Adhyaya 106

Verse 1

अपन क्रा बछ। सं: त>र्योधिकशततमो< ध्याय: ब्रह्माजी और भगीरथका संवाद

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું— પિતામહ! આપે દાનના અનેક પ્રકારો, શાંતિ, સત્ય અને અહિંસાનું વર્ણન કર્યું છે. પોતાની પત્નીમાં સંતોષ રાખવાની વાત પણ સમજાવી અને દાનનું ફળ પણ નિરૂપ્યું. આપના મત પ્રમાણે તપોબળથી મોટું બીજું કયું બળ છે? અને જો તપસ્યાથી પણ શ્રેષ્ઠ કોઈ સાધન હોય, તો કૃપા કરીને તે અમને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો।

Verse 2

पितामहस्य विदितं किमन्यत्‌ तपसो बलात्‌ । तपसो यत्परं तेडद्य तन्नो व्याख्यातुमहसि

પિતામહને તપોબળથી મોટું બીજું કયું બળ જાણીતું છે? અને જો આજે તપસ્યાથી પણ પરે કંઈ શ્રેષ્ઠ હોય, તો તે અમને સમજાવવું આપને યોગ્ય છે।

Verse 3

भीष्म उवाच तप: प्रचक्षते यावत्‌ तावल्लोको युधिष्छिर । मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात्‌ परम्‌

ભીષ્મે કહ્યું— યુધિષ્ઠિર! મનુષ્ય જેટલું તપ કરે છે, એટલા પ્રમાણમાં તેને ઉત્તમ લોક પ્રાપ્ત થાય છે. પરંતુ કૌન્તેય! મારા મત પ્રમાણે અનશન (ઉપવાસ) કરતાં મોટું તપ નથી।

Verse 4

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्ष महात्मन:,इस विषयमें विज्ञ पुरुष राजा भगीरथ और महात्मा ब्रह्माजीके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं

આ વિષયમાં પણ વિદ્વાનો એક પ્રાચીન ઇતિહાસનું ઉદાહરણ આપે છે— રાજા ભગીરથ અને મહાત્મા બ્રહ્માજીનો સંવાદ।

Verse 5

अतीत्य सुरलोकं च गवां लोक॑ च भारत । ऋषिलोकं च सोडगच्छद्‌ भगीरथ इति श्रुतम्‌,भारत! सुननेमें आया है कि राजा भगीरथ देवलोक, गौओंके लोक और ऋषिलोकको भी लाँघकर ब्रह्मलोकमें जा पहुँचे

હે ભારત! એવું સાંભળવામાં આવે છે કે રાજા ભગીરથ દેવલોક, ગાયોનો લોક અને ઋષિલોકને પણ વટાવી આગળ ગયા।

Verse 6

तं तु दृष्टवा वचः प्राह ब्रह्मा राजन्‌ भगीरथम्‌ । कथं भगीरथागास्त्वमिमं लोकं॑ दुरासदम्‌

તેણેને જોઈ બ્રહ્માએ રાજા ભગીરથને કહ્યું—“રાજન! આ લોક અતિ દુર્ગમ છે; ભગીરથ, તું અહીં કેવી રીતે આવી પહોંચ્યો?”

Verse 7

नहि देवा न गंधर्वा न मनुष्या भगीरथ | आयान्त्यतप्ततपस: कथं वै त्वमिहागत:,“भगीरथ! देवता, गंधर्व और मनुष्य बिना तपस्या किये यहाँ नहीं आ सकते। फिर तुम कैसे यहाँ आ गये?”

“ભગીરથ! દેવો, ગંધર્વો કે મનુષ્યો—કોઈ પણ તપ કર્યા વિના અહીં આવી શકતા નથી; તો પછી તું અહીં કેવી રીતે આવ્યો?”

