्य स्त्रियोंकी अपेक्षा ज्येष्ठ, अधिक आदर-सत्कारके योग्य तथा विशेष गौरवकी अधिकारिणी होगी ।।

ભીષ્મે કહ્યું— બ્રાહ્મણ જો પહેલાં અન્ય ત્રણ વર્ણોની સ્ત્રીઓ સાથે વિવાહ કરી લે, અને પછી બ્રાહ્મણકન્યાને વિવાહ કરે, તો એ બ્રાહ્મણી જ જ્યેષ્ઠા ગણાય; એ જ વધુ પૂજ્ય બને અને વિશેષ ગૌરવની અધિકારિણી થાય. પતિને સ્નાન કરાવવું, તેમના માટે પ્રસાધન-સામગ્રી તૈયાર કરવી, દાંત સાફ કરવા દાતણ-મંજન આપવું, આંખોમાં અંજન લગાવવું, નિત્ય હવન-પૂજન માટે હવ્ય અને પિતૃકર્મ માટે કવ્યની સામગ્રી એકત્ર કરવી, તેમજ ઘરમાં થતા અન્ય ધર્મયુક્ત કર્મોમાં સહાય કરવી—આ બધાં કાર્યો બ્રાહ્મણગૃહમાં બ્રાહ્મણીને જ કરવા યોગ્ય છે. તે હાજર હોય ત્યારે અન્ય વર્ણની સ્ત્રીને આ કાર્યો કરવાનો અધિકાર નથી.

Verse 33

न तस्यां जातु तिष्ठन्त्यामन्या तत्‌ कर्तुमहति । ब्राह्मणी त्वेव कुर्याद्‌ वा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर

ભીષ્મ બોલ્યા—હે યુધિષ્ઠિર! બ્રાહ્મણી (પત્ની) હાજર હોય ત્યાં સુધી બીજી કોઈ સ્ત્રીને તે કર્તવ્યો કરવાનો અધિકાર નથી. બ્રાહ્મણ પતિ માટે શાસ્ત્રોક્ત સેવાઓ—સ્નાન કરાવવું, શૃંગાર-સામગ્રી અર્પણ કરવી, દાંત સાફ કરવા દાતણ-મંજન આપવું, નેત્રોમાં અંજન લગાવવું, નિત્ય હવન-પૂજામાં હવ્ય-કવ્યની સામગ્રી જોગવવી તથા ઘરના અન્ય ધર્મકર્મોમાં સહાય કરવી—આ બધું બ્રાહ્મણીએ જ કરવું જોઈએ.

Verse 34

अन्न पानं च माल्यं च वासांस्याभरणानि च । ब्राह्मण्यैतानि देयानि भर्तु: सा हि गरीयसी

ભીષ્મ બોલ્યા—અન્ન-પાન, માળા, વસ્ત્રો અને આભૂષણો—આ બધું પતિને બ્રાહ્મણીએ જ અર્પણ કરવું; કારણ કે આ કર્તવ્યમાં તે સર્વ સ્ત્રીઓમાં વધુ ગૌરવપાત્ર છે.

Verse 35

मनुनाभिद्िितं शास्त्र यच्चापि कुरुनन्दन । तत्राप्येष महाराज दृष्टो धर्म: सनातन:,महाराज कुरुनन्दन! मनुने भी जिस धर्मशास्त्रका प्रतिपादन किया है, उसमें भी यही सनातन धर्म देखा गया है

ભીષ્મ બોલ્યા—હે કુરુનંદન મહારાજ! મનુએ પ્રકટ કરેલા શાસ્ત્રમાં પણ આ જ સનાતન ધર્મ દેખાય છે.

Verse 36

अथ चेदन्यथा कुर्याद्‌ यदि कामाद्‌ युधिष्ठिर । यथा ब्राह्मण चाण्डाल: पूर्वदृष्टस्तथैव स:

ભીષ્મ બોલ્યા—હે યુધિષ્ઠિર! જો કોઈ બ્રાહ્મણ કામવશ થઈ શાસ્ત્રીય મર્યાદાના વિરુદ્ધ વર્તે, તો તે અગાઉ વર્ણવાયેલા ‘બ્રાહ્મણ-ચાંડાલ’ સમાન જ ગણાય છે.

