Adhyaya 180
Ādi Parva, Adhyāya 180 — Svayaṃvara-Virodha and Pāṇḍava Parākrama (Draupadī Episode)
Upa-parva: Svayaṃvara–Saṃrambha (Draupadī Svayaṃvara Aftermath Episode)
Vaiśaṃpāyana reports that when Drupada intends to give the maiden (Draupadī) to a brāhmaṇa (the successful contender in disguise), the assembled kings react with anger, interpreting the act as an affront to their status and to svayaṃvara convention. They articulate a rationale grounded in kṣatriya prerogative: selection in svayaṃvara is traditionally for kṣatriyas, and a brāhmaṇa is described as lacking adhikāra in this context. Some voices escalate toward punitive intent against Drupada, while another strand of argument introduces restraint: even if the brāhmaṇa acted from youth or greed, he should not be harmed, and the kings profess that their resources exist for brāhmaṇa welfare—framing non-violence toward brāhmaṇas as a dharmic boundary. The kings then surge forward armed, seeking to seize Drupada; Drupada, alarmed, seeks refuge among brāhmaṇas. As the kings advance like charging elephants, the Pāṇḍava brothers (notably Arjuna and Bhīma) move to resist them. Bhīma uproots a tree and wields it as an improvised weapon, standing near Arjuna in a defensive posture. Observing these extraordinary feats, Dāmodara (Kṛṣṇa) speaks to Halāyudha (Balarāma), identifying Arjuna by his distinctive bowmanship and Bhīma by his superhuman strength. Kṛṣṇa further infers the presence of the Pāṇḍavas and Pṛthā (Kuntī) as survivors of the lac-house fire; Balarāma expresses satisfaction upon hearing that their paternal aunt has been rescued along with the Kuru princes.
Chapter Arc: और्व ऋषि अपने भीतर धधकते क्रोध को ‘अरणि में छिपी अग्नि’ की तरह बताते हैं—वह व्यर्थ नहीं जाएगा, पर उसे किस दिशा में छोड़ा जाए, यही संकट है। → पितर (पूर्वज) और्व को रोकते हैं: क्रोध का निरर्थक प्रतिज्ञा बन जाना भी अधर्म है, और क्रोध को सह लेना भी तभी सार्थक है जब वह त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) की रक्षा करे। वे स्मरण कराते हैं कि पाप को रोकने वाला यदि समर्थ होकर भी न रोके, तो वह भी उसी पाप का भागी होता है। और्व के भीतर न्याय-प्रतिशोध और लोक-रक्षा का द्वंद्व तीव्र होता जाता है। → और्व स्वीकार करते हैं कि उनका क्रोध लोकों को भस्म कर सकता है; वे स्वयं को ‘लोकानामीश्वर’ के समान समर्थ मानते हुए भी पितरों के वचन से बँधने को कठिन बताते हैं—और फिर निर्णायक क्षण में उस क्रोधाग्नि को बडवानल (समुद्र की अग्नि) के रूप में समुद्र में त्याग देते हैं, ताकि विनाश का वेग लोकों पर न टूटे। → क्रोध का ‘निष्फल’ होना नहीं, उसका ‘नियमन’ होता है: और्व प्रतिशोध की ऊर्जा को विश्व-विनाश से हटाकर एक नियंत्रित, दूरस्थ रूप में स्थापित करते हैं। पितरों की शिक्षा—पाप-निरोध, सामर्थ्य की जिम्मेदारी, और क्रोध का धर्म-संगत उपयोग—स्थिर हो जाती है।
Shlokas
Verse 1
जज बक। अकाल एकोनाशीरत्याधिेकशततमो< ध्याय: ऑऔर्व और पितरोंकी बातचीत तथा और्वका अपनी क्रोधाग्निको बडवानलरूपसे समुद्रमें त्यागना ऑर्व उवाच उक्तवानस्मि यां क्रोधात् प्रतिज्ञां पितरस्तदा । सर्वलोकविनाशाय न सा मे वितथा भवेत्
ઔર્વે કહ્યું—પિતૃઓ! ક્રોધવશ મેં તે સમયે સર્વ લોકના વિનાશ માટે જે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, તે મારી ખોટી ન ઠરે.
