Adhyaya 145

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५१ श्लोक हैं) अपने-आप बछ। ्,, चत्वारिशर्दाधिकशततमोब ध्याय: नारदजीके द्वारा हिमालय पर्वतपर भूतगणोंके सहित शिवजीकी शोभाका विस्तृत वर्णन, पार्ववीका आगमन शिवजीकी दोनों आँखोंको अपने हाथोंसे बंद करना और तीसरे नेत्रका प्रकट होना, हिमालयका भस्म होना और पुनः प्राकृत अवस्थामें हो जाना तथा शिव-पार्वतीके धर्मविषयक संवादकी उत्थापना भीष्म उवाच ततो नारायणसुद्न्नारदो भगवानृषि: । शड्करस्योमया सार्ध संवादं प्रत्यभाषत,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि! तदनन्तर श्रीनारायणके सुहृद्‌ भगवान्‌ नारदमुनिने शंकरजीका पार्वतीके साथ जो संवाद हुआ था, उसे बताना आरम्भ किया

ભીષ્મ બોલ્યા—યુધિષ્ઠિર! ત્યારબાદ નારાયણના સુહૃદ્ ભગવાન ઋષિ નારદમુનિએ શંકર અને ઉમા વચ્ચે થયેલા સંવાદનું વર્ણન કરવાનું આરંભ કર્યું।

Verse 2

नारद उवाच तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाड्क: सुरेश्वर: । पुण्ये गिरो हिमवति सिद्धचारणसेविते,नारदजीने कहा--भगवन्‌! जहाँ सिद्ध और चारण निवास करते है, जो नाना प्रकारकी ओषधियोंसे सम्पन्न तथा भाँति-भाँतिके फूलोंसे व्याप्त होनेके कारण रमणीय जान पड़ता है, जहाँ झुंड-की-झुंड अप्सराएँ भरी रहती हैं और भूतोंकी टोलियाँ निवास करती हैं; उस परम पवित्र हिमालयपर्वतपर धर्मात्मा देवाधिदेव भगवान्‌ शंकर तपस्या कर रहे थे

નારદ બોલ્યા—ભગવન્! સિદ્ધો અને ચારણોથી સેવિત તે પરમ પવિત્ર હિમાલયગિરિ પર ધર્માત્મા, વૃષભધ્વજ, દેવાધિદેવ ભગવાન શિવ તપશ્ચર્યા કરતા હતા।

Verse 3

नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले । अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते,नारदजीने कहा--भगवन्‌! जहाँ सिद्ध और चारण निवास करते है, जो नाना प्रकारकी ओषधियोंसे सम्पन्न तथा भाँति-भाँतिके फूलोंसे व्याप्त होनेके कारण रमणीय जान पड़ता है, जहाँ झुंड-की-झुंड अप्सराएँ भरी रहती हैं और भूतोंकी टोलियाँ निवास करती हैं; उस परम पवित्र हिमालयपर्वतपर धर्मात्मा देवाधिदेव भगवान्‌ शंकर तपस्या कर रहे थे

નારદ બોલ્યા—ભગવન્! નાનાવિધ ઔષધિઓથી સમૃદ્ધ, નાનાં પુષ્પોથી ભરપૂર, અપ્સરાગણોથી ગીચ અને ભૂતસંઘોથી સેવિત એવા પરમ પવિત્ર હિમાલયગિરિ પર ધર્માત્મા દેવેશ ભગવાન શંકર તપશ્ચર્યા કરતા હતા।

Verse 4

तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर्व॑त: । नानारूपैर्विख्पैश्व दिव्यैरद्भुतदर्शनै:,उस स्थानपर महादेवजी सैकड़ों भूतसमुदायोंसे घिरे रहकर बड़ी प्रसन्नताका अनुभव करते थे। उन भूतोंके रूप नाना प्रकारके एवं विकृत थे, किन्हीं-किन्हींके रूप दिव्य एवं अद्भुत दिखायी देते थे

ત્યાં મહાદેવ સૈકડો ભૂતસંઘોથી ઘેરાયેલા આનંદમાં મગ્ન હતા। તે ભૂતોના રૂપ નાનાં પ્રકારના અને વિકૃત હતા; પરંતુ કેટલાંકના રૂપ દિવ્ય અને અદ્ભુત દર્શનીય હતા।

Verse 5

सिंहव्याप्रगजप्रख्यै: सर्वजातिसमन्वितै: । क्रोष्टकद्वीपिवदनैरऋ्रक्षर्ष भमुखैस्तथा,कुछ भूतोंकी आकृति सिंहों, व्याप्रों एवं गजराजोंके समान थी। उनमें सभी जातियोंके प्राणी सम्मिलित थे। कितने ही भूतोंके मुख सियारों, चीतों, रीछों और बैलोंके समान थे

કેટલાંકના રૂપ સિંહ, વ્યાઘ્ર અને ગજરાજ જેવા હતા; તેઓ સર્વ જાતિના પ્રાણીઓના મિશ્રણ સમાન દેખાતા। ઘણાંના મુખ સિયાળ અને ચિત્તા જેવા, તેમજ રીંછ અને બળદ જેવા હતા।

Verse 6

उलूकवदनैर्भीमैर्व॒कश्येनमुखैस्तथा । नानावर्णर्मुगमुखै: सर्वजातिसमन्वितै:,कितने ही उल्लू-जैसे मुखवाले थे। बहुत-से भयंकर भूत भेड़ियों और बाजोंके समान मुख धारण करते थे। और कितनोंके मुख हरिणोंके समान थे। उन सबके वर्ण अनेक प्रकारके थे तथा वे सभी जातियोंसे सम्पन्न थे

કેટલાંક ભયંકર ઘુવડ જેવા મુખવાળા હતા; ઘણા ભયાનક ભૂતોના મુખ વરુ અને બાજ જેવા હતા। અને કેટલાંકના મુખ હરિણ જેવા હતા। તેમના વર્ણ નાનાં પ્રકારના હતા અને તેઓ સર્વ જાતિઓના સમન્વયવાળા લાગતા।

Verse 7

किंनरैर्यक्षगन्धर्व रक्षोभूतगणैस्तथा । दिव्यपुष्पसमाकीर्ण दिव्यज्वालासमाकुलम्‌,इनके सिवा बहुत-से किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षमों तथा भूतगणोंने भी महादेवजीको घेर रखा था। भगवान्‌ शंकरकी वह सभा दिव्य पुष्पोंसे आच्छादित, दिव्य तेजसे व्याप्त, दिव्य चन्दनसे चर्चित और दिव्य धूपकी सुगन्धसे सुवासित थी। वहाँ दिव्य वाद्योंकी ध्वनि गूँजती रहती थी। मृदंग और पणवका घोष छाया रहता था। शंख और भेरियोंके नाद सब ओर व्याप्त हो रहे थे। चारों ओर नाचते हुए भूतसमुदाय और मयूर उसकी शोभा बढ़ाते थे

નારદે કહ્યું—કિન્નરો, યક્ષો, ગંધર્વો, રાક્ષસો અને ભૂતગણોના સમૂહોએ પણ તેને ચારે તરફથી ઘેરી રાખી હતી. મહાદેવની તે દિવ્ય સભા આકાશીય પુષ્પોથી છવાયેલી અને સર્વત્ર દિવ્ય તેજની જ્વાળાથી વ્યાપ્ત હતી.