Verse 37

ब्राह्मण्या: सदृश: पुत्र: क्षत्रियायाश्व यो भवेत्‌ राजन्‌ विशेषो यस्त्वत्र वर्णयोरुभयोरपि,राजन! ब्राह्मणके समान ही जो क्षत्रियाका पुत्र होगा, उसमें भी उभयवर्णसम्बन्धी अन्तर तो रहेगा ही

ભીષ્મ બોલ્યા—હે રાજન! ક્ષત્રિયા સ્ત્રીથી જન્મેલો પુત્ર ગુણોમાં બ્રાહ્મણ સમાન હોય તોય, અહીં બંને વર્ણો સાથે સંબંધિત એક વિશેષ ભેદ તો રહે જ છે.

Verse 38

न तु जात्या समा लोके ब्राह्याण्या: क्षत्रिया भवेत्‌ ब्राह्माण्या: प्रथम: पुत्रो भूयान्‌ स्थाद्‌ राजसत्तम

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજશ્રેષ્ઠ! આ લોકમાં જન્મ-મર્યાદામાં ક્ષત્રિયા બ્રાહ્મણીની સમકક્ષ નથી. બ્રાહ્મણીનો પ્રથમ પુત્ર વધુ શ્રેષ્ઠ માનવો જોઈએ.

Verse 39

यथा न सदृशी जात_ु ब्राह्म॒ण्या: क्षत्रिया भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—જેમ ક્ષત્રિયા કદી પણ બ્રાહ્મણીની સાચી સમકક્ષ બની શકતી નથી.

Verse 40

श्रीक्ष राज्यं च कोशकश्ष क्षत्रियाणां युधिषछ्ठिर

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર! શાસ્ત્રોમાં લક્ષ્મી, રાજ્ય અને કોષ—આ બધું ક્ષત્રિય માટે જ વિહિત દેખાય છે. સ્વધર્મ અનુસાર ક્ષત્રિય સમુદ્રપર્યંત પૃથ્વી પર અધિકાર અને અપાર સંપત્તિ ન્યાયપૂર્વક મેળવી શકે છે. હે નરેશ્વર! રાજા—જે ક્ષત્રિય છે—દંડ ધારણ કરનાર હોય છે; ક્ષત્રિય સિવાય બીજાથી સાચું રક્ષણકાર્ય થઈ શકતું નથી.

Verse 41

विहितं दृश्यते राजन्‌ सागरान्तां च मेदिनीम्‌ | क्षत्रियो हि स्वधर्मेण श्रियं प्राप्रोति भूयसीम्‌ । राजा दण्डधरो राजन रक्षा नान्यत्र क्षत्रियात्‌

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! શાસ્ત્રોમાં સમુદ્રપર્યંત ધરતીનું રાજ્ય ક્ષત્રિય માટે વિહિત દેખાય છે. ક્ષત્રિય સ્વધર્મથી મહાન શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. હે રાજન! રાજા દંડધારી હોય છે; ક્ષત્રિય સિવાય અન્ય ક્યાંયથી રક્ષા શક્ય નથી—હે યુધિષ્ઠિર!

Verse 42

ब्राह्मणा हि महाभागा देवानामपि देवता: । तेषु राजन्‌ प्रवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम्‌,राजन! महाभाग! ब्राह्मण देवताओंके भी देवता हैं; अतः उनका विधिपूर्वक पूजन- आदर-सत्कार करते हुए ही उनके साथ बर्ताव करे

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન, મહાભાગ! બ્રાહ્મણો દેવતાઓના પણ દેવતા ગણાય છે. તેથી, હે રાજા, તેમના પ્રત્યે વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને જ વર્તન કર; આદર-સત્કાર અને સેવા શ્રદ્ધાપૂર્વક કર.

Verse 43

प्रणीतमृषिभिर्ज्ञात्वा धर्म शाश्वतमव्ययम्‌ । लुप्यमान स्वधर्मेण क्षत्रियो होष रक्षति,ऋषियोंद्वारा प्रतिपादित अविनाशी सनातन धर्मको लुप्त होता जानकर क्षत्रिय अपने धर्मके अनुसार उसकी रक्षा करता है

ભીષ્મે કહ્યું—ઋષિઓએ પ્રતિપાદિત કરેલા શાશ્વત, અવિનાશી ધર્મને જાણીને અને તે લુપ્ત થતો જોઈને ક્ષત્રિય પોતાના સ્વધર્મ અનુસાર તેની રક્ષા કરે છે, હે રાજન।

