Adhyaya 110

Verse 1

ऑपन-माज बक। अऑि-्छऋाय षर्डाधिकशततमोब< ध्याय: मास, पक्ष एवं ४2206 >७६ व्रतोपवासके फलका व युधिछिर उवाच सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह । उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्यहे,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! सभी वर्णों और म्लेच्छ जातिके लोग भी उपवासमें मन लगाते हैं, किंतु इसका क्या कारण है? यह समझमें नहीं आता

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! સર્વ વર્ણોના લોકો અને મ્લેચ્છ જાતિના લોકો પણ ઉપવાસમાં મન લગાવે છે; પરંતુ તેનું સાચું કારણ મને સમજાતું નથી. ઉપવાસ કરવાની આ વૃત્તિ શા માટે થાય છે? કૃપા કરીને કારણ કહો.

Verse 2

ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्च॒र्तव्या इति न: श्रुतम्‌ उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह,पितामह! सुननेमें आया है कि ब्राह्मण और क्षत्रियोंको नियमोंका पालन करना चाहिये; परंतु उपवास करनेसे किस प्रकार उनके प्रयोजनकी सिद्धि होती है, यह नहीं जान पड़ता है

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—પિતામહ! અમે સાંભળ્યું છે કે બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોએ નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ; પરંતુ ઉપવાસથી તેમનો હેતુ કેવી રીતે સિદ્ધ થાય છે તે મને દેખાતું નથી. કૃપા કરીને કહો—તેમના માટે ઉપવાસ કેવી રીતે કર્તવ્ય બને છે?

Verse 3

नियमांश्नोपवासां श्व सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव । आप्रोति कां गतिं तात उपवासपरायण:,पृथ्वीनाथ! आप कृपा करके हमें सम्पूर्ण नियमों और उपवासोंकी विधि बताइये। तात! उपवास करनेवाला मनुष्य किस गतिको प्राप्त होता है?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે પૃથ્વીનાથ! કૃપા કરીને મને સર્વ નિયમો અને ઉપવાસોની વિધિ કહો. તાત! ઉપવાસપરાયણ મનુષ્ય કઈ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે?

Verse 4

उपवास: परं पुण्यमुपवास: परायणम्‌ | उपोष्येह नरश्रेष्ठ कि फल प्रतिपद्यते,नरश्रेष्ठ) कहते हैं, उपवास बहुत बड़ा पुण्य है और उपवास सबसे बड़ा आश्रय है; परंतु उपवास करके यहाँ मनुष्य कौन-सा फल पाता है?

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે નરશ્રેષ્ઠ! કહે છે કે ઉપવાસ પરમ પુણ્ય છે અને ઉપવાસ સર્વોચ્ચ આશ્રય છે; તો પણ આ લોકમાં ઉપવાસ કરીને મનુષ્ય ખરેખર કયું ફળ પામે છે?

Verse 5

अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वा कथम्‌ | स्वर्ग पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! મનુષ્ય કયા ઉપાયથી અધર્મમાંથી મુક્ત થાય છે અને કેવી રીતે ધર્મને પ્રાપ્ત કરે છે? તે સ્વર્ગ અને પુણ્ય કેવી રીતે મેળવે છે?

Verse 6

भरतश्रेष्ठ! मनुष्य किस कर्मके द्वारा पापसे छुटकारा पाता है और क्‍या करनेसे किस प्रकार उसे धर्मकी प्राप्ति होती है? वह पुण्य और स्वर्ग कैसे पाता है? ।। उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्थान्नराधिप । धर्मेण च सुखानर्थाललॉभेद्‌ येन ब्रवीहि तम्‌,नरेश्वर! उपवास करके मनुष्यको किस वस्तुका दान करना चाहिये? जिस धर्मसे सुख और धनकी प्राप्ति हो सके, वही मुझे बताइये

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે ભરતશ્રેષ્ઠ! મનુષ્ય કયા કર્મથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે અને શું કરીને, કઈ રીતે, ધર્મને પ્રાપ્ત કરે છે? તે પુણ્ય અને સ્વર્ગ કેવી રીતે પામે છે? અને જો તે ઉપવાસ કરે તો તેને કઈ વસ્તુનું દાન કરવું જોઈએ? હે નરાધિપ, જે ધર્મથી સુખ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય તે મને કહો.

Verse 7

वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित्‌ । धर्मपुत्रमिदं वाक्‍्यं भीष्म: शान्तनवोडब्रवीत्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! धर्मज्ञ धर्मपुत्र कुन्तीकुमार युधिष्ठिरके इस प्रकार पूछनेपर धर्मके तत्त्वको जाननेवाले शान्तनुनन्दन भीष्मने उनसे इस प्रकार कहा

વૈશમ્પાયને કહ્યું—હે જનમેજય! ધર્મજ્ઞ અને ધર્મતત્ત્વવિદ કુંતીપુત્ર ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરે આ રીતે પૂછ્યું ત્યારે શાંતનુનંદન ભીષ્મે તેને આ પ્રમાણે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 8

भीष्म उवाच इदं खलु मया राजन्‌ श्रुतमासीत्‌ पुरातनम्‌ । उपवासविधीौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ,भीष्मजीने कहा--राजन्‌! भरतश्रेष्ठ उपवास करनेमें जो श्रेष्ठ गुण हैं, उनके विषयमें मैंने प्राचीन कालमें इस तरह सुन रखा है

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! આ તો મેં પૂર્વકાળે સાંભળેલું પ્રાચીન ઉપદેશ છે. ભરતશ્રેષ્ઠ! ઉપવાસવિધિમાં રહેલા ઉત્તમ ગુણો હું કહું છું.

Verse 9

ऋषिमंगिरसं पूर्व पृष्टवानस्मि भारत । यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्‌,भारत! जिस तरह आज तुमने मुझसे प्रश्न किया है इसी प्रकार मैंने भी पूर्वकालमें तपोधन अंगिरा मुनिसे प्रश्न किया था

હે ભારત! આજે તું જેમ મને પ્રશ્ન કર્યો છે, તેમ જ મેં પણ પૂર્વકાળે તપોધન ઋષિ અંગિરસને પ્રશ્ન કર્યો હતો.

Verse 10

प्रश्रमेतं मया पृष्टो भगवानग्निसम्भव: । उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ,भरतभूषण! जब मैंने यह प्रश्न पूछा, तब अग्निनन्दन भगवान्‌ अंगिराने मुझे उपवासकी पवित्र विधि इस प्रकार बतायी

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! મેં આ પ્રશ્ન પૂછ્યો ત્યારે અગ્નિસંભવ ભગવાન અંગિરસે મને ઉપવાસની પવિત્ર વિધિ સમજાવી.

Verse 11

अंगियरा उवाच ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन । द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्ट पुरुषर्षभ,अंगिरा बोले--कुरुनन्दन! ब्राह्मण और क्षत्रियके लिये तीन रात उपवास करनेका विधान है। कहीं-कहीं दो त्रिरात्र और एक दिन अर्थात्‌ कुल सात दिन उपवास करनेका संकेत मिलता है

અંગિરસ બોલ્યા—હે કુરુનંદન! બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય માટે ત્રણ રાત્રિનો ઉપવાસ વિહિત છે. અને હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! ક્યાંક બે ત્રિરાત્ર અને પછી એક દિવસ—કુલ સાત દિવસ—એવો પણ નિર્દેશ મળે છે.

