Adhyaya 89

Verse 1

इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ऽणिमाद्यष्टसिद्धित्रिगुणसंसारप्राग्नौ होमादिवर्णनं नामाष्टाशीतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम् यदनुष्ठाय शुद्धात्मा परेत्य गतिमाप्नुयात्

આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ‘અણિમા આદિ અષ્ટસિદ્ધિ તથા ત્રિગુણ-સંસારના પ્રાગ્નિમાં હોમાદિ વર્ણન’ નામે ઓગણનેવ્વદમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—હવે હું શૌચાચારના લક્ષણો કહું છું; જેના અનુષ્ઠાનથી આત્મા શુદ્ધ થઈ દેહાંતરે પછી સત્ય ગતિને પામે છે.

Verse 2

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं सर्वभूतहिताय वै संक्षेपात्सर्ववेदार्थं संचयं ब्रह्मवादिनाम्

પૂર્વે બ્રહ્માએ સર્વભૂતહિત માટે સંક્ષેપમાં સર્વ વેદાર્થનો સાર—બ્રહ્મવાદીઓએ સંચિત કરેલો—કહ્યો હતો.

Verse 3

उदयार्थं तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् यस्तत्राथाप्रमत्तः स्यात् स मुनिर्नावसीदति

શૌચના ઉદય માટે મુનિઓને ઉત્તમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. જે તેમાં અપ્રમત્ત રહે, તે મુનિ પતનમાં પડતો નથી.

Verse 4

मानावमानौ द्वावेतौ तावेवाहुर् विषामृते अवमानो ऽमृतं तत्र सन्मानो विषमुच्यते

માન અને અપમાન—આ બન્નેને વિષ અને અમૃત સમાન કહેવાય છે. અહીં અપમાન અમૃત છે અને માનને વિષ કહેવાય છે.

Verse 5

गुरोरपि हिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् नियमेष्वप्रमत्तस्तु यमेषु च सदा भवेत्

ગુરુના હિતમાં યુક્ત થઈ તે એક વર્ષ (નિયમિત સેવામાં) વસે. સદા સાવધાન રહી નિયમો અને યમોમાં સતત સ્થિત રહે.

Verse 6

प्राप्यानुज्ञां ततश्चैव ज्ञानयोगमनुत्तमम् अविरोधेन धर्मस्य चरेत पृथिवीमिमाम्

અનુજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને પછી તે અનુત્તમ જ્ઞાનયોગનો અનુસરો. અને ધર્મને વિરોધ ન થાય તેમ આ પૃથ્વી પર વિચરે—ધર્મમર્યાદા જાળવીને.

Verse 7

चक्षुःपूतं चरेन्मार्गं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् सत्यपूतं वदेद्वाक्यं मनःपूतं समाचरेत्

આંખોથી તપાસીને શુદ્ધ કરેલો માર્ગ જ ચાલવો. વસ્ત્રથી ગાળી શુદ્ધ કરેલું જળ જ પીવું. સત્યથી શુદ્ધ વાણી બોલવી. અને મનથી શુદ્ધ કર્મ આચરવું.

Verse 8

मत्स्यगृह्यस्य यत्पापं षण्मासाभ्यन्तरे भवेत् एकाहं तत्समं ज्ञेयम् अपूतं यज्जलं भवेत्

ઘરમાં માછલી રાખવાથી છ માસમાં જે પાપ થાય, અશુદ્ધ (ન ગાળેલું) જળ હોય તો એક જ દિવસે એટલું જ પાપ થાય—એવું જાણવું.

Verse 9

अपूतोदकपाने तु जपेच्च शतपञ्चकम् अघोरलक्षणं मन्त्रं ततः शुद्धिमवाप्नुयात्

જો કોઈએ અશુદ્ધ પાણી પીધું હોય, તો અઘોર-લક્ષણ મંત્રનો એકસો પચ્ચીસ વાર જપ કરવો; ત્યારબાદ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 10

अथवा पूजयेच्छंभुं घृतस्नानादिविस्तरैः त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य शुध्यते नात्र संशयः

અથવા ઘૃતસ્નાન વગેરે વિસ્તૃત ઉપચારોથી શંભુની પૂજા કરવી; ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 11

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु न गच्छेद्योगवित्क्वचित् एवं ह्यहिंसको योगी भवेदिति विचारितम्

યોગનો જાણકાર વ્યક્તિ আতિથ્ય-ભોજન, શ્રાદ્ધ અને યજ્ઞ-સમારંભોમાં ક્યારેય ન જાય; કારણ કે આ રીતે યોગી અહિંસામાં સ્થિર થાય છે—એવું વિચારાયું છે.