Verse 8

दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम्‌ तत्‌ सदो वृषभाड्कस्य दिव्यवादित्रनादितम्‌,इनके सिवा बहुत-से किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षमों तथा भूतगणोंने भी महादेवजीको घेर रखा था। भगवान्‌ शंकरकी वह सभा दिव्य पुष्पोंसे आच्छादित, दिव्य तेजसे व्याप्त, दिव्य चन्दनसे चर्चित और दिव्य धूपकी सुगन्धसे सुवासित थी। वहाँ दिव्य वाद्योंकी ध्वनि गूँजती रहती थी। मृदंग और पणवका घोष छाया रहता था। शंख और भेरियोंके नाद सब ओर व्याप्त हो रहे थे। चारों ओर नाचते हुए भूतसमुदाय और मयूर उसकी शोभा बढ़ाते थे

નારદે કહ્યું—વૃષભધ્વજ શિવની તે સભા દિવ્ય ચંદનથી લિપ્ત અને દિવ્ય ધૂપથી સુગંધિત હતી; ત્યાં દિવ્ય વાદ્યોનો નાદ સતત ગુંજતો રહેતો હતો.

Verse 9

मृदज़पणवोदघुष्ट शड्खभेरीनिनादितम्‌ | नृत्यद्धिर्भूतसंघैश्व बहिणैश्न समनतत:,इनके सिवा बहुत-से किन्नरों, यक्षों, गन्धर्वों, राक्षमों तथा भूतगणोंने भी महादेवजीको घेर रखा था। भगवान्‌ शंकरकी वह सभा दिव्य पुष्पोंसे आच्छादित, दिव्य तेजसे व्याप्त, दिव्य चन्दनसे चर्चित और दिव्य धूपकी सुगन्धसे सुवासित थी। वहाँ दिव्य वाद्योंकी ध्वनि गूँजती रहती थी। मृदंग और पणवका घोष छाया रहता था। शंख और भेरियोंके नाद सब ओर व्याप्त हो रहे थे। चारों ओर नाचते हुए भूतसमुदाय और मयूर उसकी शोभा बढ़ाते थे

નારદે કહ્યું—તે દિવ્ય સભા મૃદંગ અને પણવના ઘોષથી ગુંજતી હતી; શંખ અને ભેરીઓનો નાદ ચારે તરફ વ્યાપ્ત હતો. નૃત્ય કરતા ભૂતસંઘો અને મોરો પણ સર્વત્ર તેની શોભા વધારતા હતા.

Verse 10

प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं देवर्षिगणसेवितम्‌ । दृष्टिकान्तमनिर्देश्यं दिव्यमद्‌्भुतदर्शनम्‌,वहाँ अप्सराएँ नृत्य करती थीं, वह दिव्य सभा देवर्षियोंके समुदायोंसे शोभित, देखनेमें मनोहर, अनिर्वचनीय, अलौकिक और अदभुत थी

નારદે કહ્યું—ત્યાં અપ્સરાઓ નૃત્ય કરતી હતી. તે દિવ્ય સભા દેવર્ષિઓના સમૂહોથી સેવિત, જોવામાં મનોહર, અવર્ણનીય, અલૌકિક અને અદ્ભુત દર્શનવાળી હતી.

Verse 11

स गिरिस्तपसा तस्य गिरिशस्य व्यरोचत । स्वाध्यायपरमैविंप्रैर्ब्रहद्यघोषो निनादित:,भगवान्‌ शंकरकी तपस्यासे उस पर्वतकी बड़ी शोभा हो रही थी। स्वाध्यायपरायण ब्राह्मणोंकी वेद-ध्वनि वहाँ सब ओर गूँज रही थी

નારદે કહ્યું—ગિરીશ (શિવ)ના નિમિત્તે ત્યાં કરાયેલી તપસ્યાથી તે પર્વત તેજસ્વી બની ઊઠ્યો હતો. સ્વાધ્યાયપરાયણ વિપ્રોના વેદપાઠનો ગಂಭીર અને વિશાળ ઘોષ ચારે તરફ ગુંજતો હતો.

Verse 12

षट्पदैरुपगीतैश्व माधवाप्रतिमो गिरि: । तन्महोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं तत:

નારદ બોલ્યા—ત્યારે તે પર્વત માધવ (વિષ્ણુ) સમાન તેજસ્વી જણાયો અને ભમરાઓના ગુંજનભર્યા ગીતોથી ગુંજતો રહ્યો. ત્યારબાદ ભયંકર રૂપ ધારણ કરેલો એક પ્રચંડ સત્ત્વ પ્રગટ થયો, જે મહોત્સવ સમાન દીપ્તિમાન હતો.

Verse 13

दृष्टवा मुनिगणस्यासीत्‌ परा प्रीतिर्जनार्दन । माधव! वह अनुपम पर्वत भ्रमरोंके गीतोंसे अत्यन्त सुशोभित हो रहा था। जनार्दन! वह स्थान अत्यन्त भयंकर होनेपर भी महान्‌ उत्सवसे सम्पन्न-सा प्रतीत होता था। उसे देखकर मुनियोंके समुदायको बड़ी प्रसन्नता हुई ।। मुनयश्ल महाभागा: सिद्धाश्रैवोर्ध्वरेतस:,वाता: सर्वे महाभूतास्तत्रैवासन्‌ समागता: । महान्‌ सौभाग्यशाली मुनि, ऊर्ध्वरेता सिद्धणण, मरुदगण, वसुगण, साध्यगण, इन्द्रसहित विश्वेदेवगण, यक्ष और नाग, पिशाच, लोकपाल, अग्नि, समस्त वायु और प्रधान भूतगण वहाँ आये हुए थे