Verse 12

वैश्या: शूद्राश्न यन्मोहादुपवासं प्रचक्रिरे । त्रिरात्रं वा द्विरात्रं वा तयोव््युष्टिन विद्यते,वैश्यों और शूद्रोंने जो मोहवश तीन रात अथवा दो रातका उपवास किया है, उसका उन्हें कोई फल नहीं मिला है

અંગિરસ બોલ્યા—વૈશ્ય અને શૂદ્રો મોહવશ ત્રણ રાત્રિ કે બે રાત્રિ ઉપવાસ કરે તો પણ તેમને તેનો કોઈ ફળ મળતું નથી.

Verse 13

चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते । त्रिरात्रं नतु धर्मजिविंहितं धर्मदर्शिभि:,वैश्य और शूद्रके लिये चौथे समयतकके भोजनका त्याग करनेका विधान है अर्थात्‌ उन्हें केवल दो दिन एवं दो रात्रितक उपवास करना चाहिये; क्‍योंकि धर्मशास्त्रके ज्ञाता एवं धर्मदर्शी विद्वानोंने उनके लिये तीन राततक उपवास करनेका विधान नहीं किया है

અંગિરા બોલ્યા—વૈશ્ય અને શૂદ્ર માટે પ્રાયશ્ચિત્ત રૂપે ચોથા ભોજનકાળનો ત્યાગ વિધાન છે; એટલે માત્ર બે દિવસ અને બે રાત ઉપવાસ. ધર્મદર્શી અને ધર્મજ્ઞ ઋષિઓએ તેમના માટે ત્રણ રાતનો ઉપવાસ ધર્મજીવનનો નિયમ તરીકે નિર્ધારિત કર્યો નથી.

Verse 14

पज्चम्यां वापि षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत । उपोष्य एकभक्तेन नियतात्मा जितेन्द्रिय:,भारत! यदि मनुष्य पंचमी, षष्ठी और पूर्णिमाके दिन अपने मन और इन्द्रियोंको काबूमें रखकर एक वक्त भोजन करके दूसरे वक्त उपवास करे तो वह क्षमावान्‌, रूपवान्‌ और विद्वान होता है। वह बुद्धिमान्‌ पुरुष कभी संतानहीन या दरिद्र नहीं होता

અંગિરા બોલ્યા—હે ભારત! જે મનુષ્ય પંચમી, ષષ્ઠી અને પૂર્ણિમાના દિવસે મનને નિયંત્રિત કરીને, ઇન્દ્રિયો જીતીને ઉપવાસ કરે અને એક જ વખત ભોજન કરે (બીજા સમયે ઉપવાસ રાખે), તે ક્ષમાવાન, રૂપસમ્પન્ન અને શ્રુતવાન બને છે. એવો પ્રાજ્ઞ પુરુષ કદી સંતાનહીન કે દરિદ્ર થતો નથી.

Verse 15

क्षमावान्‌ रूपसम्पन्न: श्रुतवांश्वैव जायते | नानपत्यो भवेत्‌ प्राज्ञों दरिद्रो वा कदाचन,भारत! यदि मनुष्य पंचमी, षष्ठी और पूर्णिमाके दिन अपने मन और इन्द्रियोंको काबूमें रखकर एक वक्त भोजन करके दूसरे वक्त उपवास करे तो वह क्षमावान्‌, रूपवान्‌ और विद्वान होता है। वह बुद्धिमान्‌ पुरुष कभी संतानहीन या दरिद्र नहीं होता

તે ક્ષમાવાન, રૂપસમ્પન્ન અને શ્રુતવાન (વિદ્વાન) બને છે. હે ભારત! પ્રાજ્ઞ પુરુષ કદી સંતાનહીન કે દરિદ્ર થતો નથી. પંચમી, ષષ્ઠી અને પૂર્ણિમાના દિવસે મન અને ઇન્દ્રિયો સંયમમાં રાખીને એક વખત ભોજન (બીજા સમયે ઉપવાસ) કરવાથી આ જ ફળ કહેવાયું છે.

Verse 16

यजिष्णु: पञ्चमीं षष्ठीं कुले भोजयते द्विजान्‌ | अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्‌

અંગિરા બોલ્યા—યજ્ઞધર્મમાં રત પુરુષ કુળધર્મ અનુસાર પંચમી અને ષષ્ઠીના દિવસે દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવે છે; અને હે કૌરવ્ય! તેવી જ રીતે અષ્ટમીના દિવસે તથા કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીના દિવસે પણ.

Verse 17

मार्गशीर्ष तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्‌

અંગિરા બોલ્યા—જે મનુષ્ય માર્ગશીર્ષ માસ એક જ વખત ભોજન કરીને પસાર કરે છે, તે સંયમનું વ્રત આચરે છે. આ વ્રતને અહીં પુણ્ય કહેવાયું છે; કારણ કે તે આત્મનિગ્રહ વધારશે અને ધર્મમય જીવનને પોષશે.

Verse 18

सर्वकल्याणसम्पूर्ण: सर्वोषधिसमन्वित:,वह सब प्रकारके कल्याणमय साधनोंसे सम्पन्न तथा सब तरहकी ओषधियों (अन्न- फल आदि) से भरा-पूरा होता है। मार्गशीर्ष मासमें उपवास करनेसे मनुष्य दूसरे जन्ममें रोगरहित और बलवान होता है। उसके पास खेती-बारीकी सुविधा रहती है तथा वह बहुत धन-धान्यसे सम्पन्न होता है

મનુષ્ય સર્વ પ્રકારના કલ્યાણકારી સાધનોથી સંપન્ન અને અન્ન-ફળ વગેરે સર્વ ઔષધિ-સંપત્તિથી પરિપૂર્ણ બને છે. માર્ગશીર્ષ માસમાં ઉપવાસ કરવાથી તે પરજન્મે રોગરહિત અને બળવાન થાય છે. તેને ખેતી-વાડીના સાધનો અને સુવિધા મળે છે તથા તે બહુ ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ બને છે.

Verse 19

उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते । कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्व॒ जायते,वह सब प्रकारके कल्याणमय साधनोंसे सम्पन्न तथा सब तरहकी ओषधियों (अन्न- फल आदि) से भरा-पूरा होता है। मार्गशीर्ष मासमें उपवास करनेसे मनुष्य दूसरे जन्ममें रोगरहित और बलवान होता है। उसके पास खेती-बारीकी सुविधा रहती है तथा वह बहुत धन-धान्यसे सम्पन्न होता है

ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય રોગરહિત અને બળવાન થઈ જન્મે છે. તેને ખેતીમાં ભાગ અને સાધનો મળે છે; તે બહુ ધન, બહુ ધાન્ય અને અશ્વસંપત્તિ સાથે જન્મે છે.

Verse 20

पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षिपेत्‌ । सुभगो दर्शनीयश्व यशोभागी च जायते,कुन्तीनन्दन! जो पौष मासको एक वक्त भोजन करके बिताता है, वह सौभाग्यशाली, दर्शनीय और यशका भागी होता है

હે કૌન્તેય! જે પૌષ માસ એક વખત ભોજન કરીને વિતાવે છે, તે સૌભાગ્યશાળી, દર્શનીય અને યશનો ભાગી બને છે.