Verse 12

रुलेस् फ़ोर् भैक्ष्यचरण वह्नौ विधूमे ऽत्यङ्गारे सर्वस्मिन्भुक्तवज्जने चरेत्तु मतिमान् भैक्ष्यं न तु तेष्वेव नित्यशः

ભૈક્ષ્યચર્યાના નિયમો જાણીને બુદ્ધિમાન સાધક ધૂમરહિત અગ્નિના ક્ષીણ અંગાર જેવી સ્થિતિમાં, સૌમાં તૃપ્ત-ભુક્તની જેમ વિચરે; લાલસા વિના ભિક્ષા માગે અને એ જ ઘરોમાં રોજેરોજ ચોંટીને ન રહે.

Verse 13

अथैनम् अवमन्यन्ते परे परिभवन्ति च तथा युक्तं चरेद्भैक्ष्यं सतां धर्ममदूषयन्

પછી અન્ય લોકો તેને તુચ્છ સમજી અવમાન પણ કરી શકે; છતાં તે યોગ્ય રીતે ભૈક્ષ્યચર્યામાં ચાલે અને સજ્જનોના ધર્મને કદી દૂષિત ન કરે.

Verse 14

भैक्ष्यं चरेद्वनस्थेषु यायावरगृहेषु च श्रेष्ठा तु प्रथमा हीयं वृत्तिरस्योपजायते

વનવાસીઓના નિવાસોમાં અને યાયાવર તપસ્વીઓના ઘરોમાં ફરીને ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરવો. આ તેની પ્રથમ વૃત્તિ સર્વોત્તમ કહેવાય છે—સંયમ અને અપરીગ્રહથી ઉત્પન્ન—જે પશુના પાશબંધને શિથિલ કરી તેને પતિ, ભગવાન શિવ તરફ વાળે છે.

Verse 15

अत ऊर्ध्वं गृहस्थेषु शीलीनेषु चरेद्द्विजाः श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

આ પછી દ્વિજોએ સદાચારવાળા ગૃહસ્થોમાં જવું જોઈએ—જે શ્રદ્ધાવાન, દાંત, વેદશ્રોત્રિય અને મહાત્મા હોય. આવા સત્સંગ અને આધારથી ધર્મ વધે છે અને પતિ, ભગવાન શિવ પ્રત્યે ભક્તિ દૃઢ થાય છે.

Verse 16

अत ऊर्ध्वं पुनश्चापि अदुष्टापतितेषु च भैक्ष्यचर्या हि वर्णेषु जघन्या वृत्तिरुच्यते

આ પછી ફરી કહેવામાં આવ્યું છે કે—અદુષિત અને અપતિત લોકોમાં પણ વર્ણો માટે ભિક્ષાચર્યા નીચલી વૃત્તિ કહેવાય છે. તેથી ધર્મ્ય ઉપાર્જન ધારણ કરવું, જેથી પાશદોષ ન વધે અને પતિ શિવભક્તિ નિર્વિઘ્ન રહે.

Verse 17

भैक्ष्यं यवागूस्तक्रं वा पयो यावकमेव च फलमूलादि पक्वं वा कणपिण्याकसक्तवः

ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન, યવાગૂ, તક્ર (છાશ), દૂધ અને યાવક (જવની તૈયારી); તેમજ પક્વ ફળ-મૂળ વગેરે, અને કણ, પિણ્યાક (ખલી), સક્તુ (સત્તુ)—આ આહાર અનુમોદિત છે.

Verse 18

इत्येव ते मया प्रोक्ता योगिनां सिद्धिवर्द्धनाः आहारास्तेषु सिद्धेषु श्रेष्ठं भैक्ष्यमिति स्मृतम्

આ રીતે મેં યોગીઓની સિદ્ધિ વધારનાર આહાર કહ્યા. તે સ્વીકૃત આહારોમાં ભિક્ષાભોજનને જ શ્રેષ્ઠ તરીકે સ્મૃત કરવામાં આવ્યું છે.

Verse 19

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासि मासि समश्नुते न्यायतो यश्चरेद्भैक्ष्यं पूर्वोक्तात्स विशिष्यते

જે કુશાના અગ્રભાગથી માસે માસે માત્ર જળનો એક બિંદુ ગ્રહણ કરે છે અને ન્યાયપૂર્વક પ્રાપ્ત ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે છે—તે પૂર્વોક્ત સાધક કરતાં વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 20

जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादिषु एवं दाययते तस्मात् तद्भैक्ष्यमिति संस्मृतम्

જે જરા, મરણ, પુનર્જન્મના ગર્ભપ્રવેશ અને નરકાદિ અવસ્થાઓથી ભયભીત છે—તેને આ રીતે દાન આપવું જોઈએ; તેથી આને ‘તત્-ભૈક્ષ્ય’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 21

दधिभक्षाः पयोभक्षा ये चान्ये जीवक्षीणकाः सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

દહીંભક્ષી, દૂધભક્ષી અને અન્ય જે જીવક્ષયકારી તપ કરે છે—તેઓ બધા ભિક્ષાભક્ષકના પુણ્યની સોળમી કળા જેટલાં પણ પાત્ર નથી।

