Adhyaya 105

Verse 1

ऑपन--माजल छा अकाल चतुर्राधिकशततमो< ध्याय: भीष्मकी सम्मतिसे सत्यवतीद्वारा व्यासका आवाहन और व्यासजीका माताकी आज्ञासे कुरुवंश-की वृद्धिके लिये विचित्रवीर्यकी पत्नियोंके गर्भसे संतानोत्पादन करनेकी स्वीकृति देना भीष्म उवाच पुनर्भरतवंशस्य हेतुं संतानवृद्धये । वक्ष्यामि नियतं मातस्तन्मे निगदत: शूणु

ભીષ્મ બોલ્યા—માતા! ભરતવંશની સંતાનપરંપરાની વૃદ્ધિ માટે જે નિશ્ચિત ઉપાય છે, તે હું કહું છું; મારા વચન સાંભળો।

Verse 2

ब्राह्मणो गुणवान्‌ कश्चिद्‌ धनेनोपनिमन्त्रयताम्‌ । विचित्रवीर्यक्षेत्रेषु यः समुत्पादयेत्‌ प्रजा:

ધન આપી કોઈ ગુણવાન બ્રાહ્મણને આમંત્રિત કરવો, જે વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓના ક્ષેત્રમાં સંતાન ઉત્પન્ન કરી શકે।

Verse 3

वैशम्पायन उवाच ततः सत्यवती भीष्मं वाचा संसज्जमानया । विहसन्तीव सत्रीडमिदं वचनमब्रवीत्‌

વૈશંપાયન બોલ્યા—જનમેજય! ત્યારબાદ સત્યવતી સંકોચથી અડખળાતી વાણી સાથે, જાણે હળવી હાસ્યછાયા અને સ્ત્રીસુલભ લજ્જા ધરાવી, ભીષ્મને આ વચન બોલી।

Verse 4

सत्यमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । विश्वासात्‌ ते प्रवक्ष्यामि संतानाय कुलस्य न:

તેણે કહ્યું—“મહાબાહુ ભીષ્મ! હે ભારત, તું જેમ કહે છે તેમ જ સત્ય છે. તારા પર વિશ્વાસ રાખીને, અમારા કુળની સંતાન-પરંપરા ટકી રહે તે માટે હું તને એક વાત કહું છું.”

Verse 5

न ते शक्‍्यमनाख्यातुमापद्धर्म तथाविधम्‌ । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं परा गति:

“આવા આપદ્ધર્મને જોઈને, તને કહ્યા વિના હું રહી શકતી નથી. અમારા કુળમાં તું જ ધર્મનું મૂર્તિમાન સ્વરૂપ છે; તું જ સત્ય છે અને તું જ પરમ ગતિ છે.”

Verse 6

तस्मान्निशम्य सत्यं मे कुरुष्व यदनन्तरम्‌ । (यस्तु राजा वसुर्नाम श्रुतस्ते भरतर्षभ । तस्य शुक्रादहं मत्स्याद्‌ धृता कुक्षौ पुरा किल ।।

“અતએવ મારી સત્ય વાત સાંભળી, પછી જે કર્તવ્ય હોય તે કરો. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તું રાજા વસુનું નામ સાંભળ્યું હશે. પ્રાચીન કાળમાં હું તેના વીર્યથી ગર્ભિત થઈ હતી; એક માછલીએ મને પોતાના પેટમાં ધારણ કરી હતી. પરમ ધર્મજ્ઞ એક દાશ (મલ્લાહ)એ જળમાંથી મારી માતાને પકડી, તેના પેટમાંથી મને બહાર કાઢી, પોતાના ઘેર લઈ જઈ પુત્રીરૂપે ઉછેરી. તે ધર્મપરાયણ પુરુષ—મારો પિતા—એક નાવ રાખતો; તેને તે (માત્ર નફા માટે નહીં) ધર્માર્થે ચલાવતો.”

Verse 7

सा कदाचिदहं तत्र गता प्रथमयौवनम्‌ । अथ धर्मविदां श्रेष्ठ: परमर्षि: पराशर:

વૈશમ્પાયને કહ્યું—“એક વખત હું ત્યાં ગઈ હતી; તે દિવસોમાં મારું પ્રથમ યૌવન આરંભ પામતું હતું. એ જ સમયે ધર્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ પરમર્ષિ પરાશર (ત્યાં આવ્યા).”