નારદ બોલ્યા—હે જનાર્દન! તેને જોઈ મునિગણને પરમ આનંદ થયો. હે માધવ! તે અનુપમ પર્વત ભમરાઓના ગીતોથી અત્યંત શોભિત હતો. હે જનાર્દન! તે સ્થાન અતિ ભયંકર હોવા છતાં મહોત્સવના વૈભવથી યુક્ત હોય તેમ જણાતું હતું. તેને જોઈ ઋષિસભા હર્ષથી ભરાઈ ગઈ. ત્યાં મહાભાગ્યશાળી મুনি, સિદ્ધ અને ઊર્ધ્વરેતા તપસ્વીઓ એકત્ર હતા; મરુદગણ અને મહાભૂત પણ હાજર હતા. વસુ, સાધ્ય, ઇન્દ્રসহ વિશ્વેદેવ, યક્ષ-નાગ, પિશાચ, લોકપાલ, અગ્નિ, સર્વ વાયુ અને મુખ્ય ભૂતગણ—બધા ત્યાં જ સમવેત થયા હતા.

Verse 14

मरुतो वसव: साध्या विश्वेदेवा: सवासवा: । यक्षा नागा: पिशाचाश्न लोकपाला हुताशना:

મરુદગણ, વસુ, સાધ્ય, ઇન્દ્રসহ વિશ્વેદેવ, યક્ષ, નાગ, પિશાચ, લોકપાલ અને હુતાશન (અગ્નિ)—બધા ત્યાં હાજર હતા.

Verse 15

ऋतव: सर्वपुष्पैश्न व्यकिरन्त महाद्भुतै:ः

ઋતુઓએ અદ્ભુત એવા સર્વ પુષ્પોની વર્ષા કરી.

Verse 16

विहज़ाश्च मुदा युक्ता: प्रानृत्यन्‌ व्यनदंश्व ह

અને પક્ષીઓ પણ આનંદથી ભરાઈ નાચવા લાગ્યા તથા ઊંચા સ્વરે કલરવ કરવા લાગ્યા.

Verse 17

तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते

ત્યાં દિવ્ય ધાતુઓની અદભુત શોભાથી વિભૂષિત પર્વત-ઢાળ પર દેવ વિરાજમાન હતા.

Verse 18

व्याप्रचर्माम्बरधर: सिंहचर्मोत्तरच्छद:,अभय: सर्वभूतानां भक्तानां वृष१भध्वज: । उन्होंने व्याप्रचर्मको ही वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा था। सिंहका चर्म उनके लिये उत्तरीय वस्त्र (चादर)का काम देता था। उनके गलेमें सर्पमय यज्ञोपवीत शोभा दे रहा था। वे लाल रंगके बाजूबंदसे विभूषित थे। उनकी मूँछ काली थी, मस्तकपर जटाजूट शोभा पाता था। वे भीमस्वरूप रुद्र देवद्रोहियोंके मनमें भय उत्पन्न करते थे। अपनी ध्वजामें वृषभका चिह्न धारण करनेवाले वे भगवान्‌ शिव भक्तों तथा सम्पूर्ण भूतोंके भयका निवारण करते थे

નારદે કહ્યું—તેમણે વ્યાઘ્રચર્મને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કર્યું હતું અને સિંહચર્મ તેમનું ઉત્તરીય હતું. ધ્વજ પર વૃષભચિહ્ન ધારણ કરનાર તે ભગવાન શિવ ભક્તો તથા સર્વ ભૂતોને અભય આપીને ભય દૂર કરતા હતા.

Verse 19

व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताड्गदभूषण: । हरिश्मश्रुर्जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम्‌

નારદે કહ્યું—તેમનું યજ્ઞોપવીત સર્પમય હતું અને તેઓ લાલ અંગદોથી વિભૂષિત હતા. તામ્રવર્ણ દાઢી અને જટાજૂટ ધરાવનાર તે ભીમરૂપ દેવદ્વેષીઓને ભય પેદા કરનાર હતા.

Verse 20

दृष्टवा महर्षय: सर्वे शिरोभिरवरनिं गता:

નારદે કહ્યું—તે જોઈને બધા મહર્ષિઓ મસ્તક નમાવી ધરતી પર નત થયા.

Verse 21

(गीर्भि: परमशुद्धाभिस्तुष्टवुश्च मनोहरम्‌ ।।) विमुक्ता: सर्वपापेभ्य: क्षान्‍न्ता विगतकल्मषा: | भगवान्‌ शंकरका दर्शन करके उन सभी महर्षियोंने पृथ्वीपर सिर रखकर उन्हें प्रणाम किया और परम शुद्ध वाणीद्वारा उनकी मनोहर स्तुति की। वे सभी ऋषि सम्पूर्ण पापोंसे मुक्त, क्षमाशील और कल्मषरहित थे ।। तस्य भूतपते: स्थानं भीमरूपधरं बभौ

નારદે કહ્યું—પરમ શુદ્ધ વાણીથી તે ઋષિઓએ મનોહર સ્તુતિ કરી. તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત, ક્ષમાશીલ અને કલ્મષરહિત હતા; શંકરનું દર્શન કરીને ધરતી પર મસ્તક મૂકીને પ્રણામ કર્યો. ત્યારબાદ ભૂતપતિનું તે સ્થાન ભીમરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયું.

Verse 22

क्षणेनैवाभवत्‌ सर्वमद्भुतं मधुसूदन

નારદે કહ્યું—એક ક્ષણમાં જ, હે મધુસૂદન, બધું અદ્ભુત બની ગયું।

Verse 23

तमभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता,उस समय भूतोंकी स्त्रियोंसे घिरी हुई गिरिराज-नन्दिनी उमा सम्पूर्ण तीर्थोके जलसे भरा हुआ सोनेका कलश लिये उनके पास आयीं। उन्होंने भी भगवान्‌ शंकरके समान ही वस्त्र धारण किया था। वे भी उन्हींकी भाँति उत्तम व्रतका पालन करती थीं

નારદે કહ્યું—પછી ભૂતોની સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલી ગિરિરાજની પુત્રી ઉમા તેમની પાસે આવી. તે સર્વ તીર્થોના જળથી ભરેલો સુવર્ણ કલશ લઈને આવી હતી. ભગવાન શંકર જેવાં જ વસ્ત્રો તેણે ધારણ કર્યા હતા અને તેમની જેમ જ ઉત્તમ વ્રતનું દૃઢ પાલન કરતી હતી।