Verse 22

भस्मशायी भवेन्नित्यं भिक्षाचारी जितेन्द्रियः य इच्छेत् परमं स्थानं व्रतं पाशुपतं चरेत्

તે નિત્ય ભસ્મ પર શયન કરે, ભિક્ષાચારી રહે અને ઇન્દ્રિયોને જીતે. જે પરમ સ્થાન (શિવપદ) ઇચ્છે, તેણે પાશુપત વ્રતનું આચરણ કરવું।

Verse 23

बेहविओउर् ओफ़् अ योगिन् योगिनां चैव सर्वेषां श्रेष्ठं चान्द्रायणं भवेत् एकं द्वे त्रीणि चत्वारि शक्तितो वा समाचरेत्

યોગી માટે—અને સર્વ યોગીઓમાં—ચાન્દ્રાયણ વ્રત શ્રેષ્ઠ કહેવાયું છે. પોતાની શક્તિ મુજબ તેને એકવાર, બેવાર, ત્રણવાર અથવા ચારવાર આચરવું જોઈએ।

Verse 24

अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च अलोभस्त्याग एव च व्रतानि पञ्च भिक्षूणाम् अहिंसा परमा त्विह

પતિ-ભક્ત ભિક્ષુ માટે પાંચ વ્રતો કહ્યા છે—અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, અલોભ અને ત્યાગ; અને અહીં અહિંસા પરમ વ્રત કહેવાય છે, જે પશુ (જીવ)ના પાશબંધનને શિથિલ કરે છે।

Verse 25

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकीर्तिताः

અક્રોધ, ગુરુ-શુશ્રૂષા, શૌચ, આહારમાં લાઘવ અને નિત્ય સ્વાધ્યાય—આ નિયમો તરીકે કીર્તિત છે; એ દ્વારા પશુ (બદ્ધ જીવ) પતિ (શિવ)ના અનુગ્રહ માટે યોગ્ય બને છે।

Verse 26

बीजयोनिगुणा वस्तुबन्धः कर्मभिर् एव च यथा द्विप इवारण्ये मनुष्याणां विधीयते

બીજ, યોની અને ગુણોથી દેહબંધન ઊભું થાય છે, અને તે માત્ર કર્મોથી જ રચાય છે—જેમ અરણ્યમાં રહેલો જંગલી હાથી મનુષ્યોના વશમાં લાવવામાં આવે છે।

Verse 27

देवैस्तुल्याः सर्वयज्ञक्रियास्तु यज्ञाज्जाप्यं ज्ञानमाहुश् च जाप्यात् ज्ञानाद् ध्यानं संगरागादपेतं तस्मिन्प्राप्ते शाश्वतस्योपलम्भः

સર્વ યજ્ઞક્રિયાઓ દેવતુલ્ય ફળ આપતી કહેવાય છે; પરંતુ યજ્ઞ કરતાં શ્રેષ્ઠ જપ, જપ કરતાં શ્રેષ્ઠ મુક્તિદાયક જ્ઞાન, અને જ્ઞાન કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ સંગ-રાગથી રહિત ધ્યાન. તે ધ્યાન પ્રાપ્ત થતાં શાશ્વત (પતિ-શિવ)નો સાક્ષાત્કાર થાય છે।

Verse 28

दमः शमः सत्यमकल्मषत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेषु चार्जवम् अतीन्द्रियं ज्ञानमिदं तथा शिवं प्राहुस् तथा ज्ञानविशुद्धबुद्धयः

દમ, શમ, સત્ય, અકલ્મષતા, મૌન અને સર્વ ભૂતો પ્રત્યે આર્જવ—આ જ અતીન્દ્રિય જ્ઞાન છે; અને આ જ શિવ છે, એમ જ્ઞાનથી શુદ્ધ બુદ્ધિવાળા કહે છે।

Verse 29

समाहितो ब्रह्मपरो ऽप्रमादी शुचिस् तथैकान्तरतिर् जितेन्द्रियः /* समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा महर्षयश्चैवम् अनिन्दितामलाः

જે મનથી સમાહિત, બ્રહ્મપરાયણ, સદા સાવધાન, શુચિ, એકાંત-ધ્યાનમાં રત અને ઇન્દ્રિયજિત હોય—એ મહાત્મા આ યોગને પ્રાપ્ત કરે છે. તેમ જ નિર્દોષ, નિર્મળ મહર્ષિઓ પણ પતિ (શિવ)માં એકાગ્ર થઈ પશુના પાશોને શિથિલ કરે છે.