Verse 8

आजगाम तरीं धीमांस्तरिष्यन्‌ यमुनां नदीम्‌ । स तार्यमाणो यमुनां मामुपेत्याब्रवीत्‌ तदा

વૈશમ્પાયને કહ્યું—“યમુના નદી પાર કરવાની ઇચ્છાથી તે ધીમાન ઋષિ નાવ પાસે આવ્યો. હું તેને યમુના પાર ઉતારતી હતી ત્યારે તે મારી પાસે આવી તે સમયે બોલ્યો.”

Verse 9

सान्त्वपूर्व मुनिश्रेष्ठ: कामार्तो मधुरं वच: । उक्त जन्म कुलं महामस्मि दाशसुतेत्यहम्‌

ત્યારે કામથી પીડિત મુનિશ્રેષ્ઠે પહેલાં પોતાનું જન્મ અને કુલ જણાવી, સાંત્વનાપૂર્વક મધુર વચનો કહ્યાં. ત્યારે મેં ઉત્તર આપ્યો— “ભગવન્! હું નિષાદ (માછીમાર) કન્યા છું.”

Verse 10

तमहं शापभीता च पितुर्भीता च भारत । वरैरसुलभैरुक्ता न प्रत्याख्यातुमुत्सहे

હે ભારત! એક તરફ મને મુનિના શાપનો ભય હતો અને બીજી તરફ પિતાનો પણ ભય હતો. ત્યારે મહર્ષિએ દુર્લભ વરો આપી મને ઉત્સાહિત કરી; તેથી હું તેમની વિનંતી નકારી શકી નહીં.

Verse 11

“यद्यपि मैं चाहती नहीं थी

હું ઇચ્છતી ન હતી છતાં તે મુનિએ પોતાના તેજથી મને—એક નિરાધાર સ્ત્રીને—દબાવી, એ જ નાવમાં પોતાના વશમાં કરી લીધી. ત્યારે તેમણે ઘન ધુમ્મસ ઊભું કરીને સમગ્ર પ્રદેશને અંધકારથી ઢાંકી દીધો. હે ભારત! પહેલાં મારા શરીરમાંથી માછલી જેવી અત્યંત ઘૃણાસ્પદ અને તીવ્ર દુર્ગંધ આવતી; તેને દૂર કરીને મુનિએ મને આ ઉત્તમ સુગંધ આપી.

Verse 12

मत्स्यगन्धो महानासीत्‌ पुरा मम जुगुप्सित: । तमपास्य शुभं गन्धमिमं प्रादात्‌ स मे मुनि:

પૂર્વે મારા શરીરમાં માછલી જેવી પ્રબળ દુર્ગંધ હતી, જે મને ઘૃણાસ્પદ લાગતી. તે મુનિએ તેને દૂર કરીને મને આ શુભ સુગંધ આપી.

Verse 13

ततो मामाह स मुनिर्गर्भमुत्सूज्य मामकम्‌ । द्वीपेडस्या एव सरित: कन्यैव त्वं भविष्यसि,“तदनन्तर मुनिने मुझसे कहा--'तुम इस यमुनाके ही द्वीपमें मेरे द्वारा स्थापित इस गर्भको त्यागकर फिर कन्या ही हो जाओगी”

પછી તે મુનિએ મને કહ્યું— “આ નદીના આ જ દ્વીપમાં મારા દ્વારા સ્થાપિત ગર્ભને ત્યજીને તું ફરી કન્યા જ બની જશે.”

Verse 14

पाराशर्यों महायोगी स बभूव महानृषि: । कन्यापुत्रो मम पुरा द्वैपायन इति श्रुत:

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે ગર્ભમાંથી પરાશર્ય, મહાયોગી અને મહાન ઋષિ જન્મ્યા. તેઓ દ્વૈપાયન (વ્યાસ) નામે પ્રસિદ્ધ છે, અને તેઓ મારા કન્યાવસ્થામાં જન્મેલા પુત્ર હતા.

Verse 15

यो व्यस्य वेदांश्षतुरस्तपसा भगवानृषि: । लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्ण्यात्‌ कृष्णत्वमेव च

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તે ભગવદ્ ઋષિએ તપોબળથી ચારેય વેદોને અલગ અલગ રીતે ગોઠવીને વિસ્તૃત કર્યા; તેથી લોકમાં તેમને ‘વ્યાસ’ ઉપાધિ પ્રાપ્ત થઈ. અને શ્યામ વર્ણ હોવાથી લોકો તેમને ‘કૃષ્ણ’ પણ કહે છે.