Verse 21

माघं तु नियतो मासमेकभक्तेन य:ः क्षिपेत्‌ श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्व प्रपद्यते,जो माघमासको नियमपूर्वक एक समयके भोजनसे व्यतीत करता है, वह धनवान्‌ कुलमें जन्म लेकर अपने कुट॒म्बीजनोंमें महत्त्वको प्राप्त होता है

જે મাঘ માસ નિયમપૂર્વક એક વખત ભોજન કરીને વિતાવે છે, તે ધનવાન કુળમાં જન્મ લઈને પોતાના સગાંમાં મહત્ત્વ અને માન પામે છે.

Verse 22

भगदैवतमासं तु एकभक्तेन यः क्षिपेत्‌ । स्त्रीषु वललभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ता:,जो फाल्गुन मासको एक समय भोजन करके व्यतीत करता है, वह स्त्रियोंको प्रिय होता है और वे उसके अधीन रहती हैं

જે ફાલ્ગુન માસ એક વખત ભોજન કરીને વિતાવે છે, તે સ્ત્રીઓમાં પ્રિય બને છે અને તેઓ તેની વશમાં રહે છે.

Verse 23

चैत्र तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्‌ । सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते,जो नियमपूर्वक रहकर चैत्रमासको एक समय भोजन करके बिताता है, वह सुवर्ण, मणि और मोतियोंसे सम्पन्न महान्‌ कुलमें जन्म लेता है

જે નિયમપૂર્વક ચૈત્ર માસ એક વખત ભોજન કરીને વિતાવે છે, તે સોનું, મણિ અને મોતીથી સમૃદ્ધ એવા મહાન કુળમાં જન્મ લે છે.

Verse 24

निस्तरेदेकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रिय: । नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां ब्रजेत्‌

જે જીતેન્દ્રિય બની એક વખત ભોજનના વ્રતથી વૈશાખ માસ પાળે છે, તે (પાપ અને દુઃખથી) પાર ઉતરે છે. તે પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, પોતાના જ્ઞાતિજનમાં શ્રેષ્ઠતા પામે છે.

Verse 25

जो स्त्री अथवा पुरुष इन्द्रियसंयमपूर्वक एक समय भोजन करके वैशाख मासको पार करता है, वह सजातीय बन्धु-बान्धवोंमें श्रेष्ठताको प्राप्त होता है ।। ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्‌ । ऐश्वर्यमतुल श्रेष्ठ पुमान्‌ स्त्री वा प्रपद्यते,जो एक समय ही भोजन करके ज्येष्ठ मासको बिताता है; वह स्त्री हो या पुरुष, अनुपम श्रेष्ठ ऐश्वर्यको प्राप्त होता है

સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, જે ઇન્દ્રિય-સંયમપૂર્વક એક વખત ભોજન કરીને વૈશાખ માસ પાર કરે છે, તે પોતાના જાતીય બાંધવ-બાંધવોમાં શ્રેષ્ઠતા પામે છે. અને જે એક વખત જ ભોજન કરીને જ્યેષ્ઠ માસ વિતાવે છે, તે સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—અતુલ અને શ્રેષ્ઠ ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

आषाढमेकभ क्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रित: । बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्न जायते,जो आषाढ़ मासमें आलस्य छोड़कर एक समय भोजन करके रहता है, वह बहुत-से धन-धान्य और पुत्रोंसे सम्पन्न होता है

જે આષાઢ માસમાં આળસ છોડીને મહિનો ભર એક વખત ભોજન કરીને રહે છે, તે બહુ ધાન્ય, બહુ ધન અને અનેક પુત્રોથી સમૃદ્ધ થાય છે.

Verse 27

श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन य: क्षिपेत्‌ यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धन:,जो मन और इन्द्रियोंको संयममें रखकर एक समय भोजन करते हुए श्रावण मासको बिताता है, वह विभिन्न तीर्थोमें स्नान करनेके पुण्य-फलसे युक्त होता और अपने कुट॒म्बीजनोंकी वृद्धि करता है

જે મન અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખીને એક વખત ભોજન કરતાં શ્રાવણ માસ વિતાવે છે, તે જ્યાં-ત્યાં તીર્થસ્નાન-અભિષેકના સમાન પુણ્યફળથી યુક્ત થાય છે અને પોતાના કુટુંબજનોની વૃદ્ધિ કરે છે.

Verse 28

प्रौष्ठदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नर: । गवाद्यं स्फीतमचलमैश्चर्य प्रतिपद्यते,जो मनुष्य भाद्रपद मासमें एक समय भोजन करके रहता है, वह गोधनसे सम्पन्न, समृद्धिशील तथा अविचल ऐश्वर्यका भागी होता है

જે મનુષ્ય પ્રૌષ્ઠપદ (ભાદ્રપદ) માસમાં દિવસમાં એક જ વાર ભોજન કરે છે, તે ગોધનથી સમૃદ્ધ, વિકાસશીલ અને અચલ ઐશ્વર્યનો અધિકારી બને છે।

Verse 29

तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन य: क्षिपेत्‌ मृजावान्‌ वाहनाद्यश्व बहुपुत्रश्न जायते,जो आश्विन मासको एक समय भोजन करके बिताता है, वह पवित्र, नाना प्रकारके वाहनोंसे सम्पन्न तथा अनेक पुत्रोंसे युक्त होता है

એ જ રીતે જે મનુષ્ય આશ્વયુજ (આશ્વિન) માસ એક જ વખત ભોજન કરીને વિતાવે છે, તે આચરણમાં શુદ્ધ બને છે, નાનાં-નાનાં વાહનોની સમૃદ્ધિ મેળવે છે અને અનેક પુત્રો પામે છે।

Verse 30

कार्तिक तु नरो मासं यः कुयदिकभोजनम्‌ | शूरश्न बहुभार्यश्व कीर्तिमांश्नैव जायते,जो मनुष्य कार्तिक मासमें एक समय भोजन करता है, वह शूरवीर, अनेक भार्याओंसे संयुक्त और कीर्तिमान्‌ होता है

કાર્તિક માસમાં જે મનુષ્ય એક જ વખત ભોજન કરવાનો વ્રત કરે છે, તે શૂરવીર બને છે, અનેક પત્નીઓથી યુક્ત થાય છે અને કીર્તિમાન બને છે।

Verse 31

इति मासा नरव्याघ्र क्षिपतां परिकीर्तिता: । तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव,पुरुषसिंह! इस प्रकार मैंने मासपर्यन्त एकभुक्त व्रत करनेवाले मनुष्योंके लिये विभिन्न मासोंके फल बताये हैं। पृथ्वीनाथ! अब तिथियोंके जो नियम हैं, उन्हें भी सुन लो

હે નરવ્યાઘ્ર! આ રીતે એકભુક્ત વ્રત કરનારાઓ માટે વિવિધ માસોના ફળો વર્ણવ્યા. હે પાર્થિવ, હવે તિથિઓના જે નિયમો છે તે પણ સાંભળો।

Verse 32

पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नाति भारत | गवाढ्यो बहुपुत्रश्न बहुभार्य: स जायते,भरतनन्दन! जो पंद्रह-पंद्रह दिनपयर भोजन करता है, वह गोधनसे सम्पन्न और बहुत-से पुत्र तथा स्त्रियोंसे युक्त होता है