Verse 8

भगीरथ उवाच निष्काणां वै हाददं ब्राह्मणे भ्य: शतं सहस््राणि सदैव दानम्‌ । बाह्दां व्रतं नित्यमास्थाय विद्धन्‌ न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्‌

ભગીરથે કહ્યું—“હે વિદ્વાન! હું બ્રહ્મચર્યવ્રતને નિત્ય ધારણ કરીને બ્રાહ્મણોને સદા એક લાખ નિષ્ક (સુવર્ણમુદ્રાઓ) દાન આપતો હતો; છતાં એ દાનના ફળથી હું અહીં આવ્યો નથી.”

Verse 9

दशैकरात्रान्‌ दशपज्चरात्रा- नेकादशैकादशकान क्रतूंश्न । ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्ट॑ फलेन तेनापि च नागतो5हम्‌

ભગીરથે કહ્યું—“મેં એક રાત્રિમાં પૂર્ણ થતા દસ યજ્ઞ, પાંચ રાત્રિમાં પૂર્ણ થતા દસ યજ્ઞ, અગિયાર રાત્રિમાં સમાપ્ત થતા અગિયાર ક્રતુ, અને જ્યોતિષ્ટોમ નામના સો યજ્ઞ પણ કર્યા છે; છતાં એ કર્મોના ફળથી પણ હું અહીં આવ્યો નથી.”

Verse 10

यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्य: शतं समास्तप्यमानस्तपो5हम्‌ । अदां च तत्रा श्वतरीसहस्रं नारीपुरं न च तेनाहमागाम्‌

ભગીરથે કહ્યું—“જાહ્નવી (ગંગા)ના તટ પર નિત્ય નિવાસ કરીને મેં સો વર્ષ ઘોર તપ કર્યું; અને ત્યાં હજારો ખચ્ચરીઓ તથા કન્યાઓના સમૂહો દાનમાં આપ્યા; છતાં એ પુણ્યના પ્રભાવથી પણ હું અહીં આવ્યો નથી.”

Verse 11

दशायुतानि चाश्वानां गोड5युतानि च विंशतिम्‌ । पुष्करेषु द्विजातिभ्य: प्रादां शतसहस्रश:

ભાગીરથે કહ્યું—પુષ્કરમાં મેં દ્વિજોને અપરિમિત દાન આપ્યાં—અશ્વોના દશ અયુત અને ગોધનના વીસ ગોડયુત; અને ફરી ફરી શતસહસ્રોની સંખ્યામાં દાન કરતો રહ્યો।

Verse 12

सुवर्णचन्द्रोत्तम धारिणीनां कन्योत्तमानामददं सहस्रम्‌ । षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन

ભાગીરથે કહ્યું—ઉત્તમ સુવર્ણ-ચન્દ્રહાર ધારણ કરનારી શ્રેષ્ઠ કન્યાઓનો એક સહસ્ર મેં દાન કર્યો; અને જાંબૂનદ સુવર્ણના આભૂષણોથી વિભૂષિત સાઠ સહસ્ર પણ—તથાપિ તેનાથી મને તૃપ્તિ (અથવા અભિષ્ટ સિદ્ધિ) ન થઈ।

Verse 13

पुष्करतीर्थमें जो सैकड़ों-हजारों बार मैंने ब्राह्गोंको एक लाख घोड़े और दो लाख गौएँ दान कीं तथा सोनेके उत्तम चन्द्रहार धारण करनेवाली जाम्बूनदके आभूषणोंसे विभूषित हुई साठ हजार सुन्दरी कन्‍्याओंका जो सहस्रों बार दान किया, उस पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ ।।