Verse 16

सत्यवादी शमपरस्तपस्वी दग्धकिल्बिष: । समुत्पन्न: स तु महान्‌ सह पित्रा ततो गतः,“वे सत्यवादी, शान्त, तपस्वी और पापशान्य हैं। वे उत्पन्न होते ही बड़े होकर उस द्वीपसे अपने पिताके साथ चले गये थे

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેઓ સત્યવાદી, શમપરાયણ તપસ્વી અને દગ્ધ પાપવાળા હતા. જન્મતાં જ તેઓ ઝડપથી મહત્ત્વને પામ્યા અને પછી પિતાની સાથે તે સ્થાનથી પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 17

स नियुक्तो मया व्यक्त त्वया चाप्रतिमद्युति: । भ्रातुः क्षेत्रेषु कल्याणमपत्यं जनयिष्यति

મારા અને તમારા આગ્રહથી તે અપ્રતિમ તેજસ્વી વ્યાસ ભાઈના ક્ષેત્રમાં કલ્યાણકારી સંતાન અવશ્ય ઉત્પન્ન કરશે.

Verse 18

स हि मामुक्तवांस्तत्र स्मरे: कृच्छेषु मामिति । त॑ स्मरिष्ये महाबाहो यदि भीष्म त्वमिच्छसि

તેઓ ત્યાંથી જતા સમયે મને કહી ગયા હતા—‘સંકટકાળે મને સ્મરવું.’ તેથી, મહાબાહુ ભીષ્મ! જો તમારી ઇચ્છા હોય તો હું તેમનું સ્મરણ કરીશ.

Verse 19

तव हानुमते भीष्म नियतं स महातपा: । विचित्रवीर्य क्षेत्रेषु पुत्रानुत्पादयिष्यति,'भीष्म! तुम्हारी अनुमति मिल जाय, तो महा-तपस्वी व्यास निश्चय ही विचित्रवीर्यकी स्त्रियोंसे पुत्रोंको उत्पन्न करेंगे”

હે ભીષ્મ! જો તમારી અનુમતિ મળે, તો તે મહાતપસ્વી વ્યાસ નિશ્ચયે વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓમાંથી પુત્રોને ઉત્પન્ન કરશે.

Verse 20

वैशम्पायन उवाच महर्षे: कीर्तने तस्य भीष्म: प्राउजलिरब्रवीत्‌ । धर्ममर्थ च काम॑ च त्रीनेतान्‌ यो5नुपश्यति

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—મહર્ષિ વ્યાસનું નામ લેવાતાં જ ભીષ્મે હાથ જોડીને કહ્યું—“માતા! જે ધર્મ, અર્થ અને કામ—આ ત્રણે પર વારંવાર વિચાર કરે છે અને દરેકના ફળ તથા તેના વિપરીત પરિણામોને પણ અલગ-અલગ સમજે છે, તે જ બુદ્ધિમાન છે. તમે જે કહ્યું છે તે ધર્મયુક્ત છે અને અમારા કુલ માટે હિતકારક તથા કલ્યાણકારી પણ છે; તેથી તે મને અત્યંત ગમે છે.”

Verse 21

अर्थमर्थनुबन्धं च धर्म धर्मानुबन्धनम्‌ | काम कामानुबन्धं च विपरीतान्‌ पृथक्‌ पृथक्‌

અર્થ સાથે અર્થને અનુસરી આવતાં પરિણામો, ધર્મ સાથે ધર્મને અનુસરી આવતાં પરિણામો, અને કામ સાથે કામને અનુસરી આવતાં પરિણામો—તથા તેમના વિપરીત ફળ પણ—આ બધું અલગ-અલગ સમજવું જોઈએ.

Verse 22

यो विचिन्त्य धिया धीरो व्यवस्यति स बुद्धिमान । तदिदं धर्मयुक्त च हितं चैव कुलस्य न:

જે ધીર પુરુષ બુદ્ધિથી વિચારીને નિર્ણય કરે છે, તે જ બુદ્ધિમાન છે. આ ઉપાય ધર્મયુક્ત છે અને અમારા કુલના હિતમાં પણ છે.

Verse 23

वैशम्पायन उवाच ततस्तस्मिन्‌ प्रतिज्ञाते भीष्मेण कुरुनन्दन

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—પછી, કુરુકુલના આનંદભૂત ભીષ્મે આવી રીતે પ્રતિજ્ઞા કર્યા પછી.