હે ભારત! જે વ્યક્તિ દરેક પક્ષે (પંદર દિવસે એક વાર) ભોજન કરે છે, તે ગોધનથી સમૃદ્ધ બને છે અને અનેક પુત્રો તથા અનેક પત્નીઓથી યુક્ત થાય છે।

Verse 33

मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश | गणाधिपत्यं प्राप्रोति निःसपत्नमनाविलम्‌,जो बारह वर्षोतक प्रतिमास अनेक न्रिरात्रव्रत करता है, वह भगवान्‌ शिवके गणोंका निष्कण्टक एवं निर्मल आधिपत्य प्राप्त करता है

જે મનુષ્ય મહિને મહિને ત્રિરાત્રિ-વ્રત કરીને તેને બાર વર્ષ સુધી અવિરત પાળે છે, તે ભગવાન શિવના ગણો પર નિઃસ્પર્ધ અને નિર્મળ—નિષ્કંટક તથા કલુષરહિત—આધિપત્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 34

एते तु नियमा: सर्वे कर्तव्या: शरदो दश | द्वे चानये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता,भरतश्रेष्ठ! प्रवृत्तिमा्गकका अनुसरण करनेवाले पुरुषको ये सभी नियम बारह वर्षोंतक पालन करने चाहिये

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! આ બધા નિયમો દસ શરદઋતુઓ (દસ વર્ષ) સુધી અવશ્ય પાળવા જોઈએ; અને પ્રવૃત્તિ-માર્ગનું અનુસરણ કરનારએ વધુ બે વર્ષ પણ તેને જાળવવા જોઈએ।

Verse 35

यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत्‌ । अहिंसानिरतो नित्यं जुह्मॉानो जातवेदसम्‌

પરંતુ જે મનુષ્ય સવાર અને સાંજ જ ભોજન કરે છે અને વચ્ચે કશું પણ પીતા નથી; જે સદા અહિંસામાં રત રહે છે અને નિત્ય જાતવેદસ્‌ (અગ્નિ)માં આહુતિ અર્પે છે—તે સંયમિત અને ધર્મમય નિયમનું પાલન કરે છે।

Verse 36

षड्भि: स वर्षै्न॑पते सिध्यते नात्र संशय: । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति मानव:

હે નૃપતે! છ વર્ષમાં તે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી. તે મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે।

Verse 37

जो मनुष्य प्रतिदिन सबेरे और शामको भोजन करता है, बीचमें जलतक नहीं पीता तथा सदा अहिंसा-परायण होकर नित्य अन्निहोत्र करता है, उसे छः: वर्षोमें सिद्धि प्राप्त हो जाती है। इसमें संशय नहीं है तथा नरेश्वर! वह अग्निष्टोम यज्ञका फल पाता है ।। अधिवासे सो>प्सरसां नृत्यगीतविनादिते । रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकृती विरजो नर:,वह पुण्यात्मा एवं रजोगुणरहित पुरुष सहस्रों दिव्य रमणियोंसे भरे हुए अप्सराओंके महलमें, जहाँ नृत्य और गीतकी ध्वनि गूँजती रहती है, रमण करता है

જે મનુષ્ય દરરોજ સવાર અને સાંજ જ ભોજન કરે છે, વચ્ચે પાણી પણ નથી પીતા, અને સદા અહિંસા-પરાયણ રહી નિત્ય અગ્નિહોત્ર કરે છે—તે છ વર્ષમાં સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં સંશય નથી. હે નરેશ્વર! તે અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. ત્યારબાદ તે પુણ્યવાન, રજોગુણરહિત પુરુષ નૃત્ય-ગીતના નાદથી ગુંજતા અપ્સરાઓના દિવ્ય નિવાસમાં, હજારો દિવ્ય રમણીઓથી સમૃદ્ધ સ્થાને, આનંદથી વિહાર કરે છે।

Verse 38

तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति । पूर्ण वर्षमहस्रं च ब्रह्मलोके महीयते

અંગિરાએ કહ્યું—તે તપ્ત સુવર્ણવર્ણ સમાન તેજસ્વી દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરે છે અને પૂર્ણ એક સહસ્ર વર્ષ સુધી બ્રહ્મલોકમાં સન્માનિત તથા મહિમાવંત થાય છે।

Verse 39

यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नर:

અંગિરાએ કહ્યું—પરંતુ જે મનુષ્ય પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી દરરોજ માત્ર એક જ વખત ભોજન કરે છે…

Verse 40

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते

અંગિરાએ કહ્યું—તે સ્વર્ગમાં પણ દસ સહસ્ર વર્ષ સુધી સન્માનિત થાય છે।

Verse 41

यस्तु संवत्सरं पूर्ण चतुर्थ भक्तमश्लुते

અંગિરાએ કહ્યું—પરંતુ જે વ્યક્તિ પૂર્ણ એક વર્ષ સુધી (સામાન્ય ભોજનનો) માત્ર ચોથો ભાગ જ ભોજન કરે છે…

Verse 42

अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाग विजितेन्द्रिय: । वाजपेयस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्षुते

અંગિરાએ કહ્યું—જે સદા અહિંસામાં રત રહે છે, સત્ય બોલે છે અને જેણે ઇન્દ્રિયો જીતેલી છે—તે વાજપેય યજ્ઞનું એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 43

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । जो पूरे एक वर्षतक दो-दो दिनपर भोजन करके रहता है तथा साथ ही अहिंसा, सत्य और इन्द्रिय-संयमका पालन करता है, वह वाजपेय यज्ञका फल पाता है और दस हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है । ४१-४२ ई ।। षष्ठे काले तु कौन्तेय नर: संवत्सरं क्षिपन्‌

અંગિરાએ કહ્યું—તે સ્વર્ગલોકમાં દસ હજાર વર્ષ સુધી મહિમાવંત થાય છે. હે કુંતીપુત્ર! જે મનુષ્ય પૂરું એક વર્ષ ‘ષષ્ઠકાળ’ નિયમ પાળે—અર્થાત્ એક દિવસ છોડીને બીજા દિવસે ભોજન કરે—અને સાથે અહિંસા, સત્ય તથા ઇન્દ્રિયસંયમનું પાલન કરે, તે વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને દસ હજાર વર્ષ સ્વર્ગમાં પ્રતિષ્ઠિત રહે છે.

Verse 44

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव: । कुन्तीनन्दन! जो एक सालतक छठे समय अर्थात्‌ तीन-तीन दिनोंपर भोजन करता है, वह मनुष्य अश्वमेध यज्ञका फल पाता है ।। ४३ इ ।। चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति

અંગિરાએ કહ્યું—માનવ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. હે કુંતીનંદન! જે એક વર્ષ સુધી ‘ષષ્ઠકાળ’—અર્થાત્ ત્રણ-ત્રણ દિવસે એક વાર—ભોજન કરે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. ચક્રવાક પક્ષીઓથી જોડાયેલા દિવ્ય વિમાનમાં આરુઢ થઈ તે ઉચ્ચ લોકોમાં ગમન કરે છે.

