Adhyaya 154

Verse 1

अफ--रू+ >> अष्टचत्वारिशंर्दाधिकशततमो< ध्याय: भगवान्‌ श्रीकृष्णकी महिमाका वर्णन और भीष्मजीका युधिष्ठिरको राज्य करनेके लिये आदेश देना नारद उवाच अथ व्योम्नि महान्‌ शब्द: सविद्युत्स्तनयित्नुमान्‌ मेघैश्व गगनं नील॑ संरुद्धमभवद्‌ घनै:,नारदजी कहते हैं--तदननन्‍्तर आकाशमें बिजलीकी गड़गड़ाहट और मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके साथ महान्‌ शब्द होने लगा। मेघोंकी घनघोर घटासे घिरकर सारा आकाश नीला हो गया

નારદજી બોલ્યા—ત્યારબાદ આકાશમાં વીજળી સાથે અને ગાઢ મેઘગર્જના સાથે મહાન શબ્દ ઊઠ્યો. ઘન મેઘસમૂહોથી ઘેરાઈ આખું ગગન નીલવર્ણ થઈ ઢંકાઈ ગયું.

Verse 2

प्रावषीव च पर्जन्यो ववृषे निर्मल पय: । तमश्वैवाभवद्‌ घोरं दिशश्व॒ न चकाशिरे,वर्षाकालकी भाँति मेघसमूह निर्मल जलकी वर्षा करने लगा। सब ओर घोर अन्धकार छा गया। दिशाएँ नहीं सूझती थीं

નારદ બોલ્યા—વર્ષાકાળની જેમ મેઘોએ નિર્મળ જળ વરસાવ્યું; પરંતુ સર્વત્ર ઘોર અંધકાર છવાઈ ગયો અને દિશાઓ પણ પ્રકાશિત ન રહી—દિશા ઓળખાતી ન હતી।

Verse 3

ततो देवगिरौ तस्मिन्‌ रम्ये पुण्ये सनातने । न शर्व भूतसंघं वा ददृशुर्मुन॒यस्तदा,उस समय उस रमणीय, पवित्र एवं सनातन देवगिरिपर ऋषियोंने जब दृष्टिपात किया, तब उन्हें वहाँ न तो भगवान्‌ शंकर दिखायी दिये और न भूतोंके समुदायका ही दर्शन हुआ

પછી તે રમ્ય, પવિત્ર અને સનાતન દેવગિરિ પર મুনિઓએ નજર નાખી ત્યારે તેમને ન તો શર્વ (શિવ) દેખાયા, ન તો તેમના ભૂતગણોનો સમૂહ।

Verse 4

व्यभ्रं च गगनं सद्यः क्षणेन समपद्यत । तीर्थयात्रां ततो विप्रा जग्मुश्नान्ये यथागतम्‌,फिर तो तत्काल एक ही क्षणमें सारा आसमान साफ हो गया। कहीं भी बादल नहीं रह गया। तब ब्राह्मणलोग वहाँसे तीर्थयात्राके लिये चल दिये और अन्य लोग भी जैसे आये थे, वैसे ही लौट गये

તત્કાળ એક જ ક્ષણમાં આકાશ નિર્મળ બની ગયું—ક્યાંય વાદળ ન રહ્યાં. ત્યારબાદ બ્રાહ્મણો ત્યાંથી તીર્થયાત્રા માટે નીકળી પડ્યા અને બીજા લોકો જેમ આવ્યા હતા તેમ જ પાછા ફર્યા।

Verse 5

तददभुतमचिन्त्यं च दृष्टवा ते विस्मिता5भवन्‌ | शड्करस्योमया सार्ध संवादं त्वत्कथाश्रयम्‌,यह अद्भुत और अचिन्त्य घटना देखकर सब लोग आश्वर्यचकित हो उठे। पुरुषसिंह देवकीनन्दन! भगवान्‌ शंकरका पार्वतीजीके साथ जो आपके सम्बन्धमें संवाद हुआ, उसे सुनकर हम इस निश्चयपर पहुँच गये हैं कि वे ब्रह्मभूत सनातन पुरुष आप ही हैं। जिनके लिये हिमालयके शिखरपर महादेवजीने हमलोगोंको उपदेश दिया था

તે અદ્ભુત અને અચિંત્ય ઘટના જોઈ તેઓ સૌ વિસ્મિત થઈ ગયા. અને ઉમા સાથે શંકરે આપના વિષયમાં જે સંવાદ કર્યો હતો, તે સાંભળી અમે દૃઢ નિશ્ચયે પહોંચ્યા છીએ કે આપ જ બ્રહ્મસ્વરૂપ સનાતન પુરુષ છો।

Verse 6

स भवान्‌ पुरुषव्याप्र ब्रह्मभूत:ः सनातन: । यदर्थमनुशिष्टा: स्मो गिरिपृष्ठे महात्मना,यह अद्भुत और अचिन्त्य घटना देखकर सब लोग आश्वर्यचकित हो उठे। पुरुषसिंह देवकीनन्दन! भगवान्‌ शंकरका पार्वतीजीके साथ जो आपके सम्बन्धमें संवाद हुआ, उसे सुनकर हम इस निश्चयपर पहुँच गये हैं कि वे ब्रह्मभूत सनातन पुरुष आप ही हैं। जिनके लिये हिमालयके शिखरपर महादेवजीने हमलोगोंको उपदेश दिया था

હે પુરુષવ્યાઘ્ર! આપ જ બ્રહ્મભૂત સનાતન પુરુષ છો; જેમના નિમિત્તે મહાત્મા (મહાદેવ) એ પર્વતશિખર પર અમને ઉપદેશ આપ્યો હતો।

Verse 7

द्वितीयं त्वद्भुतमिदं त्वत्तेज: कृतमद्य वै दृष्टवा च विस्मिता: कृष्ण सा च न: स्मृतिरागता,श्रीकृष्ण! आपके तेजसे दूसरी अद्भुत घटना आज यह घटित हुई है, जिसे देखकर हम चकित हो गये हैं और हमें पूर्वकालकी वह शंकरजीवाली बात पुनः स्मरण हो रही है

નારદે કહ્યું—હે કૃષ્ણ! આજે તમારા તેજના પ્રભાવથી બીજી એક અદ્ભુત ઘટના બની છે. તે જોઈને અમે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા છીએ અને શંકર (શિવ) સાથે સંબંધિત તે પૂર્વકાળની વાત ફરી સ્મરણમાં આવી ગઈ છે.