ભાગીરથે કહ્યું—પુષ્કરતીર્થમાં મેં બ્રાહ્મણોને શતસહસ્ર વાર દાન આપ્યાં—એક લાખ ઘોડા અને બે લાખ ગાયો. અને ફરી ફરી જાંબૂનદ સુવર્ણના આભૂષણોથી વિભૂષિત, ઉત્તમ સુવર્ણ-ચન્દ્રહાર ધારણ કરનારી સાઠ હજાર સુંદર કન્યાઓનું પણ સહસ્રો વાર દાન કર્યું. છતાં એ પુણ્યથી હું અહીં આવ્યો નથી. વધુમાં ‘ગોસવ’ નામના યજ્ઞમાં મેં દૂધ આપનારી પંચાણું કરોડ ગાયો દાન કરી; દરેક બ્રાહ્મણને દસ દસ ગાયો મળ્યાં. દરેક ગાય સાથે એ જ રંગનું વાછરડું, દૂધથી પરિપૂર્ણ, અને સુવર્ણ તથા કાંસ્યના દોહણપાત્ર પણ અપાયા; છતાં, હે લોકનાથ, એ યજ્ઞના પુણ્યથી પણ હું આ અવસ્થાને પહોંચ્યો નથી।

Verse 14

आप्तोयमिषु नियतमेकैकस्मिन्‌ दशाददम्‌ । गृष्टीनां क्षीरदात्रीणां रोहिणीनां शतानि च

ભાગીરથે કહ્યું—યજ્ઞોની નિયત દીક્ષા-વ્રત લઈને, દરેક વખતે દરેક બ્રાહ્મણને મેં પ્રથમવાર વાછરડું આપીને દૂધ આપતી દસ દસ ગાયો અને રોહિણી જાતીની સો સો ગાયો પણ દાન કરી।

Verse 15

दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह । प्रादां दशगुणं ब्रह्मनू न तेनाहमिहागत:

ભાગીરથે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! મેં દૂધ આપનારી ગાયોનું દશ પ્રયુત દાન કર્યું, અને તેનો પણ દસ ગણો; છતાં એ પુણ્યથી પણ હું આ અવસ્થા (અથવા આ લોક) સુધી પહોંચ્યો નથી।

Verse 16

वाजिनां बाह्विजातानामयुतान्यददं दश । कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागत:

ભગિરથે કહ્યું—મેં ઉત્તમ જાતિના દસ હજાર ઘોડા દાનમાં આપ્યા અને સોનાની માળાઓ પણ બહુ પ્રમાણમાં અર્પણ કરી; છતાં એ દાનોથી હું જે લક્ષ્ય ઇચ્છતો હતો તે પ્રાપ્ત ન થયું।

Verse 17

वाह्लीक देशमें उत्पन्न हुए श्वेतरंगके एक लाख घोड़ोंको सोनेकी मालाओंसे सजाकर मैंने ब्राह्मणोंको दान किया; किंतु उस पुण्यसे भी मैं यहाँ नहीं आया हूँ ।।

ભગિરથે કહ્યું—વાહ્લીક દેશમાં જન્મેલા શ્વેતવર્ણના એક લાખ ઘોડાઓને સોનાની માળાઓથી શોભાવી મેં બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું; છતાં એ પુણ્યથી પણ હું આ અવસ્થાને ન પહોંચ્યો। હે બ્રાહ્મણ! દરેક યજ્ઞમાં હું દરરોજ અઢાર-અઢાર કરોડ સોનાના સિક્કા વહેંચતો હતો; છતાં તેના ફળથી પણ હું અહીં આવ્યો નથી।

Verse 18

वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह । प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्‌ कोटीर्दश च सप्त च

ભગિરથે કહ્યું—હે પિતામહ! મેં શ્યામકર્ણ અને હરિતવર્ણ ઘોડાઓ દાનમાં આપ્યા; અને હે બ્રાહ્મણ! સોનાની માળાઓની દસ અને સાત—અર્થાત સત્તર—કરોડ પણ અર્પણ કરી।

Verse 19

ईषादन्तान्‌ महाकायान्‌ काञ्चनस्रग्विभूषितान्‌ । पद्मिनो वै सहस््राणि प्रादां दश च सप्त च