Verse 24

हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतधारिणी । बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलोद्धवम्‌,उस समय भूतोंकी स्त्रियोंसे घिरी हुई गिरिराज-नन्दिनी उमा सम्पूर्ण तीर्थोके जलसे भरा हुआ सोनेका कलश लिये उनके पास आयीं। उन्होंने भी भगवान्‌ शंकरके समान ही वस्त्र धारण किया था। वे भी उन्हींकी भाँति उत्तम व्रतका पालन करती थीं

નારદે કહ્યું—હર સમાન વસ્ત્ર ધારણ કરનારી અને તેમની સમાન વ્રત પાળનારી તે દેવી, સર્વ તીર્થોના જળથી ભરેલો સુવર્ણ કલશ ધારણ કરીને હતી।

Verse 25

गिरिस्रवाभि: सर्वाभि: पृष्ठतो5नुगता शुभा । पुष्पवृष्टयाभिवर्षन्ती गन्धैर्बहुविधैस्तथा । सेवन्ती हिमवत्‌ पार्श्व हरपार्श्वमुपागमत्‌,उनके पीछे-पीछे उस पर्वतसे गिरनेवाली सभी नदियाँ चल रही थीं। शुभलक्षणा पार्वती फूलोंकी वर्षा करती और नाना प्रकारकी सुगन्ध बिखेरती हुई भगवान्‌ शिवके पास आयीं। वे भी हिमालयके पार्श्रभागका ही सेवन करती थीं

નારદે કહ્યું—શુભલક્ષણા પાર્વતીની પાછળ પાછળ પર્વતમાંથી વહેતી બધી જ ધારો અનુસરતી આવી. તે પુષ્પવર્ષા કરતી અને નાનાવિધ સુગંધ ફેલાવતી, હિમવતના પાર्श્વભાગને અનુસરી હર (શિવ)ના પાર्श્વે પહોંચી।

Verse 26

ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थ चारुहासिनी । हरनेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणोत्‌

પછી મનોહર અને રમૂજી હાસ્યવાળી દેવી હસતાં હસતાં, વિનોદાર્થે અચાનક પોતાના બંને હાથોથી હર (શિવ)ના શુભ નેત્રો ઢાંકી દીધા।

Verse 27

आते ही मनोहर हास्यवाली देवी उमाने मनोरंजन या हास-परिहासके लिये मुसकराकर अपने दोनों हाथोंसे सहसा भगवान्‌ शंकरके दोनों नेत्र बंद कर लिये ।। संवृताभ्यां तु नेत्रा भ्यां तमोभूतमचेतनम्‌ । निहोॉम निर्वषट्‌्कारं जगद्‌ वै सहसाभवत्‌,उनके दोनों नेत्रोंके आच्छादित होते ही सारा जगत्‌ सहसा अन्धकारमय, चेतनाशून्य तथा होम और वषट्कारसे रहित हो गया

નારદે કહ્યું—ત્યારે દેવી ઉમાએ હસતાં હસતાં અચાનક પોતાના બંને હાથોથી ભગવાન શંકરના બંને નેત્ર ઢાંકી દીધાં. નેત્ર ઢાંકાતાં જ સમગ્ર જગત એકાએક અંધકારમય બની ગયું, ચેતનાશૂન્ય થયું; હોમકર્મો અટકી ગયા અને વષટ્કારનો નાદ પણ સંભળાયો નહીં।

Verse 28

जनश्न विमना: सर्वो5भवत्‌ त्राससमन्वित: । निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत्‌,सब लोग अनमने हो गये, सबके ऊपर त्रास छा गया। भूतनाथके नेत्र बंद कर लेनेपर इस संसारकी वैसी ही दशा हो गयी, मानो सूर्यदेव नष्ट हो गये हैं

પછી સર્વ લોકો નિરાશ અને ઉદાસ થઈ ગયા; ભય છવાઈ ગયો. ભૂતપતિએ નેત્ર મીંચતાં જ આ લોક એવું લાગ્યું જાણે સૂર્ય જ લુપ્ત થઈ ગયો હોય.

Verse 29

ततो वितिमिरो लोक: क्षणेन समपद्यत | ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात्‌ तस्य नि:सृता,तदनन्तर क्षणभरमें सारे जगत्‌का अन्धकार दूर हो गया। भगवान्‌ शिवके ललाटसे अत्यन्त दीप्तिशालिनी महाज्वाला प्रकट हो गयी

પછી ક્ષણમાત્રમાં જ લોકનો અંધકાર દૂર થયો. તરત જ તેમના (શિવના) લલાટમાંથી અત્યંત તેજસ્વી મહાજ્વાળા પ્રગટ થઈ.

Verse 30

तृतीयं चास्य सम्भूत॑ नेत्रमादित्यसंनिभम्‌ | युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरि:,उनके ललाटमें आदित्यके समान तेजस्वी तीसरे नेत्रका आविर्भाव हो गया। वह नेत्र प्रलयाग्निके समान देदीप्यमान हो रहा था। उस नेत्रसे प्रकट हुई ज्वालाने उस पर्वतको जलाकर मथ डाला

ત્યારે તેમના લલાટમાં આદિત્ય સમાન તેજસ્વી ત્રીજા નેત્રનો આવિર્ભાવ થયો. તે નેત્ર યુગાંતની પ્રલયાગ્નિ સમાન દહકતા તેજથી ઝળહળતું હતું. તે નેત્રમાંથી નીકળેલી જ્વાળાએ તે પર્વતને દહન કરીને ચૂરચૂર કરી નાખ્યો.

Verse 31

ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम्‌ । हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना,तब महादेवजीको प्रज्वलित अग्निके सदृश तीसरे नेत्रसे युक्त हुआ देख गिरिराजनन्दिनी विशाललोचना उमाने सिरसे प्रणाम करके उनकी ओर चकित दृष्टिसे देखा

ત્યારે ગિરિસુતા ઉમાએ જ્વલંત અગ્નિ સમાન દૃષ્ટિવાળા હરાને જોઈ, મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો; અને વિશાળ નેત્રવાળી ઉમા આશ્ચર્યથી તેમની તરફ જ જોઈ રહી.

Verse 32

दहामाने वने तस्मिन्‌ ससालसरलठद्रुमे । सचन्दनवरे रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते,साल और सरल आदि वृक्षोंसे युक्त, श्रेष्ठ चन्दन-वृक्षसे सुशोभित तथा दिव्य ओषधियोंसे प्रकाशित उस रमणीय वनमें आग लग गयी थी और वह सब ओरसे जल रहा था

નારદે કહ્યું—શાલ, સરલ વગેરે વૃક્ષોથી ભરેલું, ઉત્તમ ચંદનવૃક્ષોથી શોભિત અને દિવ્ય ઔષધિઓના તેજથી પ્રકાશિત એવું તે રમ્ય વન દાવાગ્નિથી સળગી ઊઠ્યું. તે વન સર્વ દિશાઓમાં ધધકી રહ્યું હતું.