Verse 45

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन्‌ संवत्सरं नृप

હે નૃપ! જે મનુષ્ય ‘અષ્ટમ ભક્તિ’ સાથે પૂરું એક વર્ષ નિયમિત જીવન જીવે છે, તે અભિપ્રેત ધર્મફળ પ્રાપ્ત કરે છે; કારણ કે દીર્ઘકાળ સુધીની શિસ્તબદ્ધ ભક્તિ પોતે જ ધર્મસાધન બને છે.

Verse 46

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति

અંગિરાએ કહ્યું—હંસ અને સારસથી યુક્ત દિવ્ય વિમાનમાં આરુઢ થઈ તે ગમન કરે છે.

Verse 47

पक्षे पक्षे गते राजन्‌ यो5श्रीयाद्‌ वर्षमेव तु

અંગિરાએ કહ્યું—હે રાજન! જે વ્યક્તિ દરેક પક્ષ (પંદર દિવસ) પસાર થતાં—આ રીતે આખું વર્ષ—પોતાની શ્રી-સમૃદ્ધિમાં ક્ષીણ થતો જાય છે, તેને કાળક્રમથી ધીમે ધીમે અવનતિ પામતો સમજવો જોઈએ.

Verse 48

षष्टिवर्षसहस्राणि दिवमावसते च स:,प्रजानाथ! वह साठ हजार वर्षोतक स्वर्गमें निवास करता है और वहाँ वीणा, वल्लकी, वेणु आदि वाद्योंके मनोरम घोष तथा सुमधुर शब्दोंद्वारा उसे सोतेसे जगाया जाता है

અંગિરા બોલ્યા—હે પ્રજાનાથ! તે સાઠ હજાર વર્ષો સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે. ત્યાં વીણા, વલ્લકી અને વેણુ વગેરે વાદ્યોના મનોહર નાદ અને અતિમધુર સ્વરો દ્વારા તેને નિદ્રામાંથી જગાડવામાં આવે છે.

Verse 49

वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशाम्पते । सुघोषैर्मधुरै: शब्द: सुप्त: स प्रतिबोध्यते,प्रजानाथ! वह साठ हजार वर्षोतक स्वर्गमें निवास करता है और वहाँ वीणा, वल्लकी, वेणु आदि वाद्योंके मनोरम घोष तथा सुमधुर शब्दोंद्वारा उसे सोतेसे जगाया जाता है

અંગિરા બોલ્યા—હે વિશામ્પતે, નરાધિપ! વીણા, વલ્લકી અને વેણુના મધુર તથા મનોહર નાદોથી સૂતો રહેલો તે મનુષ્ય સૌમ્ય રીતે જગાડવામાં આવે છે.

Verse 50

संवत्सरमिहैक॑ तु मासि मासि पिबेदप: । फल विश्वजितस्तात प्राप्रोति स नरो नृप,तात! नरेश्वर! जो मनुष्य एक वर्षतक प्रतिमास एक बार जल पीकर रहता है, उसे विश्वजित्‌ यज्ञका फल मिलता है

અંગિરા બોલ્યા—તાત, હે નૃપ! જે મનુષ્ય અહીં એક વર્ષ સુધી દર મહિને એક વાર માત્ર પાણી પીીને નિયમ પાળે છે, તે વિશ્વજિત્ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 51

सिंहव्याप्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । सप्ततिं च सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते

સિંહ અને વ્યાઘ્રોથી જોડાયેલા દિવ્ય વિમાનમાં તે સ્વર્ગે જાય છે અને ત્યાં સત્તર હજાર વર્ષો સુધી આનંદ ભોગવે છે.

Verse 52

वह सिंह और व्याप्र जुते हुए विमानसे यात्रा करता है और सत्तर हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें सुख भोगता है ।। मासादूर्ध्व नरव्याप्र नोपवासो विधीयते । विधिं त्वनशनस्याहु: पार्थ धर्मविदो जना:,पुरुषसिंह! एक माससे अधिक समयतक उपवास करनेका विधान नहीं है। कुन्तीनन्दन! धर्मज्ञ पुरुषोंने अनशनकी यही विधि बतायी है

અંગિરા બોલ્યા—હે નરવ્યાઘ્ર! એક માસથી વધુ ઉપવાસનું વિધાન નથી. હે પાર્થ! ધર્મજ્ઞ લોકો અનશનની આ જ વિધિ કહે છે.

Verse 53

अनार्तों व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः । पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशय:,जो बिना रोग-व्याधिके अनशन व्रत करता है, उसे पद-पदपर यज्ञका फल मिलता है, इसमें संशय नहीं है

જે મનુષ્ય દુઃખરહિત અને રોગ-વ્યાધિથી મુક્ત રહીને અનશન-વ્રત કરે છે, તે પગલે પગલે યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 54

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । शतं वर्षसहसत्राणां मोदते स दिवि प्रभो

તે હંસોથી જોડાયેલા દિવ્ય વિમાનમાં સ્વર્ગે જાય છે; હે પ્રભુ, સ્વર્ગમાં તે એક લાખ વર્ષો સુધી આનંદ માણે છે.

Verse 55

आर्तों वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः

દુઃખિત હોય કે રોગગ્રસ્ત હોય, છતાં જે અનશન કરવા જાય છે…

Verse 56

काज्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते

કાંચી અને નૂપુરના શબ્દથી સૂતો માણસ પણ જાગી ઊઠે છે.

Verse 57

स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! वह स्वर्गमें जाकर सैकड़ों रमणियोंसे भरे हुए महलमें रमण करता है। इस जगतमें दुर्बल मनुष्यको हृष्ट-पुष्ट होते देखा गया है। जिसे घाव हो गया है, उसका घाव भी भर जाता है। रोगीको अपने रोगकी निवृत्तिके लिये औषधसमूह प्राप्त होता है। क्रोधमें भरे हुए पुरुषको प्रसन्न करनेका उपाय भी उपलब्ध होता है। अर्थ और मानके लिये दुःखी हुए पुरुषके दुःखोंका निवारण भी देखा गया है; परन्तु स्वर्गकी इच्छा रखनेवाले और दिव्य सुख चाहनेवाले पुरुषको ये सब इस लोकके सुखोंकी बातें अच्छी नहीं लगतीं

અંગિરા બોલ્યા—હે ભરતવૃષભ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે સ્વર્ગમાં જઈ સૈકડો રમણીઓથી ભરેલા મહેલમાં વિહાર કરે છે. આ લોકમાં તો એવું પણ જોવા મળે છે કે દુર્બળ મનુષ્ય હર્ષિત થઈ પુષ્ટ બને છે; ઘાવ થયો હોય તો તે પણ ભરાઈ જાય છે; રોગીને રોગનિવૃત્તિ માટે ઔષધિઓનો સમૂહ મળે છે; ક્રોધથી ભરાયેલા પુરુષને પ્રસન્ન કરવાનો ઉપાય પણ મળી જાય છે; અને ધન તથા માન માટે દુઃખિત થયેલા પુરુષના દુઃખનું નિવારણ પણ જોવા મળે છે. પરંતુ જે સ્વર્ગની ઇચ્છા રાખે છે અને દિવ્ય સુખ ચાહે છે, તેને આ લોકના સુખોની આવી વાતો રુચિકર લાગતી નથી.