Verse 8

एतत्‌ ते देवदेवस्य माहात्म्यं कथितं प्रभो । कपर्दिनो गिरीशस्य महाबाहो जनार्दन,प्रभो! महाबाहु जनार्दन! यह मैंने आपके समक्ष जटाजूटधारी देवाधिदेव गिरीशके माहात्म्यका वर्णन किया है

નારદે કહ્યું—પ્રભુ! દેવદેવ એવા જટાધારી ગિરીશ (શિવ)નું માહાત્મ્ય મેં આપના સમક્ષ વર્ણવ્યું છે. મહાબાહુ જનાર્દન! તેમની મહિમાનું આ પવિત્ર વર્ણન મેં આપની સામે રજૂ કર્યું છે.

Verse 9

इत्युक्त: स तदा कृष्णस्तपोवननिवासिभि: । मानयामास तान्‌ सवनिषीन्‌ देवकिनन्दन:,तपोवन-निवासी मुनियोंके ऐसा कहनेपर देवकीनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णने उस समय उन सबका विशेष सत्कार किया

તપોવનમાં નિવાસ કરનારા ઋષિઓએ આમ કહ્યે ત્યારે દેવકીનંદન શ્રીકૃષ્ણે તે સમયે ત્યાં બેઠેલા સૌનો વિશેષ સન્માનપૂર્વક સત્કાર કર્યો.

Verse 10

अथर्षय: सम्प्रहृष्टा: पुनस्ते कृष्णमब्रुवन्‌ । पुन: पुन: दर्शयास्मान्‌ सदैव मधुसूदन,तदनन्तर वे महर्षि पुनः हर्षमें भरकर श्रीकृष्णसे बोले--“मधुसूदन! आप सदा ही हमें बारंबार दर्शन देते रहें

ત્યારબાદ તે મહર્ષિઓ આનંદથી પરિપૂર્ણ થઈ ફરી કૃષ્ણને બોલ્યા—“હે મધુસૂદન! અમને વારંવાર દર્શન આપતા રહો; સદા તમારું સાન્નિધ્ય મળે.”

Verse 11

नहि नः सा रति: स्वर्गे या च त्वद्दर्शने विभो । तदृतं च महाबाहो यदाह भगवान्‌ भव:,'प्रभो! आपके दर्शनमें हमारा जितना अनुराग है, उतना स्वर्गमें भी नहीं है। महाबाहो! भगवान्‌ शिवने जो कहा था, वह सर्वथा सत्य हुआ

હે વિભો! તમારા દર્શનમાં અમને જે રતિ (આનંદ-ભક્તિ) થાય છે, તેવી સ્વર્ગમાં પણ નથી. હે મહાબાહુ! ભગવાન ભવ (શિવ)એ જે કહ્યું હતું તે સર્વથા સત્ય સાબિત થયું છે.

Verse 12

एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं रहस्यमरिकर्शन । त्वमेव हार्थतत्त्वज्ञ: पृष्टोडस्मान्‌ पृच्छसे यदा,'शत्रुसूदन! यह सारा रहस्य मैंने आपसे कहा है, आप ही अर्थ-तत्त्वके ज्ञाता हैं। हमने आपसे पूछा था, परंतु आप स्वयं ही जब हमसे प्रश्न करने लगे, तब हमलोगोंने आपकी प्रसन्नताके लिये इस गोपनीय रहस्यका वर्णन किया है। तीनों लोकोंमें कोई ऐसी बात नहीं है, जो आपको ज्ञात न हो

નારદે કહ્યું—હે શત્રુસૂદન! આ સમગ્ર ગુહ્ય રહસ્ય મેં તને કહી દીધું. તું જ અર્થ-તત્ત્વનો જાણકાર છે. તું અમને પૂછ્યું હતું; પરંતુ જ્યારે તું જ ફરી અમને પ્રશ્ન કરવા લાગ્યો, ત્યારે તારી પ્રીતિ માટે અમે આ ગોપનીય રહસ્ય વર્ણવ્યું. ત્રણે લોકમાં એવું કશું નથી જે તને અજાણ હોય.

Verse 13

तदस्माभिरिदं गुहां त्वत्प्रियार्थमुदाहतम्‌ । न च ते<विदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते,'शत्रुसूदन! यह सारा रहस्य मैंने आपसे कहा है, आप ही अर्थ-तत्त्वके ज्ञाता हैं। हमने आपसे पूछा था, परंतु आप स्वयं ही जब हमसे प्रश्न करने लगे, तब हमलोगोंने आपकी प्रसन्नताके लिये इस गोपनीय रहस्यका वर्णन किया है। तीनों लोकोंमें कोई ऐसी बात नहीं है, जो आपको ज्ञात न हो

અતએવ તને પ્રિય હોય તે માટે અમે આ ગુહ્ય રહસ્ય કહ્યું છે. હે શત્રુસૂદન! ત્રણે લોકમાં તને અજાણ એવું કશું જ નથી.

Verse 14

जन्म चैव प्रसूतिश्व॒ यच्चान्यत्‌ कारणं विभो । वयं तु बहुचापल्यादशक्ता गुह्मधारणे,'प्रभो! आपका जो यह अवतार अर्थात्‌ मानव-शरीरमें जन्म हुआ है तथा जो इसका गुप्त कारण है, यह सब तथा अन्य बातें आपसे छिपी नहीं हैं। हमलोग तो अपनी अत्यन्त चपलताके कारण इस गूढ़ विषयको अपने मनमें ही छिपाये रखनेमें असमर्थ हो गये हैं

હે પ્રભુ! માનવદેહમાં તમારો જન્મ, તેની પાછળનું ગુપ્ત કારણ અને અન્ય કોઈ વાત પણ તમારાથી છુપાયેલી નથી. પરંતુ અમે અત્યંત ચપળ સ્વભાવને કારણે આ ગહન વિષયને મનમાં જ દબાવી રાખવામાં અસમર્થ રહ્યા.

Verse 15

ततः स्थिते त्वयि विभो लघुत्वात्‌ प्रलपामहे । न हि किंचित्‌ तदाश्चर्य यज्ञ वेज्षि भवानिह

હે વિભુ! તમે અહીં હાજર હોવાથી પરિચયવશ અમે સહજ રીતે બોલી પડ્યા છીએ. પરંતુ હે યજ્ઞસ્વરૂપ! તેમાં આશ્ચર્ય શું? અહીં તો તમે બધું જ જાણો છો.

Verse 16

साधयाम वयं कृष्ण बुद्धि पुष्टिमवाप्रुहि,“श्रीकृष्ण! अब आप हमें जानेकी आज्ञा दें, जिससे हम अपना कार्य साधन करें। आपको उत्तम बुद्धि और पुष्टि प्राप्त हो

હે શ્રીકૃષ્ણ! હવે અમને જવાની આજ્ઞા આપો, જેથી અમે અમારું કાર્ય સિદ્ધ કરી શકીએ. તમને ઉત્તમ બુદ્ધિ અને પુષ્ટિ પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 17

पुत्रस्ते सदृशस्तात विशिष्टो वा भविष्यति । महाप्रभावसंयुक्तो दीप्तिकीर्तिकर: प्रभु:,तात! आपको आपके समान अथवा आपसे भी बढ़कर पुत्र प्राप्त हो। वह महान्‌ प्रभावसे युक्त, दीप्तिमान्‌, कीर्तिका विस्तार करनेवाला और सर्वसमर्थ हो”

તાત! તને તારા સમાન અથવા તારા કરતાં પણ વિશિષ્ટ પુત્ર પ્રાપ્ત થશે. તે મહાપ્રભાવયુક્ત, તેજસ્વી, કીર્તિનો વિસ્તાર કરનાર અને સર્વસમર્થ હશે.