Verse 33

मृगयूथैद्रतैर्भीतैर्हरपार्श्वमुपागतै: । शरणं चाप्यविन्दद्धिस्तत्‌ सद: संकुलं बभौ,भयभीत मृगोंके झुंडोंको जब कहीं भी शरण न मिली, तब वे भागते हुए महादेवजीके पास आ पहुँचे। उनसे वह सारा सभास्थल भर गया और उसकी अपूर्व शोभा होने लगी

નારદે કહ્યું—ભયથી કંપતા હરણોના ઝુંડ ઝડપથી દોડી, બીજે ક્યાંય શરણ ન મળતાં, હર (શિવ)ના પાર्श્વે આવી પહોંચ્યા. તેમની ભીડથી તે સભાસ્થળ ભરાઈ ગયું અને શરણાગત પ્રાણીઓની હાજરીથી તેને અપૂર્વ શોભા પ્રાપ્ત થઈ.

Verse 34

ततो नभस्पृशज्वालो विद्युल्लोलाग्निसल्बण: । द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निरिवापर:,वहाँ लगी हुई आगकी लपटें आकाशको चूम रही थीं। विद्युतके समान चंचल हुई वह आग बड़ी भयानक प्रतीत हो रही थी, वह बारह सूर्योंके समान प्रकाशित होकर दूसरी प्रलयाग्निके समान प्रतीत होती थी

પછી તે અગ્નિની જ્વાળાઓ આકાશને સ્પર્શવા લાગી. વિજળી જેવી ચંચળ તે આગ અત્યંત ભયાનક જણાતી હતી; બાર સૂર્યો સમાન પ્રકાશિત થઈ તે જાણે બીજી પ્રલયાગ્નિ જેવી દેખાતી હતી.

Verse 35

क्षणेन तेन निर्दग्धो हिमवानभवन्नग: । सधातुशिखराभोगो दीप्तदग्धलतौषधि:

નારદે કહ્યું—એ જ ક્ષણે હિમવાન પર્વત દગ્ધ થઈ ગયો. ધાતુઓથી યુક્ત તેના શિખરો અને વિશાળ કાંઠા ઝળસાઈ ગયા, અને તેની લતાઓ તથા ઔષધિઓ જ્વલિત થઈ દગ્ધ થઈ ગઈ.

Verse 36

उसने क्षणभरमें हिमालय पर्वतको धातु और विशाल शिखरोंसहित दग्ध कर डाला। उसकी लताएँ और ओषधियाँ प्रजवलित हो जलकर भस्म हो गयीं ।। त॑ दृष्टवा मथितं शैलं शैलराजसुता तत:ः । भगवन्तं प्रपन्ना वै साउ्जलिप्रग्रहा स्थिता,उस पर्वतको दग्ध हुआ देख गिरिराजकुमारी उमा दोनों हाथ जोड़कर भगवान्‌ शंकरकी शरणमें गयीं

તેને ક્ષણમાત્રમાં હિમાલય પર્વતને ધાતુઓ અને વિશાળ શિખરો સહિત દગ્ધ કરી નાખ્યો. તેની લતાઓ અને ઔષધિઓ પ્રજ્વલિત થઈ બળી ભસ્મ થઈ ગઈ. તે પર્વતને દગ્ધ અને વિખંડિત થયેલો જોઈ, ગિરિરાજકન્યા ઉમા બંને હાથ જોડીને ભગવાન શંકરની શરણમાં ગઈ અને અંજલિ બાંધી ઊભી રહી.

Verse 37

उमां शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्री भावगतमार्दवाम्‌ । पितुर्देन्यमनिच्छन्ती प्रीत्यापश्यत्‌ तदा गिरिम्‌,उस समय उमामें नारी-स्वभाववश मृदुता (कातरता) आ गयी थी। वे पिताकी दयनीय अवस्था नहीं देखना चाहती थीं। उनकी ऐसी दशा देख भगवान्‌ शंकरने हिमवान्‌ पर्वतकी ओर प्रसन्नतापूर्ण दृष्टिसे देखा

તે સમયે ઉમાને સ્ત્રી-સ્વભાવજન્ય કોમળતાથી દ્રવિત થયેલી જોઈ શર્વે જાણ્યું કે તે પિતાની દયનીય સ્થિતિ જોવા ઇચ્છતી નથી. ત્યારે ભગવાન શંકરે પ્રસન્ન અને અનુગ્રહપૂર્ણ દૃષ્ટિથી હિમવાન પર્વત તરફ જોયું.

Verse 38

क्षणेन हिमवान्‌ सर्व: प्रकृतिस्थ: सुदर्शन: । प्रहृष्विहगश्नैव सुपुष्पितवनद्रुम:,उनकी दृष्टि पड़नेपर क्षणभरमें सारा हिमालय पर्वत पहली स्थितिमें आ गया। देखनेमें परम सुन्दर हो गया। वहाँ हर्षमें भरे हुए पक्षी कलरव करने लगे। उस वनके वृक्ष सुन्दर पुष्पोंसे सुशोभित हो गये

તેમની દૃષ્ટિ પડતાં જ ક્ષણમાં સમગ્ર હિમાલય પોતાની સ્વાભાવિક પૂર્વસ્થિતિમાં પાછો આવ્યો અને અત્યંત સુંદર દેખાવા લાગ્યો. આનંદથી ભરેલા પક્ષીઓ કલરવ કરવા લાગ્યા અને વનનાં વૃક્ષો મનોહર પુષ્પોથી શોભિત થયા.

Verse 39

प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्टवा प्रीता देवं महेश्वरम्‌ । उवाच सर्वलोकानां पतिं शिवमनिन्दिता,पर्वतको पूर्वावस्थामें स्थित हुआ देख पतित्रता पार्वती देवी बहुत प्रसन्न हुईं। फिर उन्होंने सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी कल्याणस्वरूप महेश्वरदेवसे पूछा

પર્વત પોતાની સ્વાભાવિક પૂર્વસ્થિતિમાં સ્થિર થયેલો જોઈ અનિંદિતા પાર્વતી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ. ત્યારબાદ તેણે સર્વ લોકોના સ્વામી, કલ્યાણસ્વરૂપ મહેશ્વર શિવને સંબોધ્યો.