Verse 24

कृष्णद्वैपायनं काली चिन्तयामास वै मुनिम्‌ | स वेदान्‌ विन्रुवन्‌ धीमान्‌ मातुर्विज्ञाय चिन्तितम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—કાળી (સત્યવતી)એ મનમાં મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયનનું ચિંતન કર્યું. વેદપાઠમાં રત તે મહાબુદ્ધિમાને માતાની અણકહી ઇચ્છા જાણી અને તે મુજબ પ્રતિભાવ આપ્યો.

Verse 25

प्रादुर्बभूवाविदित: क्षणेन कुरुनन्दन । तस्मै पूजां ततः कृत्वा सुताय विधिपूर्वकम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—હે કુરુનંદન! તે ક્ષણમાં જ, કોઈને ખબર ન પડે તેમ, પ્રગટ થયો. ત્યારબાદ તેને વિધિપૂર્વક પૂજા કરીને, પુત્ર માટે નિર્ધારિત સંસ્કાર અને કૃત્યો યથાવિધી સંપન્ન કરાયા.

Verse 26

परिष्वज्य च बाहुभ्यां प्रस्नरवैरभ्यषिज्चत । मुमोच बाष्प॑ दाशेयी पुत्र दृष्टवा चिरस्य तु

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—તેણે બંને ભુજાઓથી તેને ભેટી લીધો અને રડતાં રડતાં વહેતા આંસુઓથી જાણે તેનો અભિષેક કર્યો. લાંબા સમય પછી પુત્રને જોઈ દાશેયી (સત્યવતી)નું દબાયેલું રોદન છૂટી પડ્યું.

Verse 27

वैशम्पायनजी कहते हैं--कुरुनन्दन! उस समय भीष्मजीके इस प्रकार अपनी सम्मति देनेपर काली (सत्यवती)-ने मुनिवर कृष्णद्वैपायनका चिन्तन किया। जनमेजय! माताने मेरा स्मरण किया है

ત્યારબાદ સત્યવતીના જ્યેષ્ઠ પુત્ર મહર્ષિ વ્યાસે પોતાના કમંડલુના પવિત્ર જળથી દુઃખિત માતાને સિંછી, તેમને પ્રણામ કરીને આ રીતે કહ્યું.

Verse 28

भवत्या यदभिप्रेतं तदहं कर्तुमागतः । शाधि मां धर्मतत्त्वज्ञे करवाणि प्रियं तव

ધર્મતત્ત્વ જાણનારી માતા! આપના હૃદયાભિપ્રાયને પૂર્ણ કરવા હું આવ્યો છું. આજ્ઞા આપો—હું તમારી કઈ પ્રિય સેવા કરું?

Verse 29

तस्मै पूजां ततो$कार्षीत्‌ पुरोधा: परमर्षये । सचतां प्रतिजग्राह विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्‌,तत्पश्चात्‌ पुरोहितने महर्षिका विधिपूर्वक मन्त्रोच्चारणके साथ पूजन किया और महर्षिने उसे प्रसन्नतापूर्वक ग्रहण किया

પછી કુળપુરોહિતે તે પરમર્ષિ માટે વિધિપૂર્વક, મંત્રોચ્ચારણપૂર્વક પૂજા કરી; અને મહર્ષિએ પ્રસન્ન થઈ તે સન્માન યથાવિધિ સ્વીકાર્યું।

Verse 30

पूजितो मन्त्रपूर्व तु विधिवत्‌ प्रीतिमाप सः । तमासनगतं माता पृष्टवा कुशलमव्ययम्‌

મંત્રપૂર્વક વિધિવત્ પૂજિત થતાં તેઓ પ્રસન્ન થયા. પછી માતાએ તેમને આસન પર બેઠેલા જોઈ, તેમના અવિનાશી કુશળ-ક્ષેમ વિશે પૂછપરછ કરી।

Verse 31

मातापित्रो: प्रजायन्ते पुत्रा: साधारणा: कवे

વૈશંપાયન બોલ્યા—“હે કવિ-મુનિ! પુત્રો માતા અને પિતા—બન્નેમાંથી જન્મે છે; તેથી તેમના પર બન્નેનો સમાન અધિકાર છે. જેમ પિતા પુત્રોના સ્વામી અને રક્ષક છે, તેમ માતા પણ—એમાં શંકા નથી. હે બ્રહ્મર્ષિ! વિધાતાના વિધાનથી કે મારા પૂર્વજન્મના પુણ્યથી જેમ તમે મારા પ્રથમ પુત્ર છો, તેમ વિચિત્રવીર્ય મારો સૌથી નાનો પુત્ર હતો. તેથી જેમ એક પિતાના નાતે ભીષ્મ તેનો ભાઈ છે, તેમ એક માતાના નાતે તમે પણ વિચિત્રવીર્યના ભાઈ છો. પુત્ર! મારી માન્યતા એવી જ છે; હવે તમે જેમ યોગ્ય સમજો તેમ કરો. અને સત્યપરાક્રમી શાંતનુનંદન ભીષ્મ આ સત્યનું પાલન કરે છે।”