Verse 2
वृथारोषप्रतिज्ञो वै नाहं भवितुमुत्सहे । अनिस्तीर्णो हि मां रोषो देहेदग्निरिवारणिम्
ઔર્વે કહ્યું— “જેનો ક્રોધ અને પ્રતિજ્ઞા નિષ્ફળ ઠરે એવો હું બનવા ઇચ્છતો નથી. જો મારો રોષ પોતાના નિર્ધારિત અંત સુધી ન પહોંચે, તો એ અખર્ચાયેલો ક્રોધ મને એ રીતે જ સળગાવી નાખશે, જેમ અગ્નિ અરણિ-કાષ્ઠને ભસ્મ કરે છે.”
Verse 3
यो हि कारणत:ः क्रोध॑ संजातं क्षन्तुमर्हति । नालं स मनुज: सम्यक् त्रिवर्ग परिरक्षितुम्
ઔર્વે કહ્યું— “કોઈ કારણસર ઉદ્ભવેલો ક્રોધ જે મનુષ્ય સહન કરીને દબાવી રાખે છે, તે ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રિવર્ગનું સમ્યક રક્ષણ કરવા સમર્થ નથી.” ત્યારબાદ, વિશાળ યજ્ઞમાં પિતા શક્તિના વધને વારંવાર સ્મરીને, મહામુનિ પરાશરે રાક્ષસોને—વૃદ્ધો અને બાળકોને પણ—દહન કરવાનું શરૂ કર્યું।
Verse 4
अशिष्टानां नियन्ता हि शिष्टानां परिरक्षिता । स्थाने रोष: प्रयुक्त: स्यान्नूपै: सर्वजिगीषुभि:
ઔર્વે કહ્યું— “યોગ્ય સમયે પ્રયોગમાં લાવવામાં આવેલો રોષ—વિશેષ કરીને સર્વને જીતવા ઇચ્છતા રાજાઓ માટે—અશિષ્ટોનું દમન કરે છે અને શિષ્ટ-સાધુઓનું રક્ષણ કરે છે.” તેથી ‘તેની બીજી પ્રતિજ્ઞા ભંગ ન થાય’ એવો નિશ્ચય કરીને વશિષ્ઠે તેને રાક્ષસવધથી રોક્યો નહીં।
Verse 5
अश्रौषमहमूरुस्थो गर्भशय्यागतस्तदा । आसवं मातृवर्गस्थ भगूणां क्षत्रियैर्वथे
ઔર્વે કહ્યું— “જ્યારે હું ગર્ભશય્યામાં, માતાની જાંઘ પર હતો, ત્યારે ક્ષત્રિયોએ ભાર્ગવોનો વધ કર્યો તે સમયે માતાઓના કરુણ રોદન મને સ્પષ્ટ સંભળાતાં હતાં.” અને તે યજ્ઞસત્રમાં, ત્રણ પ્રજ્વલિત અગ્નિઓની સામે, મહામુનિ પરાશર ચોથા અગ્નિ સમાન દીપ્ત અને પ્રચંડ રીતે પ્રકાશિત થઈ રહ્યા હતા।
Verse 6
संहारो हि यदा लोके भृगूणां क्षत्रियाधमै: । आगर्भोच्छेदनात् क्रान्तस्तदा मां मन्युराविशत्
ઔર્વે કહ્યું— “જ્યારે આ લોકમાં અધમ ક્ષત્રિયોએ ભૃગુવંશનો સંહાર શરૂ કર્યો—ગર્ભસ્થ શિશુઓને પણ કાપી નાખ્યા—ત્યારે મારામાં ક્રોધ પ્રવેશ્યો.” અને શક્તિપુત્ર પરાશરે તે પરમ શુદ્ધ યજ્ઞમાં આહુતિ આપવાનું શરૂ કરતાં જ હવનાગ્નિ એટલી પ્રજ્વલિત થઈ કે તેના તેજથી સમગ્ર આકાશ એ રીતે પ્રકાશિત થઈ ઊઠ્યું, જેમ વરસાદી વાદળો છટાયા પછી સૂર્યપ્રભાથી થાય છે।