Verse 18

भीष्म उवाच तत:ः प्रणम्य देवेशं यादवं पुरुषोत्तमम्‌ | प्रदक्षिणमुपावृत्य प्रजग्मुस्ते महर्षय:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!! तदनन्तर वे महर्षि उन यदुकुलरत्न देवेश्वर पुरुषोत्तमको प्रणाम और उनकी परिक्रमा करके चले गये

ભીષ્મ બોલ્યા—ત્યારબાદ તે મહર્ષિઓએ યદુકુલરત્ન દેવેશ્વર પુરુષોત્તમ શ્રીકૃષ્ણને પ્રણામ કર્યા અને તેમની પ્રદક્ષિણા કરીને ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 19

सो<यं नारायण: श्रीमान्‌ दीप्त्या परमया युत: । व्रतं यथावत्‌ तच्चीरत्त्वा द्वारकां पुनरागमत्‌,तत्पश्चात्‌ परम कान्तिसे युक्त ये श्रीमान्‌ नारायण अपने व्रतको यथावत्‌रूपसे पूर्ण करके पुनः द्वारकापुरीमें चले आये

ત્યારબાદ પરમ કાંતિથી યુક્ત તે શ્રીમાન્ નારાયણે પોતાનું વ્રત યથાવત્ પૂર્ણ કરીને ફરી દ્વારકાપુરીમાં પરત આવ્યા.

Verse 20

पूर्णे च दशमे मासि पुत्रो5स्य परमादभुत: । रुक्मिण्यां सम्मतो जज्ञे शूरो वंशधर: प्रभो,प्रभो! दसवाँ मास पूर्ण होनेपर इन भगवानके रुक्मिणी देवीके गर्भसे एक परम अद्भुत, मनोरम एवं शूरवीर पुत्र उत्पन्न हुआ, जो इनका वंश चलानेवाला है

પ્રભો! દસમો માસ પૂર્ણ થતાં રુક્મિણીના ગર્ભથી તેમને એક પરમ અદ્ભુત પુત્ર જન્મ્યો—જે સર્વને પ્રિય અને સમ્મત, શૂરવીર તથા વંશધારક હતો.

Verse 21

स काम: सर्वभूतानां सर्वभावगतो नृप । असुराणां सुराणां च चरत्यन्तर्गतः सदा,नरेश्वर! जो सम्पूर्ण प्राणियोंके मानसिक संकल्पमें व्याप्त रहनेवाला है और देवताओं तथा असुरोंके भी अन्तःकरणमें सदा विचरता रहता है, वह कामदेव ही भगवान्‌ श्रीकृष्णका वंशधर है

હે નૃપ! જે કામ સર્વ ભૂતોના સર્વ ભાવોમાં વ્યાપ્ત છે અને દેવો તથા અસુરોના અંતઃકરણમાં સદા વિચરે છે—એ જ કામદેવને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો વંશધર કહેવાયો છે.

Verse 22

सो<यं पुरुषशार्दूलो मेघवर्णश्षतुर्भुज: । संश्रित:पाण्डवान्‌ प्रेम्णा भवन्तश्वैनमाश्रिता:,वे ही ये चार भुजाधारी घनश्याम पुरुषसिंह श्रीकृष्ण प्रेमपूर्वक तुम पाण्डवोंके आश्रित हैं और तुमलोग भी इनके शरणागत हो

ભીષ્મે કહ્યું—આ મેઘશ્યામ, ચતુર્ભુજ પુરુષસિંહ શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમથી પાંડવોનો આશ્રય લીધેલો છે; અને તમે પણ એમના શરણાગત છો. તેથી કૃષ્ણ અને પાંડવોનો સંબંધ પ્રેમયુક્ત પરસ્પર આશ્રયનો છે.

Verse 23

कीर्तिलिक्ष्मीर्धतिश्वैव स्वर्गमार्गस्तथैव च । यत्रैष संस्थितस्तत्र देवो विष्णुस्त्रिविक्रम:,ये त्रिविक्रम विष्णुदेव जहाँ विद्यमान हैं, वहीं कीर्ति, लक्ष्मी, धृति तथा स्वर्गका मार्ग है

ભીષ્મે કહ્યું—જ્યાં ત્રિવિક્રમ વિષ્ણુદેવ દૃઢપણે વિરાજમાન હોય, ત્યાં જ કીર્તિ, લક્ષ્મી, ધૃતિ અને સ્વર્ગમાર્ગ પણ નિવાસ કરે છે.

Verse 24

सेन्द्रा देवास्त्रयस्त्रिंशदेष नात्र विचारणा । आदिदेवो महादेव: सर्वभूतप्रतिश्रय:,इन्द्र आदि तैंतीस देवता इन्हींके स्वरूप हैं, इसमें कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये। ये ही सम्पूर्ण प्राणियोंको आश्रय देनेवाले आदिदेव महादेव हैं

ભીષ્મે કહ્યું—ઇન્દ્ર સહિત ત્રેત્રીસ દેવતા ખરેખર આ જ સ્વરૂપ છે; તેમાં શંકા નથી. એ જ આદિદેવ મહાદેવ, સર્વ ભૂતોના આશ્રય અને આધાર છે.

Verse 25

अनादिनिधनोडव्यक्तो महात्मा मधुसूदन: । अयं जातो महातेजा: सुराणामर्थसिद्धये,इनका न आदि है न अन्त। ये अव्यक्तस्वरूप, महातेजस्वी महात्मा मधुसूदन देवताओंका कार्य सिद्ध करनेके लिये यदुकुलमें उत्पन्न हुए हैं

ભીષ્મે કહ્યું—મહાત્મા મધુસૂદન ન તો આદિ ધરાવે છે ન અંત; તેઓ અવ્યક્ત સ્વરૂપ છે. એ મહાતેજસ્વી પ્રભુ દેવતાઓના કાર્યસિદ્ધિ માટે (ધર્મસ્થાપન માટે) પ્રગટ થયા છે.