ભગિરથે કહ્યું—હળના દંડા સમાન દાંતવાળા, મહાકાય, સોનાની માળાઓથી શોભિત, પદ્મચિહ્નવાળા હાથીઓને મેં હજારોની સંખ્યામાં દાન આપ્યા—કુલ સત્તર હજાર।

Verse 20

अलंकृतानां देवेश दिव्यै: कनकभूषणै: । रथानां काञज्चनाड़ानां सहस्राण्यददं दश

ભગિરથે કહ્યું—હે દેવેશ! દિવ્ય સોનાના આભૂષણોથી અલંકૃત, સોનામય અંગોવાળા દસ હજાર રથ મેં દાનમાં આપ્યા—સમૃદ્ધ અને તેજસ્વી।

Verse 21

सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभि: समलंकृतै: । ब्रह्म! पितामह! फिर स्वर्णहारसे विभूषित हरे रंगवाले सत्रह करोड़ श्यामकर्ण घोड़े

ભગિરથ બોલ્યો— હે બ્રાહ્મણ! હે પિતામહ! મેં વધુ સાત (વાહન/સમૂહ) દાન કર્યા, જે સુશોભિત ઘોડાઓથી જોડાયેલા હતા.

Verse 22

शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह

ભગિરથ બોલ્યો— યજ્ઞપૂજા અને પરાક્રમથી તેઓ શક્ર (ઇન્દ્ર) સમાન પ્રભાવશાળી બન્યા.

Verse 23

सहस्र॑ निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम्‌ । विजित्य भूपतीन्‌ सर्वानर्थरिष्टवा पितामह

ભગિરથ બોલ્યો— હે પિતામહ! સર્વ રાજાઓને જીતીને મેં દક્ષિણા રૂપે કણ્ઠાભૂષણયુક્ત એક હજાર નિષ્ક દાન કર્યા.

Verse 24

अष्ट भ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागत: । पितामह! यज्ञ और पराक्रममें जो इन्द्रके समान प्रभावशाली थे

ભગિરથ બોલ્યો— હે પિતામહ! આઠ રાજસૂય યજ્ઞ કર્યા છતાં હું ઇચ્છિત સિદ્ધિ સુધી પહોંચ્યો નથી. યજ્ઞ અને પરાક્રમમાં ઇન્દ્ર સમાન પ્રભાવશાળી, કણ્ઠે સુવર્ણહાર ધારણ કરેલા હજારો રાજાઓને યુદ્ધમાં જીતીને મેં અઢળક ધન એકત્ર કર્યું, આઠ રાજસૂય કર્યા અને તે ધન બ્રાહ્મણોને દક્ષિણા રૂપે અર્પણ કર્યું; છતાં પણ એ પુણ્યથી આ લોકમાં મને તૃપ્તિ મળી નથી.

Verse 25

वाजिनां च सहसेरे द्वे सुवर्णशशतभूषिते

ભગિરથ બોલ્યો— અને બે હજાર ઘોડાઓ પણ; જેમાંથી દરેક સો સુવર્ણાભૂષણોથી અલંકૃત હતો.

Verse 26

तपस्वी नियताहार: शममास्थाय वाग्यतः

પિતામહ! હું તપસ્વી બની, નિયત આહાર રાખીને, વાણીનો સંયમ કરીને, મૌન અને શાંતચિત્ત રહી હિમાલય પર અતિ દીર્ઘકાલ સુધી તપશ્ચર્યા કરતો રહ્યો. તે તપથી પ્રસન્ન થઈ ભગવાન શંકરે ગંગાજીની દુઃસહ ધારા પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરી; છતાં તે તપસ્યાના ફળથી જ હું આ લોકમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શક્યો નથી.

Verse 27

दीर्घकालं हिमवति गंगायाश्न दुरुत्सहाम्‌ मूर्थ्ना धारां महादेव: शिरसा यामधारयत्‌ । न तेनाप्यहमागच्छे फलेनेह पितामह

હિમાલય પર દીર્ઘકાલ સુધી મહાદેવે ગંગાની દુઃસહ ધારા પોતાના શિરસ પર ધારણ કરી; છતાં પિતામહ—પિતામહ! તે ફળથી પણ હું આ લોકમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શક્યો નથી.