Verse 7
सम्पूर्णकोशा: किल मे मातर: पितरस्तथा । भयात् सर्वेषु लोकेषु नाधिजग्मु: परायणम्
ઊર્વે કહ્યું—જેનાં ગર્ભ ભરેલા હતા એવી મારી માતાઓ અને મારા પિતૃગણ પણ ભયથી પ્રેરાઈ સર્વ લોકોમાં ભટક્યા, પરંતુ ક્યાંય શરણ ન મળ્યું. ત્યારે વશિષ્ઠ આદિ સર્વ મુનિઓએ ત્યાં તેજથી દીપ્તિમાન તે મહર્ષિને જાણે બીજા સૂર્ય સમાન જોયા.
Verse 8
तान् भूगूणां यदा दारान् वक्रिन्नाभ्युपपद्यत । माता तदा दधारेयमूरुणैकेन मां शुभा
ઊર્વે કહ્યું—જ્યારે ભૃગુવંશની પત્નીઓ માટે કોઈ રક્ષક મળ્યો નહીં, ત્યારે મારી કલ્યાણમયી માતાએ મને પોતાની એક જાંઘમાં છુપાવી રાખ્યો. ત્યારબાદ, અન્ય લોકો માટે તે સત્રયજ્ઞ સમાપ્ત કરવો અત્યંત દુષ્પ્રાપ્ય છે એમ જાણીને, ઉદારબુદ્ધિ મહર્ષિ અત્રિ તે સત્ર પૂર્ણ કરાવવાની ઇચ્છાથી ત્યાં આવ્યા.
Verse 9
प्रतिषेद्धा हि पापस्य यदा लोकेषु विद्यते । तदा सर्वेषु लोकेषु पापकृन्नोपपद्यते
ઊર્વે કહ્યું—જ્યાં સુધી લોકોમાં પાપને રોકનાર કોઈ હોય, ત્યાં સુધી સર્વ લોકોમાં પાપીઓનું સર્વત્ર પ્રભુત્વ શક્ય નથી. એ જ રીતે, હે શત્રુઘ્ન અર્જુન, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ અને મહાક્રતુ પણ રાક્ષસોના પ્રાણ બચાવવાની ઇચ્છાથી ત્યાં આવ્યા.
Verse 10
यदा तु प्रतिषेद्धारं पापों न लभते क्वचित् | तिष्ठन्ति बहवो लोकास्तदा पापेषु कर्मसु
ઊર્વે કહ્યું—જ્યારે પાપી મનુષ્યને ક્યાંય પણ રોકનાર ન મળે, ત્યારે ઘણા લોકો પાપકર્મોમાં લાગી જાય છે. હે ભરતશ્રેષ્ઠ! રાક્ષસોના વધને જોઈ પુલસ્ત્યે, હે પાર્થ, શત્રુદમન પરાશરને આ વચન કહ્યું.
Verse 11
जानन्नपि च यः पापं शक्तिमान् न नियच्छति । ईश: सन् सो$पि तेनैव कर्मणा सम्प्रयुज्यते
ઊર્વે કહ્યું—જે શક્તિમાન હોવા છતાં પાપને પાપ જાણીને પણ તેને રોકતો નથી, તે સ્વામી હોવા છતાં એ જ કર્મથી બંધાઈ જાય છે. કહો, તાત! તમારો આ યજ્ઞ નિર્વિઘ્ન ચાલે છે ને? અને પુત્રક, પિતાના વધ વિષે અજાણ અને નિર્દોષ એવા સર્વ રાક્ષસોને મારીને શું તને ખરેખર આનંદ થાય છે?