Verse 32

तेषां पिता यथा स्वामी तथा माता न संशय: । विधानविहित: सत्यं यथा मे प्रथम: सुतः

વૈશંપાયન બોલ્યા—“પુત્રો માટે જેમ પિતા સ્વામી અને રક્ષક છે, તેમ માતા પણ—એમાં શંકા નથી. વિધાતાના વિધાનથી આ સત્ય છે કે તમે મારા પ્રથમ પુત્ર છો; અને એ જ રીતે વિચિત્રવીર્ય મારો સૌથી નાનો પુત્ર હતો. તેથી પિતૃપક્ષે જેમ ભીષ્મ તેનો ભાઈ છે, તેમ માતૃપક્ષે તમે પણ તેના ભાઈ છો. આ મારો સ્થિર નિશ્ચય છે; તમે જેમ યોગ્ય સમજો તેમ કરો. આ સત્યનું પાલન કરીને શાંતનુનંદન ભીષ્મ ધર્મને જાળવી રહ્યા છે।”

Verse 33

विचित्रवीर्यों ब्रह्मर्षे तथा मेडवरज: सुत: । यथैव पितृतो भीष्मस्तथा त्वमपि मातृत:

વૈશંપાયન બોલ્યા—“હે બ્રહ્મર્ષિ! વિચિત્રવીર્ય મારો સૌથી નાનો પુત્ર હતો. જેમ પિતૃપક્ષે ભીષ્મ તેનો ભાઈ છે, તેમ માતૃપક્ષે તમે પણ તેના ભાઈ છો।”

Verse 34

भ्राता विचित्रवीर्यस्य यथा वा पुत्र मन्यसे । अयं शान्तनव: सत्यं पालयन्‌ सत्यविक्रम:

વૈશંપાયન બોલ્યા—વત્સ! તું જેમ માને છે તેમ તું નિશ્ચયે વિચિત્રવીર્યનો ભ્રાતા છે. આ શાંતનવ (ભીષ્મ) સત્યનિષ્ઠ અને સત્યપરાક્રમી બની સત્યનું પાલન કરે છે.

Verse 35

बुद्धि न कुरुतेडपत्ये तथा राज्यानुशासने । सत्वं व्यपेक्षया भ्रातु:ः संतानाय कुलस्य च

તે ન તો સંતાન-પ્રાપ્તિ વિષે અને ન તો રાજ્યશાસનના યોગ્ય વ્યવસ્થાપન વિષે પોતાની બુદ્ધિ ચલાવે છે; પરંતુ ભ્રાતાના હિત અને કુલની સંતતિ-પરંપરા ચાલુ રહે તે વિચારથી તે સંયમ રાખે છે અને એ જ દૃષ્ટિથી વર્તે છે.

Verse 36

भीष्मस्य चास्य वचनान्नियोगाच्च ममानघ । अनुक्रोशाच्च भूतानां सर्वेषां रक्षणाय च

હે નિર્દોષ! ભીષ્મના વચનનું પાલન કરીને અને મારા નિયોગ અનુસાર, તેમજ સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા અને સૌના રક્ષણ માટે આ કાર્ય હાથ ધરાયું.

Verse 37

आनृशंस्याच्च यद्‌ ब्रूयां तच्छुत्वा कर्तुमहसि । यवीयसस्तव क्रातुर्भार्ये सुरसुतोपमे

કરુણાથી હું જે કહું તે સાંભળી તારે કરવું યોગ્ય છે. હે તારા નાનાં ભાઈ ક્રતુની પત્ની, દેવકન્યા સમાન! સાંભળ અને તેમ જ કર.

Verse 38

रूपयौवनसम्पन्ने पुत्रकामे च धर्मत: । तयोरुत्पादयापत्यं समर्थों हूसि पुत्रक

તે રૂપ અને યૌવનથી સંપન્ન છે અને ધર્મ અનુસાર પુત્રની ઇચ્છા ધરાવે છે. તેથી, વત્સ! તું તે બંને માટે સંતાન ઉત્પન્ન કરવા સમર્થ છે.