Verse 26

सुदुस्तरार्थतत्त्वस्य वक्ता कर्ता च माधव: । तव पार्थ जय: कृत्स्नस्तव कीर्तिस्तथातुला,ये माधव दुर्बोध तत्त्वके वक्ता और कर्ता हैं। कुन्तीनन्दन! तुम्हारी सम्पूर्ण विजय, अनुपम कीर्ति और अखिल भूमण्डलका राज्य--ये सब भगवान्‌ नारायणका आश्रय लेनेसे ही तुम्हें प्राप्त हुए हैं। ये अचिन्त्यस्वरूप नारायण ही तुम्हारे रक्षक और परमगति हैं

ભીષ્મે કહ્યું—દુસ્તર તત્ત્વાર્થના વક્તા પણ માધવ છે અને કર્તા પણ માધવ જ છે. હે પાર્થ! તારી સંપૂર્ણ વિજય અને તારી અતુલ કીર્તિ—આ બધું તેમના આશ્રયથી જ પ્રાપ્ત થયું છે.

Verse 27

तवेयं पृथिवी देवी कृत्स्ना नारायणाश्रयात्‌ | अयं नाथस्तवाचिन्त्यो यस्य नारायणो गति:,ये माधव दुर्बोध तत्त्वके वक्ता और कर्ता हैं। कुन्तीनन्दन! तुम्हारी सम्पूर्ण विजय, अनुपम कीर्ति और अखिल भूमण्डलका राज्य--ये सब भगवान्‌ नारायणका आश्रय लेनेसे ही तुम्हें प्राप्त हुए हैं। ये अचिन्त्यस्वरूप नारायण ही तुम्हारे रक्षक और परमगति हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—કુંતીનંદન! નારાયણનો આશ્રય લીધા કારણે આ સમગ્ર દિવ્ય પૃથ્વી તારી થઈ છે. તે અચિંત્ય સ્વરૂપ પ્રભુ જ તારો નાથ અને રક્ષક છે; જે તેનો આશ્રય લે છે, તેની પરમગતિ અને અંતિમ શરણ નારાયણ જ છે.

Verse 28

स भवांस्त्वमुपाध्वर्यू रणाग्नौ हुतवान्‌ नृपान्‌ । कृष्णख्रुवेण महता युगान्ताग्निसमेन वै,तुमने स्वयं होता बनकर प्रलयकालीन अग्निके समान तेजस्वी श्रीकृष्णरूपी विशाल खुवाके द्वारा समराग्निकी ज्वालामें सम्पूर्ण रुजाओंकी आहुति दे डाली है

ભીષ્મ બોલ્યા—તમે જાણે યજ્ઞના ઉપાધ્વર્યુક બનીને રણાગ્નિમાં રાજાઓની આહુતિ આપી છે. યુગાંતાગ્નિ સમાન પ્રચંડ તેજવાળા શ્રીકૃષ્ણરૂપ મહાન ખૂવેથી તમે તેમને હવિરૂપે તેમાં ઢાળી દીધા છે.

Verse 29

दुर्योधनश्व शोच्चो5सौ सपुत्र भ्रातृबान्धव: । कृतवान्‌ यो<बुद्धि: क्रोधाद्धरिगाण्डीविविग्रहम्‌,आज वह दुर्योधन अपने पुत्र, भाई और सम्बन्धियोंसहित शोकका विषय हो गया है; क्योंकि उस मूर्खने क्रोधके आवेशमें आकर श्रीकृष्ण और अर्जुनसे युद्ध ठाना था

ભીષ્મ બોલ્યા—આજે દુર્યોધન પુત્રો, ભાઈઓ અને સગાં-સંબંધીઓসহ શોકનો વિષય બન્યો છે; કારણ કે તે અવિવેકી ક્રોધના વેગમાં આવી શ્રીકૃષ્ણ અને ગાંડીવધારી અર્જુન સાથે યુદ્ધવૈર ઠાની બેઠો હતો.

Verse 30

दैतेया दानवेन्द्राश्ष महाकाया महाबला: । चक्राग्नौ क्षयमापन्ना दावाग्नौ शलभा इव,कितने ही विशाल शरीरवाले महाबली दैत्य और दानव दावानलमें दग्ध होनेवाले पतंगोंकी तरह श्रीकृष्णकी चक्राग्निमें स्वाहा हो चुके हैं

ભીષ્મ બોલ્યા—ઘણા મહાકાય, મહાબળવાન દૈત્ય અને દાનવશ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણના ચક્રાગ્નિમાં એવા નાશ પામ્યા છે, જેમ દાવાનલમાં પતંગિયા ભસ્મ થાય છે.

Verse 31

प्रतियोद्धुं न शक्‍्यो हि मानुषैरेष संयुगे । विहीनै: पुरुषव्याप्र सत्त्वशक्तिबलादिभि:,पुरुषसिंह! सत्त्व (धैर्य) शक्ति और बल आदिसे स्वभावतः हीन मनुष्य युद्धमें इन श्रीकृष्णका सामना नहीं कर सकते

ભીષ્મ બોલ્યા—પુરુષવ્યાઘ્ર! આ યુદ્ધમાં સામાન્ય મનુષ્યો—ખાસ કરીને જે સ્વભાવથી ધૈર્ય, શક્તિ, બળ વગેરેમાં હીન છે—આ શ્રીકૃષ્ણનો સામનો કરી શકતા નથી.

Verse 32

जयो योगी युगान्ताभ: सव्यसाची रणाग्रग: । तेजसा हतवान्‌ सर्व सुयोधनबलं नूप,अर्जुन भी योगशक्तिसे सम्पन्न और युगान्तकालकी अग्निके समान तेजस्वी हैं। ये बायें हाथसे भी बाण चलाते हैं और रणभूमिमें सबसे आगे रहते हैं। नरेश्वर! इन्होंने अपने तेजसे दुर्योधनकी सारी सेनाका संहार कर डाला है

ભીષ્મ બોલ્યા— અર્જુન વિજયી છે. તે યોગસામર્થ્યથી સંપન્ન છે અને યુગાંતની અગ્નિ સમાન પ્રજ્વલિત તેજવાળો છે. તે સવ્યસાચી છે—ડાબા હાથથી પણ બાણ ચલાવી શકે છે—અને રણભૂમિમાં અગ્રસ્થાને રહે છે. હે નરેશ્વર! પોતાના તેજ અને પરાક્રમથી તેણે સુયોધન (દુર્યોધન)ની સમગ્ર સેના નો સંહાર કર્યો છે.

Verse 33

यत्‌ तु गोवृषभांकेन मुनिभ्य: समुदाह्नतम्‌ पुराणं हिमवत्पृष्ठे तन्मे निगदत: शूणु,वृषभध्वज भगवान्‌ शंकरने हिमालयके शिखरपर मुनियोंसे जो पुरातन रहस्य बताया था, वह मेरे मुँहसे सुनो

ભીષ્મ બોલ્યા— વృషભધ્વજ ભગવાન શંકરે હિમાલયના શિખરો પર મુનિઓને જે પ્રાચીન પવિત્ર પુરાણકથા કહી હતી, તે હવે મારા મુખેથી સાંભળો; જેમ ઉપદેશાયું હતું તેમ જ હું કહું છું.