Verse 44

दस्युभि्दियमाणं च धन दारांश्व॒ सर्वश: । सर्वेषामेव वर्णानां त्राता भवति पार्थिव:,डाकुओंद्वारा लूटे जाते हुए सभी वर्णोके धन और स्त्रियोंका राजा ही रक्षक होता है

ભીષ્મે કહ્યું—જ્યારે દસ્યુઓ સર્વ રીતે ધન અને સ્ત્રીઓને હરી લઈ જાય, ત્યારે સર્વ વર્ણોનો રક્ષક રાજા જ બને છે।

Verse 45

भूयान्‌ स्यात्‌ क्षत्रियापुत्रो वैश्यापुत्रान्न संशय: । भूयस्तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद्‌ युधिष्ठिर

ભીષ્મે કહ્યું—ક્ષત્રિયનો પુત્ર વૈશ્યના પુત્ર કરતાં શ્રેષ્ઠ છે—એમાં સંશય નથી। તેથી, હે યુધિષ્ઠિર, બાકી રહેલા પિતૃધનમાં તેને પણ વધુ ભાગ લેવો જોઈએ।

Verse 46

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें विवाहधर्मके प्रसंगमें स्त्रीकी प्रशंभानामक छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે રાજન, હે પિતામહ! તમે બ્રાહ્મણના ધનવિભાગનો નિયમ વિધિપૂર્વક સમજાવ્યો. તો અન્ય વર્ણોના ધનવહેંચાણ માટે કયો નિયમ હોવો જોઈએ?

Verse 47

भीष्म उवाच क्षत्रियस्यापि भायें द्वे विहिते कुरुनन्दन । तृतीया च भवेच्छूद्रा न तु दृष्टान्तत: स्मृता

ભીષ્મે કહ્યું—હે કુરુનંદન! ક્ષત્રિય માટે પણ શાસ્ત્રે બે વર્ણોમાંથી બે પત્નીઓ વિહિત કરી છે. ત્રીજી શૂદ્રા પણ પત્ની બની શકે; પરંતુ શાસ્ત્રમાં તેને આદર્શ દૃષ્ટાંતરૂપે સ્મૃત નથી.

Verse 48

एष एव क्रमो हि स्यात्‌ क्षत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत्‌ कार्य क्षत्रियस्वं जनाधिप,राजा युधिष्ठिर! क्षत्रियोंके लिये भी बँटवारेका यही क्रम है। क्षत्रियके धनको आठ भागोंमें विभक्त करना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—હે યુધિષ્ઠિર, ક્ષત્રિયો માટે પણ આ જ વિધિ-ક્રમ છે. હે જનાધિપ, ક્ષત્રિયનું ધન આઠ ભાગમાં વહેંચવું જોઈએ.

Verse 49

क्षत्रियाया हरेत्‌ पुत्रश्नतुरोंडशान्‌ पितुर्धनात्‌ । युद्धावहारिकं यच्च पितु: स्थात्‌ स हरेत्‌ तु तत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—ક્ષત્રિયનો પુત્ર પિતૃધનમાંથી ચાર ભાગ લે; અને પિતાને સંબંધિત યુદ્ધોપકરણો તથા શસ્ત્ર-સામગ્રી જે હોય તે પણ એ જ લે.

Verse 50

वैश्यापुत्रस्तु भागांस्त्रीन्‌ शूद्रापुत्रस्तथाष्टमम्‌ । सो<पि दत्तं हरेत्‌ पित्रा नादत्तं हर्तुमहति

ભીષ્મે કહ્યું—વૈશ્યા સ્ત્રીનો પુત્ર ત્રણ ભાગ લે, અને શૂદ્રા સ્ત્રીનો પુત્ર આઠમો ભાગ લે. તે પણ પિતાએ આપેલું જ લે; જે ન આપ્યું હોય તે લેવાનો તેને અધિકાર નથી.

Verse 51

एकैव हि भवेद्‌ भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन । द्वितीया तु भवेत्‌ शूद्रा न तु दृष्टान्ततः स्मृता

ભીષ્મે કહ્યું—હે કુરુનંદન, વૈશ્ય માટે વિધિસંમત પત્ની એક જ—વૈશ્ય વર્ગની—હોવી જોઈએ. બીજી પત્ની શૂદ્રા હોઈ શકે, પરંતુ શાસ્ત્ર તેને આદર્શ દૃષ્ટાંત તરીકે માનતું નથી.