Verse 58

क्षीणस्याप्यायन दृष्ट क्षतस्प क्षतरोहणम्‌ । व्याधितस्यौषधग्राम: क्रुद्धस्य च प्रसादनम्‌

આંગિરસ બોલ્યા—ક્ષીણ થયેલા માટે પણ પુનઃપોષણ દેખાય છે, ઘાયલના ઘા ભરાય છે અને નવું માંસ ઊગે છે; રોગી માટે ઔષધિઓનો સમૂહ છે અને ક્રોધિત માટે શમન છે.

Verse 59

दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दुःखानां प्रतिषेधनम्‌ । न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधस:

દુઃખિત મનુષ્ય ધન અને માન દ્વારા દુઃખોને અટકાવવા ઇચ્છે છે; પરંતુ સ્વર્ગકામના ધરાવનાર, ઉચ્ચ સુખમાં બુદ્ધિ ધરાવનારને એ ઉપાયો રુચતા નથી.

Verse 60

अत: स कामसंयुक्ते विमाने हेमसंनिभे । रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषोडलंकृत शुचि:

અતએવ તે પુરુષ—અલંકૃત અને શુચિ—કામથી યુક્ત, સોનાં સમાન તેજવાળા વિમાનમાં, સૈકડો સ્ત્રીઓથી ભરાયેલા સ્થાને રમે છે.

Verse 61

स्वस्थ: सफलसंकल्प: सुखी विगतकल्मष: । अतः वह पवित्रात्मा पुरुष वस्त्राभूषणोंसे अलंकृत हो सैकड़ों स्त्रियोंसे भरे हुए और इच्छानुसार चलनेवाले सुवर्ण-सदृश विमानपर बैठकर रमण करता है। वह स्वस्थ, सफलमनोरथ, सुखी एवं निष्पाप होता है ।। अनश्नन्‌ देहमुत्सृज्य फल प्राप्रोति मानव:,जो मनुष्य अनशन-व्रत करके अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह निम्नांकित फलका भागी होता है। वह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान, सुनहरी कान्तिवाले, वैदूर्य और मोतीसे जटित, वीणा और मृदंगकी ध्वनिसे निनादित, पताका और दीपकोंसे आलोकित तथा दिव्य घंटानादसे गूँजते हुए, सहस्रों अप्सराओंसे युक्त विमानपर बैठकर दिव्य सुख भोगता है

તે સ્વસ્થ બને છે, તેના સંકલ્પો ફળે છે, તે સુખી અને પાપરહિત રહે છે. તેથી તે પવિત્રાત્મા પુરુષ વસ્ત્રો અને આભૂષણોથી અલંકૃત થઈ, સૈકડો સ્ત્રીઓથી ભરેલા, ઇચ્છાનુસાર ચાલતા, સોનાં સમાન તેજવાળા વિમાનમાં બેસીને રમે છે. જે મનુષ્ય અનશન-વ્રત પાળી દેહનો ત્યાગ કરે છે, તે આ ફળ પામે છે—પ્રાતઃકાળના સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન, સ્વર્ણકાંતિથી દીપ્ત, વૈદૂર્ય અને મોતીથી જડિત, વીણા અને મૃદંગના નાદથી ગુંજતું, પતાકાઓ અને દીપોથી પ્રકાશિત, દિવ્ય ઘંટાનાદથી પ્રતિધ્વનિત—એવા સહસ્ર અપ્સરાઓથી યુક્ત વિમાનમાં બેસીને તે દિવ્ય સુખ ભોગવે છે.

Verse 62

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि । वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते,जो मनुष्य अनशन-व्रत करके अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह निम्नांकित फलका भागी होता है। वह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान, सुनहरी कान्तिवाले, वैदूर्य और मोतीसे जटित, वीणा और मृदंगकी ध्वनिसे निनादित, पताका और दीपकोंसे आलोकित तथा दिव्य घंटानादसे गूँजते हुए, सहस्रों अप्सराओंसे युक्त विमानपर बैठकर दिव्य सुख भोगता है

પ્રાતઃકાળના બાળસૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન, સ્વર્ણવર્ચસ્વી વિમાનમાં—વૈદૂર્ય અને મોતીથી ખચિત, વીણા અને મુરજના નાદથી ગુંજતું, પતાકાઓ અને દીપોથી પ્રકાશિત તથા દિવ્ય ઘંટાનાદથી પ્રતિધ્વનિત—સહસ્ર અપ્સરાઓથી યુક્ત થઈ તે દિવ્ય સુખ ભોગવે છે.

Verse 63

पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते । स्त्रीसहस्रानुचरिते स नर: सुखमेधते,जो मनुष्य अनशन-व्रत करके अपने शरीरका त्याग कर देता है, वह निम्नांकित फलका भागी होता है। वह प्रातःकालके सूर्यकी भाँति प्रकाशमान, सुनहरी कान्तिवाले, वैदूर्य और मोतीसे जटित, वीणा और मृदंगकी ध्वनिसे निनादित, पताका और दीपकोंसे आलोकित तथा दिव्य घंटानादसे गूँजते हुए, सहस्रों अप्सराओंसे युक्त विमानपर बैठकर दिव्य सुख भोगता है

ધ્વજ અને દીવાઓથી શોભિત, દિવ્ય ઘંટનાદથી ગુંજતું, સહસ્ર સ્ત્રીઓથી અનુગત એવા તે દિવ્ય વિમાનમાં બેસીને તે નર પરમ સુખે સમૃદ્ધ થાય છે।

Verse 64

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव | तावन्त्येव सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते,पाण्डुनन्दन! उसके शरीरमें जितने रोमकूप होते हैं, उतने ही सहस्र वर्षोतक वह स्वर्गलोकमें सुखपूर्वक निवास करता है

હે પાંડવ! તેના અંગોમાં જેટલા રોમકૂપ છે, એટલા જ સહસ્ર વર્ષો સુધી તે સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે।

Verse 65

नास्ति वेदात्‌ परं शास्त्र नास्ति मातृसमो गुरु: । न धर्मात्‌ परमो लाभस्तपो नानशनात्‌ परम्‌,वेदसे बढ़कर कोई शास्त्र नहीं है, माताके समान कोई गुरु नहीं है, धर्मसे बढ़कर कोई उत्कृष्ट लाभ नहीं है तथा उपवाससे बढ़कर कोई तपस्या नहीं है

વેદથી પર કોઈ શાસ્ત્ર નથી, માતા સમો કોઈ ગુરુ નથી; ધર્મથી પર કોઈ લાભ નથી, અને અનશન-ઉપવાસથી પર કોઈ તપ નથી।

Verse 66

ब्राह्मणेभ्य: परं नास्ति पावनं दिवि चेह च । उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते,जैसे इस लोक और परलोकमें ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मणोंसे बढ़कर कोई पावन नहीं है, उसी प्रकार उपवासके समान कोई तप नहीं है

સ્વર્ગમાં અને આ લોકમાં પણ બ્રહ્મવેત્તા બ્રાહ્મણોથી પર કોઈ પાવન નથી; તેમજ ઉપવાસ સમાન કોઈ તપોકર્મ નથી।

Verse 67

उपोष्य विधिवद्‌ देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे । ऋषयश्न परां सिद्धिमुपवासैरवाप्रुवन्‌,देवताओंने विधिवत्‌ उपवास करके ही स्वर्ग प्राप्त किया है तथा ऋषियोंको भी उपवाससे ही सिद्धि प्राप्त हुई है

દેવતાઓએ વિધિવત ઉપવાસ કરીને ત્રિદિવ (સ્વર્ગ) પ્રાપ્ત કર્યો; અને ઋષિઓએ પણ ઉપવાસોથી પરમ સિદ્ધિ મેળવી।

Verse 68

दिव्यवर्षसहस्राणि विश्वामित्रेण धीमता । क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागत:

અંગિરાએ કહ્યું—હજારો દિવ્ય વર્ષો સુધી બુદ્ધિમાન વિશ્વામિત્ર એકનિષ્ઠ ભક્તિપૂર્વક તપમાં સ્થિર રહી ક્ષમાથી બધું સહન કરતો રહ્યો; એ અડગ ક્ષમા-તપથી તેને બ્રાહ્મણત્વ પ્રાપ્ત થયું.