Verse 39

अनुरूप॑ं कुलस्यास्य संतत्या: प्रसवस्य च । “अनघ! संतानोत्पादन तथा राज्य-शासन करनेका इनका विचार नहीं है; अतः तुम अपने भाईके पारलौकिक हितका विचार करके तथा कुलकी संतानपरम्पराकी रक्षाके लिये भीष्मके अनुरोध और मेरी आज्ञासे सब प्राणियोंपर दया करके उनकी रक्षा करनेके उद्देश्य्से और अपने अन्त:करणकी कोमल वृत्तिको देखते हुए मैं जो कुछ कहूँ

વ્યાસે કહ્યું—“હે સત્યવતી! તું ધર્મને જાણે છે—તેના પર અને અપાર, બંને સ્વરૂપોને.”

Verse 40

तथा तव महाप्राज्ञे धर्मे प्रणिहिता मति: । तस्मादहं त्वन्नियोगाद्‌ धर्ममुद्दिश्य कारणम्‌

“અને હે મહાપ્રાજ્ઞે, તારી મતિ ધર્મમાં દૃઢપણે સ્થિર છે. તેથી તારા નિયોગથી, ધર્મને જ લક્ષ્ય રાખીને, હું કારણ કહું છું.”

Verse 41

ईप्सितं ते करिष्यामि दृष्टं होतत्‌ सनातनम्‌ । भ्रातुः पुत्रान्‌ प्रदास्यामि मित्रावरुणयो: समान्‌

“તું ઇચ્છે તે હું કરીશ—શાસ્ત્રોમાં દૃષ્ટ અને માન્ય એવા સનાતન વિધાન અનુસાર. ભાઈ માટે હું મિત્ર અને વરુણ સમાન તેજસ્વી પુત્રો આપિશ.”

Verse 42

व्यासजीने कहा--माता सत्यवती! आप पर और अपर दोनों प्रकारके धर्मोंको जानती हैं। महाप्राज्ञे! आपकी बुद्धि सदा धर्ममें लगी रहती है। अतः मैं आपकी अज्ञासे धर्मको ही दृष्टिमें रखकर (कामके वश न होकर ही) आपकी इच्छाके अनुरूप कार्य करूँगा। यह सनातन मार्ग शास्त्रोंमें देखा गया है। मैं अपने भाईके लिये मित्र और वरुणके समान तेजस्वी पुत्र उत्पन्न करूँगा ।। ३९ “४१ ।। व्रतं चरेतां ते देव्यौ निर्दिष्टमिह यन्मया । संवत्सरं यथान्यायं ततः शुद्धे भविष्यत:

“અને તે બંને દેવીઓ, મેં અહીં જે વ્રત નિર્દેશ્યું છે તે નિયમસર એક વર્ષ સુધી આચરે; ત્યારબાદ તેઓ શુદ્ધ થશે.”

Verse 43

सत्यवत्युवाच सद्यो यथा प्रपद्येते देव्यौ गर्भ तथा कुरु,सत्यवतीने कहा--बेटा! ये दोनों रानियाँ जिस प्रकार शीघ्र गर्भ धारण करें, वह उपाय करो

સત્યવતીએ કહ્યું—“પુત્ર! એવી વ્યવસ્થા કર કે આ બંને દેવીઓ તત્કાળ ગર્ભ ધારણ કરે.”

Verse 44

अराजकेषु राष्ट्रेषु प्रजानाथा विनश्यति । नश्यन्ति च क्रिया: सर्वा नास्ति वृष्टिन देवता

રાજા વિનાના રાજ્યોમાં પ્રજા અનાથ બની નાશ પામે છે. યજ્ઞ-દાન વગેરે સર્વ ક્રિયાઓ લોપ પામે છે; ત્યાં ન વરસાદ થાય, ન દેવતાઓનું નિવાસ રહે.

Verse 45

कथं चाराजंक राष्ट्र शक्‍्यं धारयितु प्रभो । तस्माद्‌ गर्भ समाधत्स्व भीष्म: संवर्धयिष्यति

પ્રભુ! રાજા વિના રાજ્યને કેવી રીતે ટકાવી રાખી શકાય? તેથી વિલંબ કર્યા વિના ગર્ભાધાનની વ્યવસ્થા કરો; ભીષ્મ તે બાળકનું પાલન-પોષણ કરશે.

Verse 46

व्यास उवाच यदि पुत्र: प्रदातव्यो मया भ्रातुरकालिक: । विरूपतां मे सहतां तयोरेतत्‌ परं व्रतम्‌

વ્યાસ બોલ્યા—માતા! જો સમયના નિયમની રાહ જોયા વિના મને મારા ભાઈ માટે પુત્ર આપવો પડે, તો તે બંને દેવીઓ માટે આ જ પરમ વ્રત છે—મારા વિરૂપ રૂપને સહન કરવું, મને જોઈને સ્થિર રહેવું, ભય ન કરવો.