Verse 30

प्राप्यते ऽभिमतान् देशान् अङ्कुशेन निवारितः एतन्मार्गेण शुद्धेन दग्धबीजो ह्यकल्मषः

શિસ્તરૂપ અંકુશથી નિયંત્રિત સાધક ઇચ્છિત લોક-દેશોને પ્રાપ્ત કરે છે. આ શુદ્ધ માર્ગથી કર્મબીજ દગ્ધ થાય છે અને આત્મા કલ્મષરહિત, નિર્મળ બને છે.

Verse 31

सदाचाररताः शान्ताः स्वधर्मपरिपालकाः सर्वांल्लोकान् विनिर्जित्य ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते

જે સદાચારરત, શાંત અને સ્વધર્મનું પાલન કરનાર છે—તે પુણ્ય અને સંયમથી સર્વ લોકોને જીતીને બ્રહ્મલોકને જાય છે.

Verse 32

सलुततिओन् ओफ़् सुपेरिओर्स् पितामहेनोपदिष्टो धर्मः साक्षात्सनातनः सर्वलोकोपकारार्थं शृणुध्वं प्रवदामि वः

પિતામહ (બ્રહ્મા) દ્વારા ઉપદિષ્ટ આ ધર્મ સాక్షાત્ સનાતન ધર્મ છે. સર્વ લોકના ઉપકાર માટે સાંભળો—હું તમને તેને કહું છું.

Verse 33

गुरूपदेशयुक्तानां वृद्धानां क्रमवर्त्तिनाम् अभ्युत्थानादिकं सर्वं प्रणामं चैव कारयेत्

ગુરુ-ઉપદેશમાં સ્થિર, વૃદ્ધ અને શિસ્તના ક્રમમાં ચાલનારાઓ પ્રત્યે ઊભા થઈ અભિવાદન વગેરે સર્વ સન્માન કરવું, અને પૂર્ણ પ્રણામ પણ કરવો.

Verse 34

अष्टाङ्गप्रणिपातेन त्रिधा न्यस्तेन सुव्रताः त्रिःप्रदक्षिणयोगेन वन्द्यो वै ब्रह्मणो गुरुः

હે સુવ્રતધારી શિસ્તબદ્ધ સાધકો, બ્રહ્માના ગુરુ એવા ગુરુને અષ્ટાંગ પ્રણિપાતથી, ત્રિવિધ ન્યાસરૂપ શરણાગતિથી, અને ભક્તિપૂર્વક ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરીને નિશ્ચયે વંદન કરવું જોઈએ।

Verse 35

ज्येष्ठान्ये ऽपि च ते सर्वे वन्दनीया विजानता आज्ञाभङ्गं न कुर्वीत यदीच्छेत् सिद्धिम् उत्तमाम्

વયે કે પદે જ્યેષ્ઠ એવા તેઓ બધા જ સાચી સમજ ધરાવનાર દ્વારા વંદનીય છે. જે શિવમાર્ગમાં ઉત્તમ સિદ્ધિ ઇચ્છે, તેણે તેમની આજ્ઞાનો કદી ભંગ ન કરવો જોઈએ।

Verse 36

धातुशून्यबिलक्षेत्रक्षुद्रमन्त्रोपजीवनम् विषग्रहविडम्बादीन् वर्जयेत् सर्वयत्नतः

ધાતુ વિનાના ખાણ/ખાડામાં કામ, નીચા ક્ષેત્રની ખેતી, તુચ્છ મંત્ર-વેપારથી જીવન, તેમજ વિષપ્રયોગ, પરધન હડપવું વગેરે ઠગાઈ—આ બધું સર્વયત્ને ત્યજવું જોઈએ।

Verse 37

कैतवं वित्तशाठ्यं च पैशुन्यं वर्जयेत्सदा अतिहासम् अवष्टम्भं लीलास्वेच्छाप्रवर्तनम्

કપટ, ધનમાં બેમાની અને પરનિંદા—આ બધું સદા ત્યજવું. તેમજ વ્યર્થ ઉપહાસ, અહંકારભર્યો દુરાગ્રહ, અને માત્ર લીલા-મનમાનીથી ચાલતું ઉચ્છૃંખલ વર્તન પણ છોડવું।

Verse 38

वर्जयेत्सर्वयत्नेन गुरूणामपि संनिधौ तद्वाक्यप्रतिकूलं च अयुक्तं वै गुरोर्वचः

ગુરુઓની સન્નિધિમાં પણ સર્વયત્ને તેમના વચનના વિરોધમાં બોલવાનું ટાળવું; ગુરુની આજ્ઞાને પડકારવું નિશ્ચયે અયોગ્ય છે।

Verse 39

न वदेत्सर्वयत्नेन अनिष्टं न स्मरेत्सदा यतीनामासनं वस्त्रं दण्डाद्यं पादुके तथा

સર્વ પ્રયત્નથી અશુભ વચન ન બોલવું અને તેને વારંવાર સ્મરવું પણ નહીં. તેમ જ યતિઓના આસન, વસ્ત્ર, દંડાદિ ચિહ્નો અને પાદુકા અંગે લોભ, દુરુપયોગ કે નિંદા ન કરવી. આવો સંયમ પશુ (બંધ આત્મા)ને નવા પાશ (બંધન)થી બચાવે છે અને પતિ—શિવ તરફ લઈ જતો માર્ગ પોષે છે।