Verse 69

परम बुद्धिमान्‌ विश्वामित्रजी एक हजार दिव्य वर्षोंतक प्रतिदिन एक समय भोजन करके भूखका कष्ट सहते हुए तपमें लगे रहे। उससे उन्हें ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति हुई ।। च्यवनो जमदग्निश्व वसिष्ठो गौतमो भृगुः । सर्व एव दिवं प्राप्ता: क्षमावन्तो महर्षय:,च्यवन, जमदग्नि, वसिष्ठ, गौतम, भृगु--ये सभी क्षमावान्‌ महर्षि उपवास करके ही दिव्य लोकोंको प्राप्त हुए हैं

અંગિરાએ કહ્યું—પરમ બુદ્ધિમાન વિશ્વામિત્રે એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી દરરોજ માત્ર એક વાર ભોજન કરીને ભૂખનું દુઃખ સહન કરતાં તપ કર્યું; એ તપથી તેને બ્રાહ્મણત્વ મળ્યું. એ જ રીતે ચ્યવન, જમદગ્નિ, વસિષ્ઠ, ગૌતમ અને ભૃગુ—આ ક્ષમાશીલ મહર્ષિઓ ઉપવાસ અને સંયમના બળે સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 70

इदमज्ञिरसा पूर्व महर्षि भ्य: प्रदर्शितम्‌ । यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्लुते

અંગિરાએ કહ્યું—આ ઉપદેશ અગાઉ અંગિરાએ મહર્ષિઓને દર્શાવ્યો હતો. જે તેને નિત્ય લોકોમાં પ્રસાર કરે અને સમજાવે છે, તે દુઃખમાં પડતો નથી.

Verse 71

पूर्वकालमें अंगिरा मुनिने महर्षियोंको इस अनशन-व्रतकी महिमाका दिग्दर्शन कराया था। जो सदा इसका लोगोंमें प्रचार करता है, वह कभी दुःखी नहीं होता ।। इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधि प्रवर्तितं हड्िरसा महर्षिणा । पठेच्च यो वै शृणुयाच्च नित्यदा न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्‌,कुन्तीनन्दन! महर्षि अंगिराकी बतलायी हुई इस उपवासत्रतकी विधिको जो प्रतिदिन क्रमश: पढ़ता और सुनता है, उस मनुष्यका पाप नष्ट हो जाता है

કૌંતેય! મહર્ષિ અંગિરાએ યથાક્રમે સ્થાપિત કરેલી આ ઉપવાસ-વ્રતની વિધિને જે મનુષ્ય પ્રતિદિન વાંચે અને સાંભળે છે, તેના પાપનો કલંક રહેતો નથી.

Verse 72

विमुच्यते चापि स सर्वसंकरै- न चास्य दोषैरभिभूयते मन: । वियोनिजानां च विजानते रुत॑ं ध्रुवां च कीर्ति लभते नरोत्तम:,वह सब प्रकारके संकीर्ण पापोंसे छुटकारा पा जाता है तथा उसका मन कभी दोषोंसे अभिभूत नहीं होता। इतना ही नहीं, वह श्रेष्ठ मानव दूसरी योनिमें उत्पन्न हुए प्राणियोंकी बोली समझने लगता है और अक्षय कीर्तिका भागी होता है

તે સર્વ પ્રકારના મિશ્ર અને ગૂંચવાયેલા પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે, અને તેનું મન કદી દોષોથી દબાતું નથી. વધુમાં, તે શ્રેષ્ઠ પુરુષ અન્ય યોનિમાં જન્મેલા પ્રાણીઓની ધ્વનિ-વાણી સમજવા લાગે છે અને અક્ષય કીર્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 105

इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें बड़े और छोटे भाईका पारस्परिक बरतावनामक एक सौ पाँचवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં ‘મોટા અને નાના ભાઈનો પરસ્પર વ્યવહાર’ નામનો એકસો પાંચમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 106

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि उपवासविधौ षडधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના દાનધર્મપર્વમાં ઉપવાસવિધિ વિષયક એકસો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 166

उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते । कुरुनन्दन! जो पुरुष भगवान्‌की आराधनाका इच्छुक होकर पंचमी, षष्ठी, अष्टमी तथा कृष्णपक्षकी चतुर्दशीको अपने घरपर ब्राह्मणोंको भोजन कराता है और स्वयं उपवास करता है, वह रोगरहित और बलवान होता है

ઉપવાસ કરવાથી મનુષ્ય રોગરહિત અને તેજસ્વી બને છે। હે કુરુનંદન! જે પુરુષ ભગવાનની આરાધના કરવાની ઇચ્છાથી પંચમી, ષષ્ઠી, અષ્ટમી તથા કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ પોતાના ઘરમાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે અને પોતે ઉપવાસ કરે છે, તે નિરોગી અને બળવાન બને છે।

Verse 176

भोजयेच्च द्विजान्‌ शक्‍त्या स मुच्येद्‌ व्याधिकिल्बिषै: । जो मार्गशीर्ष मासको एक समय भोजन करके बिताता है और अपनी शक्तिके अनुसार ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह रोग और पापोंसे मुक्त हो जाता है

જે પોતાની શક્તિ અનુસાર દ્વિજોને ભોજન કરાવે છે, તે વ્યાધિજન્ય કલ્મષ અને પાપથી મુક્ત થાય છે। જે માર્ગશીર્ષ માસમાં એક સમય ભોજન કરીને રહે છે અને યથાશક્તિ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે, તે રોગ અને પાપોથી છૂટે છે।

Verse 383

तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते । इतना ही नहीं, वह तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान्‌ विमानपर आरूढ़ होता है और पूरे एक हजार वर्षोतक ब्रह्मलोकमें सम्मानपूर्वक रहता है। पुण्यक्षीण होनेपर इस लोकमें आकर महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त करता है

ત્યાં કમાયેલું પુણ્ય ક્ષીણ થતાં તે આ લોકમાં પાછો આવી મહત્ત્વ અને માનભર્યું સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે। એટલું જ નહીં, તે તપ્ત સુવર્ણ સમાન કાંતિમાન બની વિમાન પર આરૂઢ થાય છે અને પૂરાં એક હજાર વર્ષ બ્રહ્મલોકમાં સન્માનપૂર્વક વસે છે; પુણ્યક્ષય પછી આ લોકમાં આવી વિશિષ્ટ સ્થાન પામે છે।

Verse 393

अतितात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्षुते जो मानव पूरे एक वर्षतक प्रतिदिन एक बार भोजन करके रहता है, वह अतिरात्रयज्ञका फल भोगता है

અંગિરાએ કહ્યું—જે મનુષ્ય પૂરું એક વર્ષ દરરોજ માત્ર એક વાર ભોજન કરીને નિયમપૂર્વક રહે છે, તે અતિરાત્ર યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; એવો સંયમ જ તે યજ્ઞ સમાન ફળદાયક છે.