Verse 47

यदि मे सहते गन्ध॑ रूप॑ वेषं तथा वपु: । अद्यैव गर्भ कौसल्या विशिष्ट प्रतिपद्यताम्‌,यदि कौसल्या (अम्बिका) मेरे गन्ध, रूप, वेष और शरीरको सहन कर ले तो वह आज ही एक उत्तम बालकको अपने गर्भमें पा सकती है

જો કૌસલ્યા (અંબિકા) મારી ગંધ, રૂપ, વેશ અને દેહ સહન કરી શકે, તો તે આજ જ પોતાના ગર્ભમાં એક વિશિષ્ટ પુત્ર ધારણ કરી શકે.

Verse 48

वैशम्पायन उवाच एवमुक्‍क्त्वा महातेजा व्यास: सत्यवतीं तदा | शयने सा च कौसल्या शुचिवस्त्रा हालंकृता

વૈશમ્પાયન બોલ્યા—જનમેજય! આમ કહી મહાતેજસ્વી વ્યાસે ત્યારે સત્યવતીને કહ્યું—“કૌસલ્યા (અંબિકા) સ્નાન કરીને શુદ્ધ વસ્ત્રો ધારણ કરે, અલંકૃત થઈ શય્યા પર રાહ જુએ.” એમ કહી તેઓ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ સત્યવતી એકાંતમાં પોતાની પુત્રવધૂ અંબિકા પાસે ગઈ અને આપત્તિના સમયે ધર્મ તથા અર્થથી યુક્ત હિતકારી વચનો કહી, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળવા કહ્યું.

Verse 49

समागमनमाकाड्क्षेदिति सो<न्तर्हितो मुनि: । ततो5भिगम्य सा देवी स्नुषां रहसि संगताम्‌

વૈશમ્પાયન બોલ્યા— ‘મિલનની પ્રતીક્ષા કર’ એમ કહી તે મુનિ અંતર્ધાન થઈ ગયા. ત્યારબાદ દેવી સત્યવતી એકાંતમાં રહેલી પોતાની પુત્રવધૂ પાસે જઈ ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, હિતકારી વચન બોલી.

Verse 50

धर्म्यमर्थसमायुक्तमुवाच वचन हितम्‌ | कौसल्ये धर्मतन्त्र॑ त्वां यद्‌ ब्रवीमि निबोध तत्‌

તેણે ધર્મ્ય, અર્થસમાયુક્ત અને હિતકારી વચન કહ્યું— “હે કૌસલ્યા! ધર્મના નિયમમાં સ્થિર રહીને હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સમજી લે.”

Verse 51

भरतानां समुच्छेदो व्यक्त मद्धाग्यसंक्षयात्‌ व्यथितां मां च सम्प्रेक्ष्य पितृवंशं च पीडितम्‌

મારા ભાગ્યના ક્ષયથી ભરતવંશનો ઉચ્છેદ સ્પષ્ટ દેખાય છે. મને વ્યથિત અને પિતૃવંશને પીડિત જોઈ—

Verse 52

भीष्मो बुद्धिमदान्महाां कुलस्यास्य विवृद्धये । साच बुद्धिस्त्वय्यधीना पुत्रि प्रापपय मां तथा

આ કુળની વૃદ્ધિ માટે બુદ્ધિમાન મહાત્મા ભીષ્મે એક ઉપાય સૂચવ્યો છે. દીકરી! તે સલાહની સફળતા તારા હાથમાં છે; તેથી ભીષ્મે બતાવ્યા મુજબ મને તેવી સ્થિતિ સુધી પહોંચાડ.

Verse 53

नष्टं च भारतं वंशं पुनरेव समुद्धर । पुत्र जनय सुश्रोणि देवराजसमप्र भम्‌

નષ્ટ થયેલા ભરતવંશને ફરી ઊભો કર. હે સુશ્રોણિ! દેવરાજ સમાન તેજવાળો પુત્ર જનમાવ.