Verse 28

शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवान्‌ साद्यस्कानामयुतैश्लापि यत्तत्‌ । त्रयोदशद्वादशाहै श्ष देव सपौण्डरीकान्न च तेषां फलेन

હે દેવ! મેં વારંવાર ‘શમ્યાક્ષેપ’ યાગોથી દેવતાઓની આરાધના કરી; દસ હજાર ‘સાદ્યસ્ક’ વિધિઓ પણ કરી. અનેક વખત તેર અને બાર દિવસમાં પૂર્ણ થનારા યાગો તથા ‘પૌંડરીક’ નામનો યજ્ઞ પણ સંપન્ન કર્યો; છતાં તેમના ફળોથી જ હું આ સ્થિતિએ આવ્યો નથી.

Verse 29

अष्टौ सहस्राणि ककुझिनामहं शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्य: । एकैकं वै काउचनं शंंगमे भ्य: पत्नीश्षैषामदरद निष्ककण्ठी:

આટલું જ નહીં, મેં શ્વેત વર્ણના કકુદવાળા આઠ હજાર વૃષભ દ્વિજોને દાન આપ્યા—દરેકના શિંગ પર સોનું મઢાવેલું હતું; અને તેમને સુવર્ણહારોથી શોભિત ગાયો પણ અર્પણ કરી.

Verse 30

हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान्‌ । धनधान्यसमृद्धा श्च ग्रामाश्चान्ये सहस्रश:

મેં આળસ વિના અનેક મહાયજ્ઞો કર્યા અને તેમાં સોનાં-રત્નોના ઢગલા, રત્નમય પર્વતો, તેમજ ધનધાન્યથી સમૃદ્ધ હજારો-હજારો ગામો પણ દાન આપ્યા; છતાં તે દાનોના પુણ્યથી પણ હું અહીં આ સ્થિતિએ આવ્યો નથી.

Verse 31

शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रित: । इष्टवानेकैर्महायज्ञैब्राह्मणेभ्यो न तेन च

ભાગીરથે કહ્યું—હું અવિરત રીતે સૈંકડો-સૈંકડો પ્રથમવાર વાછરડું આપેલી ગાયો દાનમાં આપતો રહ્યો, અને અનેક મહાયજ્ઞો કરીને બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યાં; છતાં એ કર્મો અને દાનોના પુણ્યફળથી જ હું આ અવસ્થાએ આવ્યો છું એમ નથી.

Verse 32

एकादशाहैरयजं सदक्षिणै- दविर्दादशाहैरश्वमेथैश्व देव । आर्कायणै: षोडशभिश्न ब्रह्ां- स्तेषां फलेनेह न चागतो5स्मि

ભાગીરથે કહ્યું—હે દેવ, હે બ્રહ્મન! મેં દક્ષિણાસહિત અગિયાર દિવસના અને ચોવીસ દિવસના યજ્ઞો કર્યા; અનેક અશ્વમેધો પૂર્ણ કર્યા અને સોળ વાર આર્કાયણ યજ્ઞ પણ કર્યો; છતાં એ યજ્ઞોના ફળથી જ હું અહીં આવ્યો છું એમ નથી.

Verse 33

निष्कैककण्ठमददं योजनायतं तद्विस्तीर्ण काउ्चनपादपानाम्‌ | वन॑ वृतानां रत्नविभूषितानां न चैव तेषामागतो<5हं फलेन

ભાગીરથે કહ્યું—મેં એક યોજન લંબાઈ-પહોળાઈનું સ્વર્ણપાદપોનું એક વન દાનમાં આપ્યું; તેમાં દરેક વૃક્ષ રત્નોથી શોભિત, વસ્ત્રોથી લપેટાયેલું અને કણ્ઠદેશે સુવર્ણહાર ધારણ કરતું હતું; છતાં એ દાનના ફળથી પણ હું આ અવસ્થાએ પહોંચ્યો નથી.