Verse 12
राजभिश्रेश्वरैश्वेव यदि वै पितरो मम । शक्तैर्न शकितास्त्रातुमिष्टं मत्वेह जीवितम्
ઔર્વે કહ્યું— જો મારા પિતૃઓનું રક્ષણ શ્રેષ્ઠ રાજાઓ અને શાસકો શક્તિ હોવા છતાં ‘આ લોકમાં જીવન સૌને પ્રિય છે’ એમ માનીને ન કરી શક્યા, તો હું પણ આ સર્વ લોકોથી ક્રોધિત થયો છું. તેમને દંડ આપવાની શક્તિ મારી પાસે છે; તેથી આ વિષયમાં તમારું વચન માનવા હું અસમર્થ છું. (વૃદ્ધોએ કહ્યું)—વત્સ! આ રીતે મહાન પ્રજાવિચ્છેદ કરવો તને યોગ્ય નથી. તાત! એવી હિંસા તપસ્વી દ્વિજ બ્રાહ્મણોનો ધર્મ ક્યારેય માનવામાં આવી નથી.
Verse 13
अत एषामहं क़ुद्धो लोकानामी श्वरो हाहम् । भवतां च वचो नालमहं समभिवर्तितुम्
ઔર્વે કહ્યું— એ કારણે જ હું આ લોકોથી ક્રોધિત છું—હાય, હું જ તેમનો ઈશ્વર! તમારું વચન માનવા હું સમર્થ નથી. (વૃદ્ધોએ કહ્યું)—પરાશર! શમ (સંયમ) જ પરમ ધર્મ છે; તેનો જ આચરણ કર. તું શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ થઈને પણ આ અધર્મ કેમ કરે છે?
Verse 14
ममापि चेद् भवेदेवमी श्वरस्य सतो महत् | उपेक्षमाणस्य पुनर्लोकानां किल्बिषाद् भयम्
ઔર્વે કહ્યું— જો હું પણ શક્તિ હોવા છતાં લોકોના આ મહાન પાપાચારને ઉદાસીન બનીને ચૂપચાપ જોતો રહું, તો તેમના પાપથી મને પણ ભય થઈ શકે. અને હે ધર્મજ્ઞ! શક્તિ (ઋષિ) દ્વારા નિર્ધારિત મર્યાદા તારે અતિક્રમવી ન જોઈએ. તેમજ મારી સંતતિનો આ રીતે ઉચ્છેદ કરવો તને યોગ્ય નથી.
Verse 15
यश्चायं मन्युजो मेडग्निलोकानादातुमिच्छति । दहेदेष च मामेव निगृहीत: स्वतेजसा
ઔર્વે કહ્યું— મારા ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલી આ અગ્નિ લોકોને ઘેરી લેવા ઇચ્છે છે; જો હું તેને રોકું તો તે પોતાના તેજથી મને જ દહન કરીને ભસ્મ કરી દેશે. હે વસિષ્ઠકુલભૂષણ! તે સમયે થયેલી તે આપત્તિ શક્તિના શાપથી જ ઉપજી હતી. તેઓ પોતાના જ દોષથી આ લોક છોડીને સ્વર્ગે ગયા; તેમાં રાક્ષસોનો કોઈ દોષ નથી.