Verse 34

यावत्‌ तस्य भवेत्‌ पुष्टिस्तेजो दीप्ति: पराक्रम: । प्रभाव: सन्नतिर्जन्म कृष्णे तन्त्रिगुणं विभो,विभो! अर्जुनमें जैसी पुष्टि है, जैसा तेज, दीप्ति, पराक्रम, प्रभाव, विनय और जन्मकी उत्तमता है, वह सब कुछ श्रीकृष्णमें अर्जुनसे तिगुना है

ભીષ્મ બોલ્યા— હે વિભો! અર્જુનમાં જેટલી पुष्टि, તેજ, દીપ્તિ, પરાક્રમ, પ્રભાવ, વિનય અને જન્મની ઉત્તમતા છે, એ જ સર્વ શ્રીકૃષ્ણમાં તેની ત્રિગુણી છે.

Verse 35

कः शक्नोत्यन्यथाकर्तु तद्‌ यदि स्यात्‌ तथा शृणु । यत्र कृष्णो हि भगवांस्तत्र पुष्टिरनुत्तमा,संसारमें कौन ऐसा है जो मेरे इस कथनको अन्यथा सिद्ध कर सके। श्रीकृष्णका जैसा प्रभाव है, उसे सुनो--जहाँ भगवान्‌ श्रीकृष्ण हैं, वहाँ सर्वोत्तम पुष्टि विद्यमान है

ભીષ્મ બોલ્યા— મારા આ વચનને અન્યથા સાબિત કરનાર આ જગતમાં કોણ છે? છતાં જો કોઈ એમ માને તો સાંભળો— જ્યાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ છે, ત્યાં અનુત્તમ पुष्टि (બળ-સમૃદ્ધિ) અવશ્ય રહે છે.

Verse 36

वयं त्विहाल्पमतय: परतन्त्रा: सुविक्लवा: । ज्ञानपूर्व प्रपन्ना: स्मो मृत्यो: पन्थानमव्ययम्‌,हम इस जगतमें मन्दबुद्धि, परतन्त्र और व्याकुलचित्त मनुष्य हैं। हमने जान-बूझकर मृत्युके अटल मार्गपर पैर रखा है

ભીષ્મ બોલ્યા— અમે આ જગતમાં અલ્પમતિ, પરતંત્ર અને અત્યંત વ્યાકુળચિત્ત છીએ. છતાં જાણીને અમે મૃત્યુના અચલ, અવ્યય માર્ગમાં શરણ પામ્યા છીએ.

Verse 37

भवांक्षाप्यार्जवपर: पूर्व कृत्वा प्रतिश्रयम्‌ । राजवृत्तं न लभते प्रतिज्ञापालने रत:,युधिष्ठिर! तुम अत्यन्त सरल हो, इसीसे तुमने पहले ही भगवान्‌ वासुदेवकी शरण ली और अपनी प्रतिज्ञाके पालनमें तत्पर रहकर राजोचित बर्तावको तुम ग्रहण नहीं कर रहे हो

ભીષ્મે કહ્યું— યુધિષ્ઠિર! તું અત્યંત સરળ અને ધર્મનિષ્ઠ છે; તેથી તું અગાઉ જ ભગવાન વાસુદેવની શરણમાં ગયો હતો. અને હવે પ્રતિજ્ઞા પાલનમાં તત્પર રહીને રાજધર્મને યોગ્ય એવા ઉપાય અને વર્તન તું સ્વીકારતો નથી.

Verse 38

अप्येवात्मवध॑ लोके राजंस्त्वं बहु मन्यसे । न हि प्रतिज्ञा या दत्ता तां प्रहातुमरिंदम,राजन! तुम इस संसारमें अपनी हत्या कर लेनेको ही अधिक महत्त्व दे रहे हो। शत्रुदमन! जो प्रतिज्ञा तुमने कर ली है, उसे मिटा देना तुम्हारे लिये उचित नहीं है (तुमने शत्रुओंको जीतकर न्यायपूर्वक प्रजापालनका व्रत लिया है। अब शोकवश आत्महत्याका विचार मनमें लाकर तुम उस व्रतसे गिर रहे हो, यह ठीक नहीं है)

ભીષ્મે કહ્યું— રાજન! શું તું આ લોકમાં આત્મવધને જ વધુ મહત્ત્વનો માર્ગ માને છે? શત્રુદમન! તું આપેલી પ્રતિજ્ઞા ત્યાગવી તને શોભતી નથી. શત્રુઓને જીતીને ન્યાયપૂર્વક પ્રજાપાલન કરવાનો વ્રત તું લીધો છે; શોકવશ આત્મહત્યાનો વિચાર કરવો એ ધર્મસંકલ્પથી પછડાવું છે.

Verse 39

कालेनायं जन: सर्वो निहतो रणमूर्धनि । वयं च कालेन हता: कालो हि परमेश्वर:,ये सब राजालोग युद्धके मुहानेपर कालके द्वारा मारे गये हैं, हम भी कालसे ही मारे गये हैं; क्योंकि काल ही परमेश्वर है

ભીષ્મે કહ્યું— રણના મોખરે આ સર્વ જનસમૂહ કાળ દ્વારા જ નાશ પામ્યો છે. અમે પણ કાળથી જ હણાયા છીએ; કારણ કે કાળ જ પરમેશ્વર છે.

Verse 40

न हि कालेन कालज्ञ: स्पृष्ट: शोचितुमर्हसि । कालो लोहितरक्ताक्ष: कृष्णो दण्डी सनातन:,जो कालके स्वरूपको जानता है, वह कालके थपेड़े खाकर भी शोक नहीं करता। श्रीकृष्ण ही लाल नेत्रोंवाले दण्डधारी सनातन काल हैं

ભીષ્મે કહ્યું— જે કાળના સ્વરૂપને જાણે છે, તે કાળના આઘાતથી સ્પર્શાય તોય શોક કરતો નથી. કાળ તો લોહી જેવા લાલ નેત્રોવાળા દંડધારી સનાતન શ્રીકૃષ્ણ જ છે.

Verse 41

तस्मात्‌ कुन्तीसुत ज्ञातीन्‌ नेह शोचितुमर्हसि । व्यपेतमन्युर्नित्यं त्वं भव कौरवनन्दन,अतः कुन्तीनन्दन! तुम्हें अपने भाई-बन्धुओं और सगे-सम्बन्धियोंके लिये यहाँ शोक नहीं करना चाहिये। कौरव-कुलका आनन्द बढ़ानेवाले युधिष्ठिर! तुम सदा क्रोधहीन एवं शान्त रहो। मैंने इन माधव श्रीकृष्णका माहात्म्य जैसा सुना था, वैसा कह सुनाया। इनकी महिमाको समझनेके लिये इतना ही पर्याप्त है। सज्जनके लिये दिग्दर्शन मात्र उपस्थित होता है

ભીષ્મે કહ્યું— તેથી, કુંતીપુત્ર! અહીં પોતાના સગાં-સંબંધીઓ માટે તને શોક કરવો યોગ્ય નથી. કૌરવકુલના આનંદવર્ધન! તું સદા ક્રોધરહિત રહી શાંત રહેજે.