Verse 52

वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ । शूद्रायां चापि कौन्तेय तयोविनियम: स्मृत:

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હે કૌંતેય, ગૃહસ્થ અવસ્થામાં રહેલા વૈશ્યને વૈશ્યા પત્નીમાંથી અને શૂદ્રા પત્નીમાંથી પુત્રો થાય તો તેમના માટે પણ ધનવહેંચણીનો એ જ નિયમ સ્મૃત છે.

Verse 53

पज्चधा तु भवेत्‌ कार्य वैश्यस्वं भरतर्षभ । तयोरपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વૈશ્યના કર્તવ્ય અને વ્યવહાર પાંચ વિભાગોમાં ગોઠવવા યોગ્ય છે. અને હે રાજાધિપ, તેમની સંતાન વિષે પણ યોગ્ય વર્ગીકરણ અને વહેંચણી હું કહું છું.

Verse 54

भरतभूषण नरेश! वैश्यके धनको पाँच भागोंमें विभक्त करना चाहिये। फिर वैश्या और शूद्राके पुत्रोमें उस धनका विभाजन कैसे करना चाहिये, यह बताता हूँ ।।

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભરતનંદન! વૈશ્ય પિતાના ધનમાંથી વૈશ્યા-જન્ય પુત્રે ચાર ભાગ લેવા જોઈએ; અને હે ભારત, શૂદ્રા-જન્ય પુત્ર માટે પાંચમો ભાગ સ્મૃતિમાં નિર્ધારિત છે.

Verse 55

सो5पि दत्तं हरेत्‌ पित्रा नादत्तं हर्तुमरहति । त्रिभिर्वर्ण: सदा जात: शूद्रोडदेयधनो भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—તે પણ પિતાએ આપેલું જ લઈ શકે; જે આપેલું નથી તે લેવાનો તેને અધિકાર નથી. ત્રણ ઉચ્ચ વર્ણોના સંકરથી જન્મેલો શૂદ્ર સામાન્ય રીતે એવો માનવામાં આવે છે કે તેને ધન સોંપવું કે આપવું યોગ્ય નથી.

Verse 56

शूद्रस्य स्थात्‌ सवर्णव भार्या नान्या कथंचन । समभागाश्र पुत्रा: स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्‌

ભીષ્મે કહ્યું—શૂદ્રની પત્ની માત્ર પોતાના જ વર્ણની હોવી જોઈએ; અન્યથા કદી નહીં. અને તેના પુત્રો, તેઓ સો હોય તો પણ, પિતૃધનમાં સમાન ભાગના અધિકારી છે.

Verse 57

जातानां समवर्णाया: पुत्राणामविशेषत: । सर्वेषामेव वर्णानां समभागो धनात्‌ स्मृत:,समस्त वर्णोके सभी पुत्रोंका, जो समान वर्णकी स्त्रीसे उत्पन्न हुए हैं, सामान्यतः: पैतृक धनमें समान भाग माना गया है

ભીષ્મે કહ્યું—સમવર્ણ પત્નીથી જન્મેલા પુત્રો માટે, કોઈ ભેદ વિના, પિતૃધનમાં સમાન ભાગ સ્મૃતિમાં માન્ય છે; અને આ નિયમ સર્વ વર્ણો પર લાગુ પડે છે એમ સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 58

ज्येष्ठस्य भागो ज्येष्ठ: स्थादेकांशो यः प्रधानत: । एष दायविदधि: पार्थ पूर्वमुक्त: स्वयम्भुवा

કુંતીનંદન! જ્યેષ્ઠ પુત્રનો ભાગ પણ જ્યેષ્ઠ જ ગણાય; મુખ્યત્વે તેને એક અંશ વધુ મળે છે. પિતૃધનના વિભાજનની આ વિધિ પ્રાચીનકાળે સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ કહેલી હતી.

Verse 59

समवर्णासु जातानां विशेषो<स्त्यपरो नृप । विवाहवैशिष्ट्यकृत: पूर्वपूर्वो विशिष्यते

નરેશ્વર! સમાન વર્ણની સ્ત્રીઓથી જન્મેલા પુત્રોમાં પણ એક બીજો ભેદ છે. લગ્નની વિશિષ્ટતા કારણે તેમામાં પણ ક્રમ ઊભો થાય છે—પહેલા લગ્નની સ્ત્રીથી જન્મેલો પુત્ર શ્રેષ્ઠ અને પછીના લગ્નની સ્ત્રીથી જન્મેલો પુત્ર કનિષ્ઠ ગણાય છે.