Verse 403

तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते । वह पुरुष दस हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है। फिर पुण्यक्षीण होनेपर इस लोकमें आकर महत्त्वपूर्ण स्थान प्राप्त कर लेता है

તે પુણ્ય ક્ષય પામે ત્યારે તે અહીં પાછો આવી મહિમા અને પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરે છે. એવો પુરુષ દસ હજાર વર્ષ સુધી સ્વર્ગલોકમાં સ્થિર રહે છે; અને પુણ્ય ક્ષીણ થતાં આ લોકમાં આવી પૂજ્ય તથા પ્રભાવશાળી સ્થાન મેળવે છે.

Verse 446

चत्वारिंशत्‌ सहस््राणि वर्षाणां दिवि मोदते । वह चक्रवाकोंद्वारा वहन किये हुए विमानसे स्वर्गलोकमें जाता है और वहाँ चालीस हजार वर्षोतक आनन्द भोगता है

અંગિરાએ કહ્યું—તે સ્વર્ગમાં ચાલીસ હજાર વર્ષ આનંદ ભોગવે છે. ચક્રવાક પક્ષીઓથી જોડાયેલા વિમાનમાં સ્વર્ગલોકમાં જઈ ત્યાં ચાલીસ હજાર વર્ષ સુખનો અનુભવ કરે છે.

Verse 453

गवामयस्यथ यज्ञस्य फल प्राप्नोति मानव: । नरेश्वर! जो मनुष्य चार दिनोंपर भोजन करता हुआ एक वर्षतक जीवन धारण करता है, उसे गवामय यज्ञका फल प्राप्त होता है

અંગિરાએ કહ્યું—હે નરેશ્વર! જે મનુષ્ય ચાર દિવસે એક વાર ભોજન કરીને પૂરું એક વર્ષ જીવન ધારે છે, તેને ગવામય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 463

पजञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते । वह हंस और सारसोंसे जुते हुए विमानद्वारा जाता है और पचास हजार वर्षोतक स्वर्गलोकमें सुख भोगता है

અંગિરાએ કહ્યું—તે સ્વર્ગમાં પચાસ હજાર વર્ષ આનંદ ભોગવે છે. હંસ અને સારસ પક્ષીઓથી જોડાયેલા વિમાનમાં જઈ સ્વર્ગલોકમાં પચાસ હજાર વર્ષ સુખનો અનુભવ કરે છે.

Verse 473

षण्मासानशनं तस्य भगवानड्िराडब्रवीत्‌ । राजन्‌! जो एक-एक पक्ष बीतनेपर भोजन करता है और इसी तरह एक वर्ष पूरा कर देता है, उसको छः: मासतक अनशन करनेका फल मिलता है। ऐसा भगवान्‌ अंगिरा मुनिका कथन है

ભગવાન અઙ્ગિરા મુનિ બોલ્યા—હે રાજન! જે પ્રત્યેક પક્ષ પૂરો થયા પછી જ ભોજન કરે અને આ રીતે એક વર્ષ પૂર્ણ કરે, તેને છ માસના ઉપવાસનું ફળ મળે; એવું ભગવાન અઙ્ગિરાનું વચન છે।

Verse 543

शतं चाप्सरस: कन्या रमयन्त्यपि त॑ं नरम्‌ | प्रभो! ऐसा पुरुष हंस जुते हुए दिव्य विमानसे यात्रा करता है और एक लाख वर्षोतक देवलोकमें आनन्द भोगता है, सैकड़ों कुमारी अप्सराएँ उस मनुष्यका मनोरंजन करती हैं

અઙ્ગિરા બોલ્યા—તે પુરુષને સો કુંવારી અપ્સરાઓ રઝળાવે છે. પ્રભો! તે હંસોથી જોડાયેલા દિવ્ય વિમાનમાં યાત્રા કરે છે અને દેવલોકમાં એક લાખ વર્ષ સુધી આનંદ ભોગવે છે; સૈકડો કુંવારી અપ્સરાઓ તેનું મનોરંજન કરે છે।

Verse 556

शतं वर्षसहसत्राणां मोदते स दिवि प्रभो । प्रभो! रोगी अथवा पीड़ित मनुष्य भी यदि उपवास करता है तो वह एक लाख वर्षोतक स्वर्गमें सुखपूर्वक निवास करता है

અઙ્ગિરા બોલ્યા—પ્રભો! તે સ્વર્ગમાં એક લાખ વર્ષ સુધી આનંદ કરે છે. ખરેખર, રોગી કે પીડિત મનુષ્ય પણ જો ઉપવાસ કરે, તો તે પણ એક લાખ વર્ષ સુધી સ્વર્ગમાં સુખપૂર્વક નિવાસ કરે છે।

Verse 559

भरतश्रेष्ठ! वह स्वर्गमें जाकर सैकड़ों रमणियोंसे भरे हुए महलमें रमण करता है। इस जगतमें दुर्बल मनुष्यको हृष्ट-पुष्ट होते देखा गया है। जिसे घाव हो गया है, उसका घाव भी भर जाता है। रोगीको अपने रोगकी निवृत्तिके लिये औषधसमूह प्राप्त होता है। क्रोधमें भरे हुए पुरुषको प्रसन्न करनेका उपाय भी उपलब्ध होता है। अर्थ और मानके लिये दुःखी हुए पुरुषके दुःखोंका निवारण भी देखा गया है; परन्तु स्वर्गकी इच्छा रखनेवाले और दिव्य सुख चाहनेवाले पुरुषको ये सब इस लोकके सुखोंकी बातें अच्छी नहीं लगतीं

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે સ્વર્ગમાં જઈ સૈકડો સુંદર રમણીઓથી ભરેલા મહેલમાં રમે છે. આ લોકમાં પણ એવું જોવા મળે છે—દુર્બળ મનુષ્ય હર્ષિત અને પુષ્ટ બને છે; ઘાવ થયો હોય તો ઘાવ ભરાઈ જાય છે; રોગીને રોગનિવૃત્તિ માટે ઔષધિઓનો સમૂહ મળે છે; ક્રોધથી ભરેલા પુરુષને પ્રસન્ન કરવાનો ઉપાય પણ મળે છે; અને ધન તથા માન માટે દુઃખી થયેલા પુરુષના શોકનું નિવારણ પણ દેખાય છે. પરંતુ જે સ્વર્ગ ઇચ્છે છે અને દિવ્ય સુખ ચાહે છે, તેને આ બધાં આ લોકના સુખો જ લાગતાં હોવાથી રુચતાં નથી.

Verse 563

सहस्रहंसयुक्तेन विमानेन तु गच्छति । वह सो जानेपर दिव्य रमणियोंकी कांची और नूपुरोंकी झनकारसे जागता है और ऐसे विमानसे यात्रा करता है, जिसमें एक हजार हंस जुते रहते हैं

અઙ્ગિરા બોલ્યા—તે સહસ્ર હંસોથી જોડાયેલા દિવ્ય વિમાનમાં ગમન કરે છે।