Verse 42

माधवस्यास्य माहात्म्यं श्रुतं यत्‌ कथितं मया । तदेव तावत्‌ पर्याप्तं सज्जनस्य निदर्शनम्‌,अतः कुन्तीनन्दन! तुम्हें अपने भाई-बन्धुओं और सगे-सम्बन्धियोंके लिये यहाँ शोक नहीं करना चाहिये। कौरव-कुलका आनन्द बढ़ानेवाले युधिष्ठिर! तुम सदा क्रोधहीन एवं शान्त रहो। मैंने इन माधव श्रीकृष्णका माहात्म्य जैसा सुना था, वैसा कह सुनाया। इनकी महिमाको समझनेके लिये इतना ही पर्याप्त है। सज्जनके लिये दिग्दर्शन मात्र उपस्थित होता है

ભીષ્મે કહ્યું—મેં જેમ સાંભળ્યું હતું તેમ જ આ માધવ (શ્રીકૃષ્ણ)નું માહાત્મ્ય તને કહી સંભળાવ્યું છે. સજ્જનો માટે એટલું જ સંકેતરૂપે પૂરતું છે. તેથી, કુંતીનંદન! અહીં તારા ભાઈઓ, બંધુ-બાંધવો અને સ્વજનો માટે શોક કરવો તને યોગ્ય નથી. કુરુકુલના આનંદવર્ધક યુધિષ્ઠિર! સદા ક્રોધરહિત રહી શાંતિમાં સ્થિત રહેજે. માધવની મહિમા વિષે મેં જે કહ્યું તે સમજ જગાડવા પૂરતું છે; સજ્જન માટે તો માત્ર સૂચન પણ માર્ગદર્શન બની જાય છે.

Verse 43

व्यासस्य वचन श्रुत्वा नारदस्य च धीमत: । स्वयं चैव महाराज कृष्णस्याहतमस्य वै,महाराज! व्यासजी तथा बुद्धिमान्‌ नारदजीके वचन सुनकर मैंने परम पूज्य श्रीकृष्ण तथा महर्षियोंके महान्‌ प्रभावका वर्णन किया है। भारत! गिरिराजनन्दिनी उमा और महेश्वरका जो संवाद हुआ था, उसका भी मैंने उल्लेख किया है

ભીષ્મે કહ્યું—વ્યાસજીના વચનો અને બુદ્ધિમાન નારદજીની વાણી સાંભળી, તેમજ સ્વયં શ્રીકૃષ્ણનું અતુલ વૈભવ પ્રત્યક્ષ જોઈને, હે મહારાજ, મેં ભગવાન અને મહર્ષિઓના મહાપ્રભાવનું વર્ણન કર્યું છે. હે ભારત! ગિરિરાજની પુત્રી ઉમા અને મહેશ્વર વચ્ચે જે સંવાદ થયો હતો, તેનો પણ મેં સ્મરણ કર્યો છે.

Verse 44

प्रभावश्चर्षिपूगस्य कथित: सुमहान्‌ मया । महेश्वरस्य संवादं शैलपुत्र्याश्न भारत,महाराज! व्यासजी तथा बुद्धिमान्‌ नारदजीके वचन सुनकर मैंने परम पूज्य श्रीकृष्ण तथा महर्षियोंके महान्‌ प्रभावका वर्णन किया है। भारत! गिरिराजनन्दिनी उमा और महेश्वरका जो संवाद हुआ था, उसका भी मैंने उल्लेख किया है

ભીષ્મે કહ્યું—હે ભારત! મેં ઋષિસમૂહના અત્યંત મહાન પ્રભાવનું વર્ણન કર્યું છે. તેમજ મહેશ્વર અને શૈલપુત્રી (ઉમા) વચ્ચે થયેલો તે પવિત્ર સંવાદ પણ કહ્યો છે—જે ધર્મ અને ભક્તિનો આદર્શ ઉપદેશ છે.

Verse 45

धारयिष्यति यश्चैनं महापुरुषसम्भवम्‌ | शृणुयात्‌ कथयेद्‌ वा यः स श्रेयो लभते परम्‌,जो महापुरुष श्रीकृष्णके इस प्रभावको सुनेगा, कहेगा और याद रखेगा, उसको परम कल्याणकी प्राप्ति होगी

ભીષ્મે કહ્યું—જે આ મહાપુરુષ (શ્રીકૃષ્ણ) સંબંધિત વર્ણનને હૃદયમાં ધારણ કરશે, જે તેને સાંભળશે અથવા બીજાને કહેશે—તે પરમ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 46

भवितारश्न तस्याथ सर्वे कामा यथेप्सिता: । प्रेत्य स्वर्ग च लभते नरो नास्त्यत्र संशय:,उसके सारे अभीष्ट मनोरथ पूर्ण होंगे और वह मनुष्य मृत्युके पश्चात्‌ स्वर्गलोक पाता है, इसमें संशय नहीं है

ભીષ્મે કહ્યું—ત્યારે તેની યથોચિત રીતે ઇચ્છિત તમામ કામનાઓ પૂર્ણ થશે, અને મૃત્યુ પછી તે મનુષ્ય સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત કરશે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

Verse 47

न्याय्यं श्रेयोडभिकामेन प्रतिपत्तुं जनार्दन: । एष एवाक्षयो विप्रै: स्तुतो राजन्‌ जनार्दन:,अतः जिसे कल्याणकी इच्छा हो, उस पुरुषको जनार्दनकी शरण लेनी चाहिये। राजन! इन अविनाशी श्रीकृष्णकी ही ब्राह्मणोंने स्तुति की है

ભીષ્મે કહ્યું—જે પરમ કલ્યાણ ઇચ્છે છે, તેના માટે જનાર્દનનું શરણ લેવું ન્યાય્ય અને યોગ્ય છે. હે રાજન! આ અવિનાશી જનાર્દનને જ બ્રાહ્મણોએ સ્તુતિ કરી છે.

Verse 48

महेश्वरमुखोत्सृष्टा ये च धर्मगुणा: स्मृता: । ते त्वया मनसा धार्या: कुरुराज दिवानिशम्‌,कुरुराज! भगवान्‌ शंकरके मुखसे जो धर्म-सम्बन्धी गुण प्रतिपादित हुए हैं, उन सबको तुम्हें दिन-रात अपने हृदयमें धारण करना चाहिये

ભીષ્મે કહ્યું—હે કુરુરાજ! મહેશ્વર (શંકર)ના મુખમાંથી પ્રગટ થયેલા જે ધર્મગુણો સ્મૃતિમાં કહ્યા છે, તે તારે દિવસ-રાત મનમાં દૃઢપણે ધારણ કરવા જોઈએ.