Verse 40

उमोवाच भगवन्‌ सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत । संशयो मे महान्‌ जातस्तन्मे व्याख्यातुमहसि

ઉમાએ કહ્યું—હે ભગવન! સર્વભૂતેેશ્વર! શૂલપાણિ! મહાવ્રતધારી! મારા મનમાં એક મહાન સંશય ઊભો થયો છે; કૃપા કરીને તેનું સ્પષ્ટીકરણ કરો.

Verse 41

उमा बोलीं--भगवन! सर्वभूतेश्वर! शूलपाणे! महान्‌ व्रतधारी महेश्वर! मेरे मनमें एक महान्‌ संशय उत्पन्न हुआ है। आप मुझसे उसकी व्याख्या कीजिये ।। किमर्थ ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रमुत्थितम्‌ । किमर्थ च गिरि॑ग्ध: सपक्षिगणकानन:

ઉમાએ કહ્યું—હે ભગવન! સર્વભૂતેેશ્વર! શૂલપાણિ! મહાવ્રતધારી મહેશ્વર! મારા મનમાં મહાન સંશય ઊભો થયો છે; કૃપા કરીને તેનું નિવારણ કરો. તમારા લલાટે તૃતીય નેત્ર કયા કારણે પ્રગટ થયું? અને તમે ‘ગિરિગ્ધ’ તથા ‘સપક્ષિગણકાનન’ કેમ કહેવાઓ છો?

Verse 42

किमर्थ च पुनर्देव प्रकृतिस्थस्त्वया कृत: । तथैव द्रुमसंच्छन्न: कृतोडयं ते पिता मम

નારદે કહ્યું—હે દેવ! તમે તેને ફરી તેની સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં કેમ રાખ્યો? અને એ જ રીતે મારા પિતાને વૃક્ષોના આવરણ હેઠળ છુપાવવાનો શું કારણ છે?

Verse 43

क्यों आपके ललाटमें तीसरा नेत्र प्रकट हुआ? किसलिये आपने पक्षियों और वनोंसहित पर्वतको दग्ध किया और देव! फिर किसलिये आपने उसे पूर्वावस्थामें ला दिया। मेरे इन पिताको आपने जो पूर्ववत्‌ वृक्षोंसे आच्छादित कर दिया, इसका क्या कारण है? ।। (एष मे संशयो देव हृदि मे सम्प्रवर्तते । देवदेव नमस्तुभ्यं तन्मे शंसितुमरहसि ।। देवदेव! मेरे हृदयमें यह संदेह विद्यमान है। आप इसका समाधान करनेकी कृपा करें। आपको मेरा सादर नमस्कार है ।। नारद उवाच एवमुक्तस्तथा देव्या प्रीयमाणो<ब्रवीद्‌ भव: ।।) नारदजी कहते हैं--देवी पार्ववीके ऐसा कहने-पर भगवान्‌ शंकर प्रसन्न होकर बोले ।। श्रीमहेश्वर उवाच (स्थाने संशयितु देवि धर्मज्ञे प्रियभाषिणी ।। त्वदते मां हि वै प्रष्टं न शक्‍्यं केनचित प्रिये । श्रीमहेश्वरने कहा--धर्मको जानने तथा प्रिय वचन बोलनेवाली देवि! तुमने जो संशय उपस्थित किया है, वह उचित ही है। प्रिये! तुम्हारे सिवा दूसरा कोई मुझसे ऐसा प्रश्न नहीं कर सकता ।। प्रकाशं यदि वा गुह्ां प्रियार्थ प्रब्रवीम्पहम्‌ ।। शृणु तत्‌ सर्वमखिलमस्यां संसदि भामिनी । भामिनि! प्रकट या गुप्त जो भी बात होगी, तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैं सब कुछ बताऊँगा। तुम इस सभामें मुझसे सारी बातें सुनो ।। सर्वेषामेव लोकानां कूटस्थं विद्धि मां प्रिये ।। मदधीनास्त्रयो लोका यथा विष्णौ तथा मयि | स््रष्टा विष्णुरहं गोप्ता इत्येतद्‌ विद्धि भामिनि ।। प्रिये! सभी लोकोंमें मुझे कूटस्थ समझो। तीनों लोक मेरे अधीन हैं। ये जैसे भगवान्‌ विष्णुके अधीन हैं, उसी प्रकार मेरे भी अधीन हैं। भामिनि! तुम यही जान लो कि भगवान्‌ विष्णु जगतके स्रष्टा हैं और मैं इसकी रक्षा करनेवाला हूँ ।। तस्माद्‌ यदा मां स्पृशति शुभं वा यदि वेतरत्‌ । तथैवेदं जगत्‌ सर्व तत्तद्‌ भवति शोभने ।।) शोभने! इसीलिये जब मुझसे शुभ या अशुभका स्पर्श होता है, तब यह सारा जगत्‌ वैसा ही शुभ या अशुभ हो जाता है ।। नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्यादनिन्दिते । नष्टालोकस्तदा लोक: क्षणेन समपद्यत,देवि! अनिन्दिते! तुमने अपने भोलेपनके कारण मेरी दोनों आँखें बंद कर दीं। इससे क्षणभरमें समस्त संसारका प्रकाश तत्काल नष्ट हो गया

શ્રી મહેશ્વરે કહ્યું—દેવી! ધર્મજ્ઞા અને મધુર વાણી બોલનારી, તારો આ સંશય યોગ્ય છે. પ્રિયે, તારા સિવાય બીજો કોઈ મને એવો પ્રશ્ન કરી શકે નહીં. વાત પ્રગટ હોય કે ગુપ્ત—તારા પ્રિય માટે હું બધું કહીશ; હે તેજસ્વિની, આ સભામાં સંપૂર્ણ રીતે સાંભળ. પ્રિયે, મને સર્વ લોકનો કૂટસ્થ આધાર જાણ. ત્રણેય લોક મારા અધિન છે, જેમ તેઓ વિષ્ણુના અધિન છે તેમ જ મારા અધિન છે. હે સુન્દરી, જાણ—વિષ્ણુ સૃષ્ટિકર્તા છે અને હું રક્ષક છું. તેથી, હે શોભને, શુભ કે અશુભ જે મને સ્પર્શે, સમગ્ર જગત પણ તે પ્રમાણે બની જાય છે. દેવી, નિર્દોષે, બાળસહજ નિર્મળતાથી તું જ્યારે મારી બે આંખો બંધ કરી, ત્યારે ક્ષણમાં જ લોકનો પ્રકાશ નષ્ટ થયો અને જગત અંધકારમય બન્યું.