Verse 16
भवतां च विजानामि सर्वलोकहितेप्सुताम् । तस्माद् विधध्व॑ यच्छेयो लोकानां मम चेश्वरा:
ઔર્વે કહ્યું— હું જાણું છું કે તમે સર્વ લોકના હિતની જ ઇચ્છા રાખો છો. તેથી, હે શક્તિશાળી પિતૃઓ! એવું કરો કે આ લોકનું અને મારું પણ—બન્નેનું—કલ્યાણ થાય. (વૃદ્ધોએ કહ્યું)—મુને! કોઈ પણ રાક્ષસ તેમને ભક્ષી શકે એટલો શક્તિમાન ન હતો; પોતાના જ કર્મથી, તેના જ પરિણામરૂપે, તેમણે તે સમયે પોતાની મૃત્યુ જોઈ.
Verse 17
पितर ऊचु. य एष मन्युजस्तेडग्निलोंकानादातुमिच्छति । अप्सु तं मुज्च भद्रं ते लोका हाप्सु प्रतिष्ठिता:
પિતૃઓએ કહ્યું—“હે ઔર્વ! તારા ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલો આ અગ્નિ સર્વ લોકોને ગ્રસવા ઇચ્છે છે; તેને જળમાં મુકી દે. તારો કલ્યાણ થાઓ; કારણ કે લોકો જળમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. આ વિષયમાં પરાશર, વિશ્વામિત્ર અને રાજા કલ્માષપાદ માત્ર નિમિત્ત હતા; તારા પૂર્વજોના મૃત્યુમાં દૈવ જ મુખ્ય હતું. અને અત્યારે પણ તારો પિતા શક્તિ સ્વર્ગે આરોહણ કરીને ત્યાં આનંદ કરે છે।”
Verse 18
आपोमया: सर्वरसा: सर्वमापोमयं जगत् | तस्मादप्सु विमुञ्चेम॑ क्रोधाग्निं द्विजसत्तम
ઔર્વે કહ્યું—“બધા રસો જળમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; અને સમગ્ર જગત પણ જળનું જ પરિવર્તન માનવામાં આવે છે. તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ ક્રોધાગ્નિને જળમાં જ મુકી દે. અને મહામુનિ વસિષ્ઠના જે પુત્રો શક્તિથી નાના હતા—હે મહામુને—તે બધા દેવતાઓ સાથે આનંદપૂર્વક એકત્ર થઈ સુખ ભોગવે છે।”
Verse 19
अयं तिष्ठतु ते विप्र यदीच्छसि महोदधौ । मन्युजोग्निर्दहन्नापो लोका ह्यापोमया: स्मृता:
ઔર્વે કહ્યું—“હે વિપ્ર! જો તારી ઇચ્છા હોય તો આ ક્રોધજ અગ્નિ જળને દહન કરતો મહાસાગરમાં સ્થિત રહે; કારણ કે સર્વ લોક જળમય માનવામાં આવ્યા છે. હે મહામુને! આ બધું વસિષ્ઠજીને વિદિત છે. અને હે શક્તિનંદન, રાક્ષસોના વિનાશ માટે યોજાયેલ આ સત્રમાં તું માત્ર નિમિત્તમાત્ર બન્યો છે; તેથી આ યજ્ઞસત્ર છોડ. તારો કલ્યાણ થાઓ; આ અનुष્ઠાન હવે યથોચિત રીતે પૂર્ણ થાઓ।”
Verse 20
एवं प्रतिज्ञा सत्येयं तवानघ भविष्यति । न चैवं सामरा लोका गमिष्यन्ति पराभवम्
ઔર્વે કહ્યું—“હે અનઘ! આમ કરવાથી તારી પ્રતિજ્ઞા સત્ય થશે અને દેવતાઓসহ સર્વ લોક વિનાશમાં નહીં પડે. અને હે વાસિષ્ઠનંદન, આ યજ્ઞમાં તું માત્ર નિમિત્તમાત્ર છે. તેથી આ યજ્ઞસત્ર છોડ; તારો કલ્યાણ થાઓ—આ અનुष્ઠાન હવે યથોચિત રીતે પૂર્ણ થાઓ।”
Verse 21
वसिष्ठ उवाच ततस्तं क्रोधजं तात और्वोडग्निं वरुणालये । उत्ससर्ज स चैवाप उपयुद्धक्ते महोदधौ
વસિષ્ઠે કહ્યું—“પછી, હે તાત પરાશર, ઔર્વે પોતાની ક્રોધજ અગ્નિને વરુણના આલય—સમુદ્રમાં—છોડી દીધી. તે આજે પણ મહાસાગરમાં જળ પાન કરતી જ્વલંત રહે છે।” ગંધર્વે કહ્યું—“પુલસ્ત્ય અને પરમ બુદ્ધિમાન વસિષ્ઠના આવા વચન સાંભળી મહામુનિ શક્તિપુત્ર પરાશરે તરત જ યજ્ઞસત્ર સમાપ્ત કર્યું।”