Verse 49

एवं ते वर्तमानस्य सम्यग्दण्डधरस्य च | प्रजापालनदक्षस्य स्वर्गलोको भविष्यति,ऐसा बर्ताव करते हुए यदि तुम न्यायोचित रीतिसे दण्ड धारण करके प्रजापालनमें कुशलतापूर्वक लगे रहोगे तो तुम्हें स्वर्गलोक प्राप्त होगा

ભીષ્મે કહ્યું—આ રીતે વર્તતા જો તું ન્યાય્ય રીતે દંડ ધારણ કરી પ્રજાપાલનમાં કુશળ રહીશ, તો તને સ્વર્ગલોક પ્રાપ્ત થશે.

Verse 50

धर्मेणापि सदा राजन्‌ प्रजा रक्षितुमरहसि । यस्तस्य विपुलो दण्ड: सम्यग्धर्म: स कीर्त्यते,राजन! तुम धर्मपूर्वक सदा प्रजाकी रक्षा करते रहो। प्रजापालनके लिये जो दण्डका उचित उपयोग किया जाता है, वह धर्म ही कहलाता है

ભીષ્મે કહ્યું—હે રાજન! તારે હંમેશાં ધર્મ અનુસાર પ્રજાનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. પ્રજાપાલન માટે દંડનો જે યોગ્ય અને અસરકારક ઉપયોગ થાય, તે જ સમ્યક્ ધર્મ કહેવાય છે.

Verse 51

य एष कथितो राजन्‌ मया सज्जनसंनिधौ । शड्करस्योमया सार्ध संवादो धर्मसंहित:,नरेश्वर! भगवान्‌ शंकरका पार्वतीजीके साथ जो धर्मविषयक संवाद हुआ था, उसे इन सत्पुरुषोंके निकट मैंने तुम्हें सुना दिया

ભીષ્મે કહ્યું—હે નરેશ્વર! આ સજ્જનોની ઉપસ્થિતિમાં મેં તને ભગવાન શંકર અને ઉમા વચ્ચે થયેલો ધર્મસંહિત સંવાદ કહી સંભળાવ્યો છે.

Verse 52

श्र॒त्वा वा श्रोतुकामो वाप्यर्चयेद्‌ वृषभभध्वजम्‌ । विशुद्धेनेह भावेन य इच्छेद्‌ भूतिमात्मन:,जो अपना कल्याण चाहता हो, वह पुरुष यह संवाद सुनकर अथवा सुननेकी कामना रखकर विशुद्धभावसे भगवान्‌ शंकरकी पूजा करे

જે પોતાનું કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ ઇચ્છે, તે પુરુષ આ સંવાદ સાંભળીને અથવા સાંભળવાની ઇચ્છા રાખીને, આ લોકમાં શુદ્ધ અને નિષ્કપટ ભાવથી વૃષભધ્વજ ભગવાન શંકરની પૂજા કરે.

Verse 53

एष तस्यानवद्यस्य नारदस्य महात्मन: । संदेशो देवपूजार्थ तं तथा कुरु पाण्डव,पाण्डुनन्दन! उन अनिन्द्य महात्मा देवर्षि नारदजीका ही यह संदेश है कि महादेवजीकी पूजा करनी चाहिये। इसलिये तुम भी ऐसा ही करो

હે પાંડવ! દેવપૂજાના હેતુથી અનવદ્ય મહાત્મા દેવર્ષિ નારદનો આ જ સંદેશ છે; તેથી, પાંડુનંદન, તું પણ એમ જ કર.

Verse 54

एतदत्यदभुतं वृत्तं पुण्ये हि भवति प्रभो । वासुदेवस्य कौन्तेय स्थाणोश्वैव स्वभावजम्‌,प्रभो! कुन्तीनन्दन! भगवान्‌ श्रीकृष्ण और महादेवजीका यह अद्भुत एवं स्वाभाविक वृत्तान्त पूर्वकालमें पुण्यमय पर्वत हिमालयपर संघटित हुआ था

પ્રભુ! કુંતીનંદન! આ અતિ અદ્ભુત વૃત્તાંત પ્રાચીન કાળે એક પુણ્યસ્થાને બન્યો હતો; તે વાસુદેવ અને સ્થાણુ (મહાદેવ)ની સ્વાભાવિક મહિમા વિષે છે.

Verse 55

दशवर्षसहसत्राणि बदर्यामेष शाश्वत: । तपश्चचार विपुलं सह गाण्डीवधन्चना,इन सनातन श्रीकृष्णने गाण्डीवधारी अर्जुनके साथ (नर-नारायणरूपमें रहकर) बदरिकाश्रममें दस हजार वर्षोतक बड़ी भारी तपस्या की थी

આ શાશ્વત પ્રભુએ બદરીના નિત્ય આશ્રમમાં ગાંડીવધારી અર્જુન સાથે દસ હજાર વર્ષો સુધી મહાન તપશ્ચર્યા કરી.

Verse 56

त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनञज्जयौ । विदितौ नारदादेतौ मम व्यासाच्च पार्थिव,पृथ्वीनाथ! कमलनयन! श्रीकृष्ण और अर्जुन--ये दोनों सत्ययुग आदि तीनों युगोंमें प्रकट होनेके कारण त्रियुग कहलाते हैं। देवर्षि नारद तथा व्यासजीने इन दोनोंके स्वरूपका परिचय दिया था

હે પૃથ્વીનાથ! કમલનયન વાસુદેવ અને ધનંજય—આ બંને ‘ત્રિયુગ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; એમનું સ્વરૂપ દેવર્ષિ નારદ તથા મારા પિતા વ્યાસ દ્વારા જાણીતું થયું છે.