Verse 44

नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे । तृतीयं लोचन दीप्त॑ सृष्टं मे रक्षता प्रजा:,गिरिराजकुमारी! संसारमें जब सूर्य अदृश्य हो गये और सब ओर अन्धकार-ही- अन्धकार छा गया, तब मैंने प्रजाकी रक्षाके लिये अपने तीसरे तेजस्वी नेत्रकी सृष्टि की है

મહેશ્વરે કહ્યું—હે ગિરિરાજકુમારી! જ્યારે જગતમાં સૂર્ય અદૃશ્ય થયો અને સર્વત્ર અંધકાર છવાઈ ગયો, ત્યારે પ્રજાની રક્ષા માટે મેં મારું દીપ્ત ત્રીજું નેત્ર પ્રગટ કર્યું.

Verse 45

तस्य चाक्ष्णो महत्‌ तेजो येनायं मथितो गिरि: । त्वत्प्रियार्थ च मे देवि प्रकृतिस्थ: पुनः कृत:,उसी तीसरे नेत्रका यह महान्‌ तेज था, जिसने इस पर्वतको मथ डाला। देवि! फिर तुम्हारा प्रिय करनेके लिये मैंने इस गिरिराज हिमवान्‌को पुनः प्रकृतिस्थ कर दिया है

તે નેત્રનું જ તે મહાન તેજ હતું, જેના કારણે આ પર્વત મથાઈને કંપી ઊઠ્યો. અને દેવી! તારી પ્રીતિ માટે, તને પ્રસન્ન કરવા માટે મેં આ પર્વતરાજ હિમવાનને ફરી તેની સ્વાભાવિક સ્થિર સ્થિતિમાં સ્થાપ્યો.

Verse 46

उमोवाच भगवन्‌ केन ते वक्‍त्र चन्द्रवत्‌ प्रियदर्शनम्‌ । पूर्व तथैव श्रीकान्तमुत्तरं पश्चिमं तथा,उमाने कहा--भगवन्‌! (आपके चार मुख क्‍यों हैं) आपका पूर्व दिशावाला मुख चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ एवं देखनेमें अत्यन्त प्रिय है। उत्तर और पश्चिम दिशाके मुख भी पूर्वकी ही भाँति कमनीय कान्तिसे युक्त हैं। परंतु दक्षिण दिशावाला मुख बड़ा भयंकर है। यह अन्तर क्‍यों? तथा आपके सिरपर कपिल वर्णकी जटाएँ कैसे हुईं? क्या कारण है कि आपका कण्ठ मोरकी पाँखके समान नीला हो गया?

ઉમાએ કહ્યું—ભગવन्! આપના આ મુખો કેમ છે? પૂર્વમુખ ચંદ્ર સમાન કાંતિમાન અને અત્યંત પ્રિયદર્શન છે. ઉત્તર અને પશ્ચિમમુખ પણ એ જ રીતે મનોહર તેજથી યુક્ત છે; પરંતુ દક્ષિણમુખ બહુ ભયંકર છે—આ ભેદ કેમ? અને આપના મસ્તક પર કપિલવર્ણ જટાઓ કેવી રીતે થઈ? તેમજ મોરપંખ સમાન આપનો કણ્ઠ નીલો થવાનો શું કારણ છે?

Verse 47

दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्धव कपिला जटा: । केन कण्ठश्न ते नीलो बर्हिब्हनिभ: कृत:,उमाने कहा--भगवन्‌! (आपके चार मुख क्‍यों हैं) आपका पूर्व दिशावाला मुख चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ एवं देखनेमें अत्यन्त प्रिय है। उत्तर और पश्चिम दिशाके मुख भी पूर्वकी ही भाँति कमनीय कान्तिसे युक्त हैं। परंतु दक्षिण दिशावाला मुख बड़ा भयंकर है। यह अन्तर क्‍यों? तथा आपके सिरपर कपिल वर्णकी जटाएँ कैसे हुईं? क्या कारण है कि आपका कण्ठ मोरकी पाँखके समान नीला हो गया?

ઉમાએ કહ્યું—ભગવન્! તમારું દક્ષિણ મુખ કેમ એટલું રૌદ્ર અને ભયંકર છે? કયા કારણથી તમારા મસ્તક ઉપરની જટાઓ કપિલવર્ણ થઈ? અને કયા હેતુથી તમારો કણ્ઠ મોરપિચ્છની છટા સમાન નીલો થયો?

Verse 48

हस्ते देव पिनाक॑ ते सततं केन तिष्ठति । जटिलो ब्रह्माचारी च किमर्थमसि नित्यदा,देव! आपके हाथमें पिनाक क्‍यों सदा विद्यमान रहता है? आप किसलिये नित्य जटाधारी ब्रह्मचारीके वेशमें रहते हैं?

દેવ! તમારા હાથમાં પિનાક ધનુષ્ય સદા કેમ રહે છે? અને તમે કયા કારણથી નિત્ય જટાધારી બ્રહ્મચારીના વેશમાં રહો છો?

Verse 49

एतनमे संशयं सर्व वक्तुमर्हसि वै प्रभो । सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज,प्रभो! वृषध्वज! मेरे इस सारे संशयका समाधान कीजिये; क्योंकि मैं आपकी सहधर्मिणी और भक्त हूँ

પ્રભો! વૃષધ્વજ! મારા આ સર્વ સંશયનું નિવારણ કરવા તમે સમર્થ છો; કારણ કે હું તમારી સહધર્મચારિણી પણ છું અને ભક્ત પણ છું.

Verse 50

भीष्म उवाच एवमुक्त: स भगवान्‌ शैलपुत्रया पिनाकधृत्‌ । तस्या धृत्या च बुद्ध्या च प्रीतिमानभवत्‌ प्रभु:,भीष्मजी कहते हैं--राजन्‌! गिरिराजकुमारी उमाके इस प्रकार पूछनेपर पिनाकधारी भगवान्‌ शिव उनके धैर्य और बुद्धिसे बहुत प्रसन्न हुए

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન્! શૈલપુત્રી ઉમાએ આ રીતે પૂછતાં પિનાકધારી ભગવાન શિવ તેણીના ધૈર્ય અને બુદ્ધિથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા.