Verse 60

हरेज्ज्येष्ठ: प्रधानांशमेकं तुल्यासु तेष्वपि | मध्यमो मध्यमं चैव कनीयांस्तु कनीयसम्‌

સમાન દરજ્જાની સ્ત્રીઓથી જન્મેલા પુત્રોમાં પણ જ્યેષ્ઠ પુત્ર એક મુખ્ય (જ્યેષ્ઠ) અંશ લે; મધ્યમ પુત્ર મધ્યમ અને કનિષ્ઠ પુત્ર કનિષ્ઠ ભાગ લે.

Verse 61

एवं जातिषु सर्वासु सवर्ण: श्रेष्ठतां गत: । महर्षिरपि चैतद्‌ वै मारीच: काश्यपोडब्रवीत्‌

આ રીતે સર્વ જાતિઓમાં સમવર્ણની સ્ત્રીથી જન્મેલો પુત્ર જ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. મરીચિ-પુત્ર મહર્ષિ કાશ્યપે પણ આ જ સિદ્ધાંત જણાવ્યું છે.

Verse 96

तत्र जातेष्वपत्येषु द्विगुणं स्यथाद्‌ युधिष्ठिर । शूद्रजातिकी स्त्रीको अपनी शय्यापर सुलाकर ब्राह्मण अधोगतिको प्राप्त होता है। साथ ही शास्त्रीय विधिके अनुसार वह प्रायश्चित्तका भागी होता है। युधिष्ठिर! शूद्राके गर्भसे संतान उत्पन्न करनेपर ब्राह्मणको दूना पाप लगता है और उसे दूने प्रायश्चित्तका भागी होना पड़ता है

યુધિષ્ઠિર! શૂદ્ર જાતિની સ્ત્રી સાથે શય્યાસંગ કરવાથી બ્રાહ્મણ અધોગતિને પામે છે અને શાસ્ત્રવિધિ મુજબ પ્રાયશ્ચિત્તનો ભાગી બને છે. શૂદ્રના ગર્ભથી સંતાન ઉત્પન્ન કરવાથી બ્રાહ્મણનું પાપ દ્વિગુણ ગણાય છે અને તેને દ્વિગુણ પ્રાયશ્ચિત્ત પણ કરવું પડે છે.

Verse 383

भूयो भूयो<5पि संहार्य: पितृवित्ताद्‌ युधिष्ठिर । क्षत्रियकन्या संसारमें अपनी जातिद्दारा ब्राह्मण-कन्याके बराबर नहीं हो सकती। नृपश्रेष्ठ! इसी प्रकार ब्राह्मणीका पुत्र क्षत्रियाके पुत्रसे प्रथम एवं ज्येष्ठ होगा। युधिष्ठिर! इसलिये पिताके धनमेंसे ब्राह्मणीके पुत्रको अधिक-अधिक भाग देना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—યુધિષ્ઠિર! પિતૃધનનું વિભાજન કરતાં આ વાત વારંવાર ધ્યાનમાં રાખવી. લોકવ્યવહારમાં ક્ષત્રિય કન્યા જન્મના કારણે બ્રાહ્મણ કન્યાની સમકક્ષ ગણાતી નથી. તેવી જ રીતે, નૃપશ્રેષ્ઠ! બ્રાહ્મણીમાંથી જન્મેલો પુત્ર ક્ષત્રિયમાંથી જન્મેલા પુત્ર કરતાં પૂર્વ અને જ્યેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તેથી, યુધિષ્ઠિર! પિતાની સંપત્તિમાંથી બ્રાહ્મણીના પુત્રને વધુ ભાગ આપવો જોઈએ.

Verse 396

क्षत्रियायास्तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत्‌ । जैसे क्षत्रिया कभी ब्राह्मणीके समान नहीं हो सकती वैसे ही वैश्या भी कभी क्षत्रियाके तुल्य नहीं हो सकती

જેમ ક્ષત્રિયા કદી બ્રાહ્મણીની સમાન થઈ શકતી નથી, તેમ જ વૈશ્યા પણ કદી ક્ષત્રિયાની તુલ્ય થઈ શકતી નથી.