Verse 34

तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य- मक्रोधनो5करवं त्रिंशतो<ब्दान्‌ । शतं गवामष्टशतानि चैव दिने दिने हाददं ब्राह्मणेभ्य:

ભાગીરથે કહ્યું—હું ક્રોધરહિત રહી ત્રીસ વર્ષ સુધી ‘તુરાયણ’ નામનું દુષ્કર વ્રત પાળ્યું; તેમાં હું દરરોજ બ્રાહ્મણોને નવસો ગાયો દાનમાં આપતો હતો.

Verse 35

पयस्विनीनामथ रोहिणीनां तथैवान्याननडुहो लोकनाथ । प्रादां नित्य॑ ब्राह्मुणे भ्य: सुरेश नेहागतस्तेन फलेन चाहम्‌

ભાગીરથે કહ્યું—હે લોકનાથ, હે સુરેશ! હું નિત્ય બ્રાહ્મણોને દૂધાળ ગાયો, રોહિણી (લાલવર્ણ) ગાયો તથા અન્ય બળદો પણ દાનમાં આપતો હતો; છતાં એ દાનના ફળથી જ હું અહીં આવ્યો છું એમ નથી.

Verse 36

लोकनाथ! सुरेश्वर! इनके अतिरिक्त रोहिणी (कपिला) जातिकी बहुत-सी दुधारू गौएँ तथा बहुसंख्यक साँड़ भी मैं प्रतिदिन ब्राह्मणोंको दान करता था; परंतु उन सब दानोंके फलसे भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ ।।

ભગિરથે કહ્યું—“હે લોકનાથ! હે સુરેશ્વર! આ સિવાય હું દરરોજ બ્રાહ્મણોને રોહિણી (કપિલા) જાતની ઘણી દૂધાળ ગાયો અને અસંખ્ય સાંડ દાન આપતો હતો; છતાં તે સર્વ દાનોના ફળથી પણ હું આ લોકમાં આવ્યો નથી. મેં નિત્ય ક્રમશઃ ત્રીસ વાર અગ્નિચયન અને યજન કર્યું; આઠ વાર સર્વમેધ, સાત વાર નરમેધ અને એકસો અઠ્ઠાવીસ વાર વિશ્વજિત્ યજ્ઞ કર્યો; છતાં, હે દેવેશ્વર, તે યજ્ઞોના ફળથી પણ હું અહીં આવ્યો નથી।”

Verse 37

दशभिर्विश्वजिद्धिश्न शतैरष्टादशोत्तरै: । न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्‌

ભગિરથે કહ્યું—“હે દેવેશ્વર! હે બ્રાહ્મણ! મેં વિશ્વજિત્ યજ્ઞ દસ વાર કર્યો અને ફરી તેના ઉપર એકસો અઢાર વાર વધુ કર્યો; છતાં તે કર્મોના ફળથી હું અહીં આવ્યો નથી. મારું અહીં આવવું યજ્ઞપુણ્યનું ફળ નથી।”

Verse 38

सरय्वां बाहुदायां च गंगायामथ नैमिषे । गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै

ભગિરથે કહ્યું—“સરયૂ, બાહુદા, ગંગા તથા નૈમિષમાં જઈને મેં ગાયોનું દસ લાખ દાન કર્યું; છતાં તે દાનપુણ્યથી પણ હું અહીં આવ્યો નથી. માત્ર અનશનવ્રતના પ્રભાવથી જ મને આ દુર્લભ લોક પ્રાપ્ત થયો છે।”

Verse 39

इन्द्रेण गुह्मां निहितं वै गुहायां यद्धार्गवस्तपसेहा भ्यविन्दत्‌ । जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह तत्साधयामासमहं वरेण्य