Verse 40

माल्यं च शयनस्थानं पात्रं छायां च यत्नतः यज्ञोपकरणाङ्गं च न स्पृशेद् वै पदेन च

માળા, શયનસ્થાન, પાત્ર અને બીજાની છાયા—આ બધાને પણ યત્નપૂર્વક પગથી ન સ્પર્શવું. તેમજ યજ્ઞ સાથે જોડાયેલ કોઈ અંગ કે ઉપકરણને પણ પાદસ્પર્શ ન કરવો. આવો નિયમ શિવપૂજાની આવશ્યક શુચિતા જાળવે છે।

Verse 41

देवद्रोहं गुरुद्रोहं न कुर्यात्सर्वयत्नतः कृत्वा प्रमादतो विप्राः प्रणवस्यायुतं जपेत्

દેવદ્રોહ અને ગુરુદ્રોહ સર્વ પ્રયત્નથી ન કરવો. જો અચેતનતાથી એવો અપરાધ થઈ જાય, હે વિપ્રો, તો પ્રાયશ્ચિત્તરૂપે પ્રણવ (ૐ) દસ હજાર વાર જપ કરવો।

Verse 42

देवद्रोहगुरुद्रोहात् कोटिमात्रेण शुध्यति महापातकशुद्ध्यर्थं तथैव च यथाविधि

દેવદ્રોહ અને ગુરુદ્રોહ જેવા ગંભીર અપરાધથી ‘કોટિ’ પ્રમાણ (અતિ વિશાળ સંખ્યા)ના નિર્ધારિત પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે. તેમ જ મહાપાતકોની શુદ્ધિ માટે પણ યથાવિધિ નિયમ મુજબ જ ક્રિયા કરવી।

Verse 43

पातकी च तदर्धेन शुध्यते वृत्तवान्यदि उपपातकिनः सर्वे तदर्धेनैव सुव्रताः

જો પાપી સદાચારમાં સ્થિર થઈ જાય, તો નિર્ધારિત પ્રાયશ્ચિત્તના અર્ધથી પણ તે શુદ્ધ થાય છે. હે સુવ્રતો, બધા ઉપપાતકી (લઘુ અપરાધી) પણ એ જ અર્ધથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 44

संध्यालोपे कृते विप्रः त्रिरावृत्त्यैव शुध्यति आह्निकच्छेदने जाते शतमेकमुदाहृतम्

જો વિપ્ર સંધ્યા-વિધિનો લોપ કરે તો ત્રણ આવૃત્તિથી જ શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ નિત્ય આહ્નિક કર્મ ભંગ થાય તો એકસો જપનું પ્રાયશ્ચિત્ત કહેલું છે.

Verse 45

लङ्घने समयानां तु अभक्ष्यस्य च भक्षणे अवाच्यवाचने चैव सहस्राच्छुद्धिरुच्यते

નિયત નિયમોનું લંઘન, અભક્ષ્યનું ભક્ષણ અને અવાચ્ય વચન બોલવું—આમાં સહસ્ર આવૃત્તિના પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધિ થાય છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 46

काकोलूककपोतानां पक्षिणामपि घातने शतमष्टोत्तरं जप्त्वा मुच्यते नात्र संशयः

કાગડો, ઘુવડ, કબૂતર વગેરે પક્ષીઓનો પણ વધ થયો હોય તો, નિર્ધારિત શિવમંત્રનો એકસો આઠ વાર જપ કરવાથી મુક્તિ મળે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 47

यः पुनस्तत्त्ववेत्ता च ब्रह्मविद् ब्राह्मणोत्तमः स्मरणाच्छुद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

જે તત્ત્વવેત્તા અને બ્રહ્મવિદ્ એવા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ છે, તે માત્ર સ્મરણથી જ શુદ્ધિ પામે છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 48

नैवमात्मविदामस्ति प्रायश्चित्तानि चोदना विश्वस्यैव हि ते शुद्धा ब्रह्मविद्याविदो जनाः

આત્મવિદોને આવા પ્રાયશ્ચિત્તના વિધાનની પ્રેરણા નથી; કારણ કે બ્રહ્મવિદ્યાને જાણનારા લોકો સમગ્ર વિશ્વ માટે જ શુદ્ધ ગણાય છે.