Verse 54

सा धर्मतो<नुनीयैनां कथंचिद्‌ धर्मचारिणीम्‌ | भोजयामास वितष्रांश्र देवर्षीनतिथींस्तथा

ધર્મને આગળ રાખીને તેણે ધર્માચરણમાં સ્થિર એવી તે સ્ત્રીને કોઈ રીતે સમજાવીને આ કાર્ય માટે તૈયાર કરી. ત્યારબાદ તેણે બ્રાહ્મણોને, વૈરાગ્યવંત દેવર્ષિઓને તથા અતિથિઓને પણ ભોજન કરાવ્યું—આ રીતે અતિથિધર્મ અને ધાર્મિક આચાર પૂર્ણ કર્યો.

Verse 103

इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें भीष्म-सत्यवती-संवादविषयक एक सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ

આ રીતે શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના અંતર્ગત સંભવપર્વમાં ભીષ્મ–સત્યવતી સંવાદવિષયક એકસો ત્રીજો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.

Verse 104

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि सत्यवत्युपदेशे चतुरधिकशततमो<ध्याय:

ઇતિ શ્રીમહાભારતના આદિપર્વના સંભવપર્વમાં સત્યવતી-ઉપદેશવિષયક એકસો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત.

Verse 131

अभिभूय स मां बालां तेजसा वशमानयत्‌ । तमसा लोकमावृत्य नौगतामेव भारत

હું ત્યારે બાળિકા હતી; તેણે મને પરાભૂત કરીને પોતાના તેજના બળે વશમાં કરી લીધી. હે ભારત! લોકને અંધકારથી ઢાંકી, નાવમાં ચઢેલી સ્ત્રીને કોઈ ઝપટે તેમ, તેણે મને ઝડપથી—પ્રતિકારથી પરે—હરી લીધી.

Verse 223

उक्त भवत्या यच्छेयस्तन्महां रोचते भृशम्‌ । वैशम्पायनजी कहते हैं--महर्षि व्यासका नाम लेते ही भीष्मजी हाथ जोड़कर बोले--“माताजी! जो मनुष्य धर्म

વૈશમ્પાયને કહ્યું—“તમે જે શ્રેયનો માર્ગ કહ્યું છે, તે મને અત્યંત ગમે છે.”

Verse 303

सत्यवत्यथ वीक्ष्यैनमुवाचेदमनन्तरम्‌ । विधि और मन्त्रोच्चारणपूर्वक की हुई उस पूजासे व्यासजी बहुत प्रसन्न हुए। जब वे आसनपर बैठ गये

ત્યારબાદ સત્યવતીએ તેમને જોઈ તરત જ આ વચન કહ્યાં. વિધિ અને મંત્રોચ્ચારણપૂર્વક કરેલી તે પૂજાથી મહર્ષિ વ્યાસ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. તેઓ આસન પર બેસી ગયા પછી, માતા સત્યવતીએ તેમનું કુશળ-ક્ષેમ પૂછ્યું અને તેમની તરફ જોઈ આ રીતે બોલી—

Verse 426

न हि मामव्रतोपेता उपेयात्‌ काचिदड़ना । विचित्रवीर्यकी स्त्रियोंको मेरे बताये अनुसार एक वर्षतक विधिपूर्वक व्रत (जितेन्द्रिय होकर केवल संतानार्थ साधन) करना होगा

વ્યાસે કહ્યું—“નિર્ધારિત વ્રત લીધા વિના કોઈ સ્ત્રી મારી પાસે આવી શકતી નથી. વિચિત્રવીર્યની પત્નીઓએ મેં કહ્યા મુજબ પૂરું એક વર્ષ વિધિપૂર્વક વ્રત પાળવું પડશે—ઇન્દ્રિયસંયમ રાખીને, માત્ર સંતાનપ્રાપ્તિના હેતુથી—ત્યારે જ તેઓ શુદ્ધ ગણાશે. જેણે વ્રતનું પાલન કર્યું નથી, એવી કોઈ સ્ત્રી મારી નજીક આવી શકતી નથી.”

Verse 533

स हि राज्यथुरं गुर्वीमुद्रक्ष्यति कुलस्य न: । 'सुश्रोणि! इस नष्ट होते हुए भरतवंशका पुनः उद्धार करो। तुम देवराज इन्द्रके समान एक तेजस्वी पुत्रको जन्म दो। वही हमारे कुलके इस महान्‌ राज्यभारको वहन करेगा”

વૈશંપાયને કહ્યું—“એ જ અમારા કુલ માટે રાજ્યધુરાનો આ ભારે ભાર ઉઠાવશે. હે સુશ્રોણિ! નાશ પામતા આ ભરતવંશનો ફરી ઉદ્ધાર કર. દેવરાજ ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી પુત્રને જન્મ આપ; એ જ અમારા કુળના આ મહાન રાજ્યભારને વહન કરશે.”