ભગિરથે કહ્યું—“ઇન્દ્રે ગુપ્ત રીતે એક ગુહામાં જે રહસ્ય છુપાવ્યું હતું અને જેને ભાર્ગવે અહીં તપસ્યા દ્વારા પ્રાપ્ત કર્યું—ઉશનસ્ (શુક્ર)ના તેજથી જાજ્વલ્યમાન તે દિપ્ત તત્ત્વને, હે વરેण्य! મેં પણ સાધી લીધું છે।”

Verse 40

पहले इन्द्रने स्वयं अनशनव्रतका अनुष्ठान करके इसे गुप्त रखा था। उसके बाद शुक्राचार्यने तपस्याके द्वारा उसका ज्ञान प्राप्त किया। फिर उन्हींके तेजसे उसका माहात्म्य सर्वत्र प्रकाशित हुआ। सर्वश्रेष्ठ पितामह! मैंने भी अंतमें उसी अनशनव्रतका साधन आरम्भ किया ।।

ભગિરથે કહ્યું—“પૂર્વે ઇન્દ્રે પોતે અનશનવ્રતનું અનુષ્ઠાન કરીને તેને ગુપ્ત રાખ્યું. પછી શુક્રાચાર્યે તપસ્યા દ્વારા તેનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; અને તેમના તેજથી જ તેનું માહાત્મ્ય સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થયું. હે પિતામહશ્રેષ્ઠ! અંતે મેં પણ એ જ અનશનવ્રતની સાધના આરંભી. જ્યારે તે કર્મ પૂર્ણ થયું, ત્યારે હજારો બ્રાહ્મણો અને ઋષિઓ મારી પાસે આવ્યા; તેઓ બધા મારા પર અત્યંત પ્રસન્ન હતા. પ્રભો! આનંદથી તેમણે મને આજ્ઞા આપી—‘બ્રહ્મલોકમાં જાઓ.’ ભગવન! તે પ્રસન્ન હજારો બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદથી જ હું આ લોકમાં આવ્યો છું; તેમાં અન્યથા વિચાર ન કરશો।”

Verse 41

उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मतोकमिति प्रभो । प्रीतेनोक्तसहस््रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो । इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्‌ ते5त्र विचारणा

ભગિરથે કહ્યું—પ્રભો! તેમણે મને કહ્યું, “તું બ્રહ્મલોકમાં જા.” હે સ્વામી! પ્રસન્ન થયેલા તે હજારો બ્રાહ્મણોની કૃપાભરી આજ્ઞા અને આશીર્વાદથી જ હું આ લોકમાં પ્રાપ્ત થયો છું; તેથી આ વિષયમાં આપના મનમાં કોઈ શંકા ન રહે.

Verse 42

काम यथादद्विहितं विधात्रा पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत्‌ | तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे नमोस्तु ते देववर प्रसीद

ભગિરથે કહ્યું—દેવેશ્વર! વિધાતાએ જેમ વિધાન કર્યું હતું તેમ મેં મારી પ્રતિજ્ઞા મુજબ વિધિપૂર્વક અનશનવ્રતનું પાલન કર્યું. તમે પૂછ્યું છે, તેથી બધું યથાવત્ કહેવું યોગ્ય છે; તેથી મેં બધું કહી દીધું. મારી સમજમાં અનશનથી મોટું કોઈ તપ નથી. હે દેવવર! તમને નમસ્કાર—મારા પર પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 43

भीष्म उवाच इत्युक्तवन्तं ब्रह्मा तु राजानं स भगीरथम्‌ । पूजयामास पूजा विधिदृष्टेन कर्मणा

ભીષ્મે કહ્યું—રાજન! ભગીરથે આમ કહ્યું ત્યારે બ્રહ્માજીએ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અનુસાર તે નરેશનું વિધિવત્ સન્માન-સત્કાર કર્યું.