Verse 57

बाल एव महाबाहुश्चकार कदनं महत्‌ । कंसस्य पुण्डरीकाक्षो ज्ञातित्राणार्थकारणात्‌,महाबाहु कमलनयन श्रीकृष्णने बचपनमें ही अपने बन्धु-बान्धवोंकी रक्षाके लिये कंसका बड़ा भारी संहार किया था

મહાબાહુ કમલનયન શ્રીકૃષ્ણે બાળપણમાં જ પોતાના સ્વજનોના રક્ષણાર્થે કંસનો મહાસંહાર કર્યો હતો।

Verse 58

कर्मणामस्य कौन्तेय नानन्‍्तं संख्यातुमुत्सहे । शाश्व॒तस्य पुराणस्य पुरुषस्य युधिष्ठिर,कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर! इन सनातन पुराणपुरुष श्रीकृष्णके चरित्रोंकी कोई सीमा या संख्या नहीं बतायी जा सकती

કૌંતેય યુધિષ્ઠિર! તે શાશ્વત પુરાણપુરુષ શ્રીકૃષ્ણના અનંત કર્મોની ગણતરી કરવા હું સાહસ કરતો નથી; તેમના પરાક્રમની કોઈ સીમા નથી।

Verse 59

ध्रुवं श्रेयः परं तात भविष्यति तवोत्तमम्‌ | यस्य ते पुरुषव्याप्र: सखा चायं जनार्दन:,तात! तुम्हारा तो अवश्य ही परम उत्तम कल्याण होगा; क्योंकि ये पुरुषसिंह जनार्दन तुम्हारे मित्र हैं

તાત! તારો પરમ ઉત્તમ કલ્યાણ નિશ્ચિત થશે; કારણ કે પુરુષસિંહ જનાર્દન તારો મિત્ર છે।

Verse 60

दुर्योधन तु शोचामि प्रेत्य लोके5पि दुर्मतिम्‌ । यत्कृते पृथिवी सर्वा विनष्टा सहयद्विपा,दुर्बुद्धि दुर्योधन यद्यपि परलोकमें चला गया है, तो भी मुझे तो उसीके लिये अधिक शोक हो रहा है; क्योंकि उसीके कारण हाथी, घोड़े आदि वाहनोंसहित सारी पृथ्वीका नाश हुआ है

દુર્મતિ દુર્યોધન માટે હું શોક કરું છું—તે પરલોકમાં ગયો હોવા છતાં—કારણ કે તેની જ કારણે હાથી-ઘોડા વગેરે સહિત આખી ધરતી વિનષ્ટ થઈ।

Verse 61

दुर्योधनापराधेन कर्णस्य शकुनेस्तथा । दुःशासनचतुर्थानां कुरवो निधनं गता:,दुर्योधन, दुःशासन, कर्ण और शकुनि--इन्हीं चारोंके अपराधसे सारे कौरव मारे गये हैं

દુર્યોધન, દુઃશાસન, કર્ણ અને શકુનિ—આ ચારેયના અપરાધથી જ સર્વ કૌરવો વિનાશને પામ્યા।

Verse 62

वैशम्पायन उवाच एवं सम्भाषमाणे तु गाड़्ेये पुरुषर्षभे । तूष्णीं बभूव कौरव्यो मध्ये तेषां महात्मनाम्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! पुरुषप्रवर गंगानन्दन भीष्मजीके ऐसा कहनेपर उन महामनस्वी पुरुषोंके बीचमें बैठे हुए कुरुकुलकुमार युधिष्ठिर चुप हो गये

વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! પુરુષશ્રેષ્ઠ ગંગાનંદન ભીષ્મે આમ કહ્યે ત્યારે, તે મહાત્માઓની વચ્ચે બેઠેલા કુરુકુલકુમાર યુધિષ્ઠિર મૌન થઈ ગયા।

Verse 63

तच्छुत्वा विस्मयं जम्मुर्धृतराष्ट्रादयो नूपा: । सम्पूज्य मनसा कृष्णं सर्वे प्राजजलयो5भवन्‌,भीष्मजीकी बात सुनकर धृतराष्ट्र आदि राजाओंको बड़ा विस्मय हुआ और वे सभी मन-ही-मन श्रीकृष्णकी पूजा करते हुए उन्हें हाथ जोड़ने लगे

આ સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્ર વગેરે રાજાઓને મોટો આશ્ચર્ય થયો. તેઓ સૌ મનમાં શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરીને હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા।

Verse 64

ऋषयश्नचापि ते सर्वे नारदप्रमुखास्तदा । प्रतिगृह्माभ्यनन्दन्त तद्वाक्‍्यं प्रतिपूज्य च,नारद आदि सम्पूर्ण महर्षि भी भीष्मजीके वचन सुनकर उनकी प्रशंसा करते हुए बहुत प्रसन्न हुए

ત્યારે નારદપ્રમુખ સર્વ ઋષિઓએ પણ ભીષ્મના વચનને આદરપૂર્વક સ્વીકાર્યું; તે વાણીનું સન્માન કરીને પ્રશંસા કરતાં તેઓ અત્યંત પ્રસન્ન થયા।

Verse 65

इत्येतदखिलं सर्वे: पाण्डवो भ्रातृभि: सह । श्रुतवान्‌ सुमहाश्चर्य पुण्यं भीष्मानुशासनम्‌,इस प्रकार पाण्डुनन्दन युधिष्ठिने अपने सब भाइयोंके साथ यह भीष्मजीका सारा पवित्र अनुशासन सुना, जो अत्यन्त आश्चर्यजनक था

આ રીતે પાંડવ યુધિષ્ઠિરે પોતાના બધા ભાઈઓ સાથે ભીષ્મનું આ સમગ્ર પવિત્ર અનુશાસન સાંભળ્યું—જે અત્યંત અદ્ભુત હતું।

Verse 66

युधिष्ठिरस्तु गाड़ेय॑ं विश्रान्तं भूरिदक्षिणम्‌ । पुनरेव महाबुद्धि: पर्यपृच्छन्‍्महीपति:,तदनन्तर बड़ी-बड़ी दक्षिणाओंका दान करनेवाले गंगानन्दन भीष्मजी जब विश्राम ले चुके, तब महाबुद्धिमान्‌ राजा युधिष्छिर पुनः प्रश्न करने लगे

ત્યારબાદ, બહુ મોટી દક્ષિણાઓ આપનાર ગંગાનંદન ભીષ્મ વિશ્રામ લઈ ચૂક્યા પછી, મહાબુદ્ધિમાન રાજા યુધિષ્ઠિરે તેમને ફરી પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 148

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महापुरुषप्रस्तावे अष्टचत्वारिंशदाधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें महापुरुष श्रीकृष्णकी प्रशंशाविषयक एक सौ अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં મહાપુરુષ શ્રીકૃષ્ણની પ્રશંસા-પ્રસંગનો એકસો અડતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 156

दिवि वा भुवि वा देव सर्व हि विदितं तव । “भगवन्‌! इसीलिये आपके रहते हुए भी हम अपने ओछेपनके कारण प्रलाप करते हैं ->छोटे मुँह बड़ी बात कर रहे हैं। देव! पृथ्वीपर या स्वर्गमें कोई भी ऐसी आश्वर्यकी बात नहीं है, जिसे आप नहीं जानते हों। आपको सब कुछ ज्ञात है

હે દેવ! સ્વર્ગમાં હોય કે પૃથ્વી પર—બધું જ તમને વિદિત છે. પૃથ્વી પર કે દિવ્ય લોકોમાં એવું કોઈ આશ્ચર્ય નથી જે તમારા જ્ઞાનથી પરે હોય; તમને સર્વ કંઈ જાણીતું છે.