Verse 51

ततस्तामब्रवीद्‌ देव: सुभगे श्रूयतामिति । हेतुभियर्ममतानि रूपाणि रुचिरानने,तत्पश्चात्‌ उन्होंने पार्ववीजीसे कहा--“सुभगे! रुचिरानने! जिन हेतुओंसे मेरे ये रूप हुए हैं, उन्हें बता रहा हूँ, सुनो

પછી દેવે તેણીને કહ્યું—“સુભગે! રુચિરાનને! જે કારણોથી મારા આ રૂપો થયા છે, તે હું કહું છું; સાંભળ.”

Verse 139

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વનો એકસો ઓગણચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 140

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उमामहेश्वरसंवादो नाम चत्वारिंशदिधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें उमामहेश्वरसंवादनामक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ‘ઉમામહેશ્વરસંવાદ’ નામનો એકસો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 143

वाता: सर्वे महाभूतास्तत्रैवासन्‌ समागता: । महान्‌ सौभाग्यशाली मुनि, ऊर्ध्वरेता सिद्धणण, मरुदगण, वसुगण, साध्यगण, इन्द्रसहित विश्वेदेवगण, यक्ष और नाग, पिशाच, लोकपाल, अग्नि, समस्त वायु और प्रधान भूतगण वहाँ आये हुए थे

નારદે કહ્યું—ત્યાં સર્વ મહાભૂતગણ અને વાયુગણ એકત્ર થયા હતા. મહાન્ સૌભાગ્યશાળી મુનિ, ઊર્ધ્વરેતા સિદ્ધગણ, મરુદગણ, વસુગણ, સાધ્યગણ, ઇન્દ્રસહિત વિશ્વેદેવગણ; યક્ષ અને નાગ, પિશાચ, લોકપાલ, અગ્નિ, સર્વ પ્રકારના વાયુ અને મુખ્ય ભૂતગણ—બધા ત્યાં ઉપસ્થિત હતા.

Verse 156

ओषघध्यो ज्वलमानाश्ष द्योतयन्ति सम तद्‌ वनम्‌ | ऋतुएँ वहाँ उपस्थित हो सब प्रकारके अत्यन्त अद्भुत पुष्प बिखेर रही थीं। ओषधियाँ प्रज्वलित हो उस वनको प्रकाशित कर रही थीं

નારદે કહ્યું—ઔષધિઓ જાણે પ્રજ્વલિત થઈ સર્વ તરફથી તે વનને પ્રકાશિત કરતી હતી. ઋતુઓ પણ જાણે સాక్షાત્ ઉપસ્થિત થઈ સર્વ પ્રકારનાં અતિ અદ્ભુત પુષ્પો વિખેરતી હતી.

Verse 166

गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रिया: । वहाँके रमणीय पर्वतशिखरोंपर लोगोंको प्रिय लगनेवाली बोली बोलते हुए पक्षी प्रसन्नतासे युक्त हो नाचते और कलरव करते थे

નારદે કહ્યું—ત્યાંના રમણીય પર્વતશિખરો પર લોકોને પ્રિય લાગતી વાણી બોલતા પક્ષીઓ હર્ષથી નૃત્ય કરતા અને કલરવ કરતા હતા.

Verse 176

पर्यड्क इव विश्राजन्नुपविष्टो महामना: । दिव्य धातुओंसे विभूषित पर्यकके समान उस पर्वतशिखरपर बैठे हुए महामना महादेवजी बड़ी शोभा पा रहे थे

નારદે કહ્યું—તે પર્વતશિખર પર ઉપવિષ્ટ મહામના મહાદેવ દિવ્ય ધાતુઓથી વિભૂષિત થઈ, જાણે ભવ્ય પર્યંક સમાન, તેજસ્વી રીતે શોભી રહ્યા હતા।

Verse 193

अभय: सर्वभूतानां भक्तानां वृष१भध्वज: । उन्होंने व्याप्रचर्मको ही वस्त्रके रूपमें धारण कर रखा था। सिंहका चर्म उनके लिये उत्तरीय वस्त्र (चादर)का काम देता था। उनके गलेमें सर्पमय यज्ञोपवीत शोभा दे रहा था। वे लाल रंगके बाजूबंदसे विभूषित थे। उनकी मूँछ काली थी, मस्तकपर जटाजूट शोभा पाता था। वे भीमस्वरूप रुद्र देवद्रोहियोंके मनमें भय उत्पन्न करते थे। अपनी ध्वजामें वृषभका चिह्न धारण करनेवाले वे भगवान्‌ शिव भक्तों तथा सम्पूर्ण भूतोंके भयका निवारण करते थे

નારદે કહ્યું—સર્વ ભૂતોને અભય આપનાર, ભક્તોના રક્ષક અને ધ્વજ પર વृषભચિહ્ન ધારણ કરનાર ભગવાન શિવે વ્યાઘ્રચર્મને વસ્ત્રરૂપે ધારણ કર્યું હતું; સિંહચર્મ તેમનું ઉત્તરીય હતું. સર્પમય યજ્ઞોપવીત તેમના કણ્ઠને શોભિત કરતું હતું. લાલ બાહુબંધોથી તેઓ વિભૂષિત હતા; તેમની મૂછ કાળી હતી અને મસ્તક પર જટાજૂટ શોભતો હતો. ભીમરૂપ રુદ્ર દેવદ્રોહીઓના હૃદયમાં ભય ઉત્પન્ન કરતા, પરંતુ ભક્તો અને સર્વ ભૂતો માટે તેઓ જ ભયનાશક હતા।

Verse 216

अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम्‌ । भगवान्‌ भूतनाथका वह भयानक स्थान बड़ी शोभा पा रहा था। वह अत्यन्त दुर्धर्ष और बड़े-बड़े सर्पोंसे भरा हुआ था

નારદે કહ્યું—ભૂતનાથનું તે ભયાનક સ્થાન અત્યંત દુર્ધર્ષ હતું અને મહાસર્પોથી ભરેલું હતું; પોતાની જ ભીષણ મહિમાથી તે તેજસ્વી રીતે શોભતું હતું।

Verse 223

तत्‌ सदो वृषभाड्कस्य भीमरूपधरं बभौ | मधुसूदन! वृषभध्वजका वह भयानक सभास्थल क्षणभरमें अद्भुत शोभा पाने लगा

નારદે કહ્યું—પછી વೃಷભાંકનું તે સભાસ્થળ ભીમરૂપ ધારણ કરીને પ્રગટ થયું। હે મધુસૂદન! વೃಷભધ્વજનું તે ભયાનક સભાભવન ક્ષણમાત્રમાં અદ્ભુત શોભાથી ઝળહળી ઊઠ્યું।