Verse 44

तस्मादनशनैरयुक्तो विप्रान्‌ पूजय नित्यदा । विप्राणां वचनात्‌ सर्व परत्रेह च सिध्यति

અતએવ અનશન અને સંયમથી યુક્ત રહીને સદા બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરો. બ્રાહ્મણોના વચનથી ઇહ લોક અને પર લોક—બન્નેમાં—બધું સિદ્ધ થાય છે.

Verse 45

अतः तुम भी अनशनव्रतसे युक्त होकर सदा ब्राह्मणोंका पूजन करो; क्योंकि ब्राह्मणोंके आशीर्वादसे इह लोक और परलोकमें भी सम्पूर्ण कामनाएँ सिद्ध होती हैं ।।

અતએવ તું પણ અનશનવ્રતથી યુક્ત રહીને સદા બ્રાહ્મણોનું પૂજન કર; કારણ કે બ્રાહ્મણોના આશીર્વાદથી ઇહ લોક અને પર લોક—બન્નેમાં—સમસ્ત કામનાઓ સિદ્ધ થાય છે. અન્ન, વસ્ત્ર, ગાય તથા સુંદર ગૃહ વગેરે શુભ દાન આપી, અને કલ્યાણકારી દેવગણોની આરાધના કરીને પણ, અંતે દ્વિજોને જ સંતોષવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. લોભ ત્યજી આ પરમ ગુપ્ત ધર્મનું આચરણ કર.

Verse 102

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अंतर्गत दानधर्मपर्वमें हस्तिकूट नामक एक सौ दोवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના અનુશાસનપર્વના અંતર્ગત દાનધર્મપર્વમાં “હસ્તિકૂટ” નામનો એકસો બીજો અધ્યાય પૂર્ણ થયો।

Verse 103

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि ब्रह्मभगीरथसंवादे त्रयधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતે અનુશાસનપર્વમાં દાનધર્મપર્વમાં બ્રહ્મા-ભગીરથ સંવાદનો એકસો ત્રીજો અધ્યાય।

Verse 216

वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम्‌ । इनके अतिरिक्त भी जो वस्तुएँ वेदोंमें दक्षिणाके अवयवरूपसे बतायी गयी हैं, उन सबको मैंने दस वाजपेय यज्ञोंका अनुष्ठान करके दान किया था

દસ વાજપેય યજ્ઞોમાં મેં દાન આપ્યું હતું; અને તે યજ્ઞોમાં પણ વેદોમાં દક્ષિણાના અવયવરૂપે જે જે વસ્તુઓ નિર્દિષ્ટ છે, તે બધું મેં વાજપેય યજ્ઞોનું અનુષ્ઠાન કરીને દાન કર્યું હતું।

Verse 246

दक्षिणाश्रि: प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते । जगत्पते! मेरी दी हुई दक्षिणाओंसे गंगानदी आच्छादित हो गयी थी; परंतु उसके कारण भी मैं इस लोकमें नहीं आया हूँ

હે જગત્પતે! મારી આપેલી દક્ષિણાઓની ધારા—જે નાગો માટે પણ નિર્ધારિત હતી—એટલી પ્રચુર હતી કે ગંગા નદી જાણે તેનાથી ઢંકાઈ ગઈ; છતાં પણ તેના કારણે હું આ લોકમાં ફરી આવ્યો નથી।

Verse 256

वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्य त्रिधाददम्‌ । उस यज्ञमें मैंने प्रत्येक ब्राह्मणको तीन-तीन बार सोनेके सैकड़ों आभूषणोंसे विभूषित दो-दो हजार घोड़े और एक-एक सौ अच्छे गाँव दिये थे

તે યજ્ઞમાં મેં દરેક બ્રાહ્મણને ત્રણ વખત વરરૂપે સો સો ગામ આપ્યાં; અને તેમને સોનાના સૈકડો આભૂષણોથી વિભૂષિત કરીને બે બે હજાર ઘોડા પણ અર્પણ કર્યા।