Verse 49

योगध्यानैकनिष्ठाश् च निर्लेपाः काञ्चनं यथा शुद्धानां शोधनं नास्ति विशुद्धा ब्रह्मविद्यया

યોગ અને ધ્યાનમાં એકનિષ્ઠ રહેનારાઓ સોનાની જેમ નિર્લેપ રહે છે. જે પહેલેથી શુદ્ધ છે તેમને વધુ શોધન નથી; પતિ શિવનું જ્ઞાન પ્રગટ કરી પશુના પાશને છેદતી બ્રહ્મવિદ્યા તેમને પરમ વિશુદ્ધ કરે છે.

Verse 50

च्लेअनिन्ग् ओफ़् wअतेर् उद्धृतानुष्णफेनाभिः पूताभिर् वस्त्रचक्षुषा अद्भिः समाचरेत्सर्वं वर्जयेत्कलुषोदकम्

થોડું ગરમ કરીને ફીણ દૂર કરી, કપડાથી ગાળી શુદ્ધ કરેલા પાણીથી જ સર્વ ક્રિયાઓ કરવી; કાદવાળું/કલુષિત પાણી ત્યજવું.

Verse 51

गन्धवर्णरसैर्दुष्टम् अशुचिस्थानसंस्थितम् पङ्काश्मदूषितं चैव सामुद्रं पल्वलोदकम्

જે પાણીની ગંધ, રંગ અને સ્વાદ બગડ્યા હોય, જે અશુચિ સ્થાને ઠેરવાયું હોય, કાદવ અને પથ્થરથી દૂષિત હોય—સમુદ્રનું હોય કે સ્થિર તળાવનું—તે પૂજામાં અશુદ્ધ ગણાય.

Verse 52

सशैवालं तथान्यैर्वा दोषैर्दुष्टं विवर्जयेत् च्लेअनिन्ग् ओफ़् च्लोथेस् वस्त्रशौचान्वितः कुर्यात् सर्वकार्याणि वै द्विजाः

શેવાળ વગેરે અથવા અન્ય દોષોથી જે દૂષિત હોય તે ત્યજી દેવું. હે દ્વિજ! વસ્ત્રશૌચથી યુક્ત થઈને જ સર્વ કાર્યો—વિશેષે શિવસંબંધિત—કરવા જોઈએ.

Verse 53

नमस्कारादिकं सर्वं गुरुशुश्रूषणादिकम् वस्त्रशौचविहीनात्मा ह्य् अशुचिर्नात्र संशयः

નમસ્કાર વગેરે સર્વ કર્મો અને ગુરુશુશ્રૂષા વગેરે સેવાઓ પણ—જેના આચરણમાં વસ્ત્રશૌચ નથી તે નિઃસંદેહ અશુદ્ધ છે. પતિ શિવની કૃપા ઇચ્છતા પશુ માટે બાહ્ય-આંતરિક શુદ્ધિ શિવપૂજા અને પાશુપત અનુશાસન માટે યોગ્યતા આપે છે.

Verse 54

देवकार्योपयुक्तानां प्रत्यहं शौचमिष्यते इतरेषां हि वस्त्राणां शौचं कार्यं मलागमे

દેવકાર્યમાં ઉપયોગી વસ્ત્રોનું પ્રતિદિન શૌચ (શુદ્ધિ) કરવું વિધાન છે. અન્ય વસ્ત્રોની શુદ્ધિ તો મલિનતા અથવા અશુચિ લાગ્યે કરવી જોઈએ.

Verse 55

वर्जयेत्सर्वयत्नेन वासो ऽन्यैर् विधृतं द्विजाः कौशेयाविकयो रूक्षैः क्षौमाणां गौरसर्षपैः

હે દ્વિજોએ, અન્યોએ ધારણ કરેલું વસ્ત્ર સર્વ પ્રયત્નથી ટાળવું. તેમજ રેશમ કે ઊનનું રૂક્ષ કપડું, અને ક્ષૌમ/લિનનનું કઠોર કરેલું અથવા ફિક્કા સરસવના લેપથી મલિન કરેલું વસ્ત્ર પણ પરિહારવું; શિવપૂજાની શુદ્ધિને તે અવરોધે છે.

Verse 56

श्रीफलैरंशुपट्टानां कुतपानामरिष्टकैः चर्मणां विदलानां च वेत्राणां वस्त्रवन्मतम्

શ્રીફળથી બનેલા અંશુ-પટ્ટ, કુતપ (ઊનના આવરણ) અને અરિષ્ટક; તેમજ ચામડું, ફાટેલા ચામડાના પટ્ટા અને વેત/બાંસની વસ્તુઓ—આ બધું વસ્ત્ર સમાન માનવામાં આવ્યું છે (અતએવ વસ્ત્રદાન સમકક્ષ).

Verse 57

वल्कलानां तु सर्वेषां छत्रचामरयोरपि चैलवच्छौचमाख्यातं ब्रह्मविद्भिर् मुनीश्वरैः

બધા વલ્કલ-વસ્ત્રો માટે, તેમજ છત્ર અને ચામર માટે પણ, વસ્ત્ર જેવી જ શૌચ (શુદ્ધિ) કહેવાઈ છે—એવું બ્રહ્મવિદ્ મુનિશ્રેષ્ઠોએ જણાવ્યું છે.