Verse 22
महद्धयशिरो भूत्वा यत् तद् वेदविदो विदुः । तमग्निमुद्गिरद् वक्त्रात् पिबत्यापो महोदधौ
વસિષ્ઠે કહ્યું—પરાશર! જેને વેદવિદો ઓળખે છે, તે જ મહાન ‘ઘોડી-મુખ’ સ્વરૂપ ધારણ કરીને મહાસાગરમાં સ્થિત છે. તે પોતાના મુખમાંથી સતત અગ્નિ ઉગારી મહાસાગરના જળને પાન કરે છે. ત્યારબાદ સર્વ રાક્ષસોના વિનાશાર્થે થનારા સત્ર માટે સંચિત કરાયેલ અગ્નિને તેમણે ઉત્તર દિશામાં હિમાલયની નજીકના વિશાળ વનમાં મુક્ત કરી દીધો.
Verse 23
तस्मात् त्वमपि भद्ठं ते न लोकान् हन्तुमरहसि । पराशर परॉल्लोकान् जानउज्ञानवतां वर
અતએવ તારો કલ્યાણ થાઓ—તું પણ લોકોના વિનાશ માટે પ્રયત્ન કરવો યોગ્ય નથી. હે જ્ઞાનીઓમાં શ્રેષ્ઠ પરાશર! તું પરલોકના તત્ત્વોને જાણે છે; તેથી સર્વ પ્રાણીઓનો સંહાર કરવો તને શોભતો નથી. કારણ કે આજે પણ એ જ સ્થળે તે અગ્નિ દરેક પર્વકાળે વારંવાર દેખાય છે—રાક્ષસો, વૃક્ષો અને પથ્થરો સુધીને ભસ્મ કરતી.
Verse 178
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत चैत्ररथपर्वमें और्वक्रोधनिवारण-विषयक एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત ચૈત્રરથપર્વમાં ઔર્વના ક્રોધ-નિવારણ વિષયક એકસો અઠ્ઠોતેરમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
Verse 179
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौर्वोपाख्याने एकोनाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં ચૈત્રરથપર્વના ઔર્વોપાખ્યાનમાં એકસો ઓગણએંશીમો અધ્યાય.
Verse 180
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वण्यौवोपाख्याने अशीत्यधिकशततमो<ध्याय:
ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વમાં ચૈત્રરથપર્વના ઔવોપાખ્યાનમાં એકસો એંશીમો અધ્યાય.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-saṅkaṭa between enforcing kṣatriya protocol (svayaṃvara as a kṣatriya institution) and maintaining dharmic restraint toward brāhmaṇas (non-violability and reverence), even when political honor feels threatened.
The narrative implies that social order depends not only on asserting rights but also on limiting retaliation: dharma operates through boundaries (who may be punished, how far honor-claims may go) and through strategic recourse to legitimate protective institutions (śaraṇa among brāhmaṇas).
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; instead, the chapter functions as narrative meta-commentary by using recognition (Kṛṣṇa and Balarāma identifying the Pāṇḍavas) to signal the epic’s larger providential and dynastic continuity.