Verse 58

च्लेअनिन्ग् ओफ़् ओब्जेच्त्स् भस्मना शुध्यते कांस्यं क्षारेणायसम् उच्यते ताम्रमम्लेन वै विप्रास् त्रपुसीसकयोरपि

હે વિપ્રો, કાંસ્ય ભસ્મથી શુદ્ધ થાય છે; લોખંડ ક્ષારથી શુદ્ધ કહેવાય છે; તાંબું અમ્લથી—અને એ જ રીત ટિન (ત્રપુ) તથા સીસા માટે પણ છે.

Verse 59

हैमम् अद्भिः शुभं पात्रं रौप्यपात्रं द्विजोत्तमाः मण्यश्मशङ्खमुक्तानां शौचं तैजसवत्स्मृतम्

હે દ્વિજોત્તમ, સુવર્ણ પાત્રનું શુદ્ધિકરણ શુભ જળથી થાય છે; અને રજત પાત્ર તથા મણિ, પથ્થર, શંખ અને મુક્તાનું શૌચ અગ્નિતત્ત્વ સમ (ધાતુસ્વભાવ જેવું) સ્મૃતમાં કહેલું છે।

Verse 60

अग्नेर् अपां च संयोगाद् अत्यन्तोपहतस्य च रसानामिह सर्वेषां शुद्धिरुत्प्लवनं स्मृतम्

અગ્નિ અને જળના સંયોગથી—અત્યંત દૂષિત થયેલું હોય તોય—અહીં સર્વ રસદ્રવ્યોની શુદ્ધિ ‘ઉત્પ્લવન’ કહેવાય છે એમ સ્મૃતમાં કહ્યું છે।

Verse 61

तृणकाष्ठादिवस्तूनां शुभेनाभ्युक्षणं स्मृतम् उष्णेन वारिणा शुद्धिस् तथा स्रुक्स्रुवयोरपि

તૃણ, કાષ્ઠ વગેરે વસ્તુઓની શુદ્ધિ શુભ જળથી અભ્યુક્ષણ (છાંટવું) દ્વારા કહેવાઈ છે; તેમજ સ્રુક્-સ્રુવ (હોમના ચમચા) પણ ઉષ્ણ જળથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 62

तथैव यज्ञपात्राणां मुशलोलूखलस्य च शृङ्गास्थिदारुदन्तानां तक्षणेनैव शोधनम्

તેમજ યજ્ઞપાત્રો તથા મુસળ-ઉલૂખલ (ઓખળી)નું પણ શુદ્ધિકરણ થાય છે; અને શૃંગ, અસ્થિ, કાષ્ઠ તથા દંત (હાથીદાંત)થી બનેલી વસ્તુઓનું શोधन માત્ર ખુરચવાથી/ઘસવાથી (તક્ષણ) થાય છે।

Verse 63

संहतानां महाभागा द्रव्याणां प्रोक्षणं स्मृतम् असंहतानां द्रव्याणां प्रत्येकं शौचमुच्यते

હે મહાભાગો, એકત્ર રાખેલા દ્રવ્યોની શુદ્ધિ પ્રોક્ષણ (પવિત્ર જળ છાંટવું) દ્વારા સ્મૃત છે; અને અલગ રાખેલા દ્રવ્યોનું શૌચ દરેક વસ્તુ માટે અલગ અલગ કહેવાયું છે।

Verse 64

अभुक्तराशिधान्यानाम् एकदेशस्य दूषणे तावन्मात्रं समुद्धृत्य प्रोक्षयेद्वै कुशांभसा

અભુક્ત ધાન્યના ઢગલામાં જો એક ભાગ દૂષિત થાય, તો એટલો જ ભાગ દૂર કરી બાકીનું કુશા-સંસ્કૃત જળથી પ્રોક્ષણ કરીને શુદ્ધ કરવું, જેથી તે શિવપૂજા માટે યોગ્ય રહે।

Verse 65

शाकमूलफलादीनां धान्यवच्छुद्धिरिष्यते मार्जनोन्मार्जनैर् वेश्म पुनःपाकेन मृन्मयम्

શાક, મૂળ, ફળ વગેરેની શુદ્ધિ પણ ધાન્ય જેવી જ માનવામાં આવી છે. ઘર ઝાડવા-સાફ કરવાથી શુદ્ધ થાય છે, અને માટીનાં વાસણો ફરીથી પકાવવાથી શુદ્ધ થાય છે।

Verse 66

उल्लेखनेनाञ्जनेन तथा संमार्जनेन च गोनिवासेन वै शुद्धा सेचनेन धरा स्मृता

ભૂમિ ખુરચીને સમતલ કરવાથી, લેપન કરવાથી અને ઝાડવાથી શુદ્ધ થાય છે. ગાયોના નિવાસથી પણ તે શુદ્ધ માનવામાં આવી છે; તેમજ પાણી છાંટવાથી પણ ધરા શુદ્ધ સ્મૃત છે।

Verse 67

भूमिस्थम् उदकं शुद्धं वैतृष्ण्यं यत्र गौर्व्रजेत् अव्याप्तं यदमेध्येन गन्धवर्णरसान्वितम्

ભૂમિ પરનું જળ શુદ્ધ માનવામાં આવ્યું છે—વિશેષ કરીને તે, જેમાંથી ગાય તૃપ્તિ સુધી પી શકે. જે જળ અમેધ્યથી અસ્પૃશ્ય હોય અને સુગંધ, વર્ણ તથા રસથી યુક્ત હોય, તે શિવવિધિમાં અર્ઘ્યાદિ અર્પણ માટે યોગ્ય છે।

Verse 68

वत्सः शुचिः प्रस्रवणे शकुनिः फलपातने स्वदारास्यं गृहस्थानां रतौ भार्याभिकाङ्क्षया

પ્રસ્રવણ (સ્રાવ) વિષયમાં વાછરડો શુચિતાનો સંકેત છે, અને ફળ પડવામાં પક્ષી સંકેત છે. ગૃહસ્થ માટે રતિમાં પોતાની જ ધર્મપત્ની પ્રત્યેની ઇચ્છા—પત્ની માટે જ ઊપજેલી આકાંક્ષા—યોગ્ય કહેવાઈ છે।

Verse 69

हस्ताभ्यां क्षालितं वस्त्रं कारुणा च यथाविधि कुशांबुना सुसंप्रोक्ष्य गृह्णीयाद्धर्मवित्तमः

ધર્મવિદ્ પુરુષે પોતાના હાથથી ધોયેલું વસ્ત્ર લેવું; વિધિ મુજબ કરુણાભાવથી કુશા-સંસ્કૃત જળથી સુપ્રોક્ષણ કરીને તેને કર્મમાં ગ્રહણ કરવું।

Verse 70

पण्यं प्रसारितं चैव वर्णाश्रमविभागशः शुचिराकरजं तेषां श्वा मृगग्रहणे शुचिः

વર્ણાશ્રમના વિભાગ મુજબ વેપાર પણ પ્રવર્ત્યો. તેમના માટે ખાણમાંથી પ્રાપ્ત વસ્તુ શુદ્ધ ગણાય છે; અને શિકારમાં મૃગ પકડે ત્યારે કૂતરો પણ શુદ્ધ માનવામાં આવે છે।

Verse 71

छाया च विप्लुषो विप्रा मक्षिकाद्या द्विजोत्तमाः रजो भूर् वायुर् अग्निश् च मेध्यानि स्पर्शने सदा

હે દ્વિજોત્તમો, છાયા, છાંટા પડેલા બિંદુઓ, માખી વગેરે, ધૂળ, પૃથ્વી, વાયુ અને અગ્નિ—સ્પર્શની દૃષ્ટિએ આ સર્વ સદા મેધ્ય (શુદ્ધ) ગણાય છે; એમના સ્પર્શથી અશૌચ થતું નથી।

Verse 72

सुप्त्वा भुक्त्वा च वै विप्राः क्षुत्त्वा पीत्वा च वै तथा ष्ठीवित्वाध्ययनादौ च शुचिरप्याचमेत्पुनः

હે વિપ્રો, સૂઈને અને ભોજન કરીને, છીંકીને તથા પીીને, થૂંકીને પણ—અને વેદાધ્યયન વગેરેના આરંભે—માણસ શુદ્ધ હોય તોય ફરી આચમન કરવું।

Verse 73

पादौ स्पृशन्ति ये चापि पराचमनबिन्दवः ते पार्थिवैः समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्

આચમન પછી જે બિંદુઓ અચાનક પગને સ્પર્શે, તે પૃથ્વી સમાન (તટસ્થ) જાણવાં; તેથી તેમના કારણે બેદરકાર ન બનવું, શૌચમાં સાવધાન રહેવું।

Verse 74

कृत्वा च मैथुनं स्पृष्ट्वा पतितं कुक्कुटादिकम् सूकरं चैव काकादि श्वानमुष्ट्रं खरं तथा

મૈથુન કર્યા પછી, અથવા પતિત (અશુદ્ધ) વ્યક્તિને સ્પર્શ કર્યા પછી, તેમજ કુકડ વગેરે, સૂઅર, કાગડા વગેરે, કૂતરો, ઊંટ અને ગધેડા સાથેના સંપર્કથી અશુદ્ધિ લાગે છે. તેથી શિવપૂજા પહેલાં વિધિપૂર્વક શુદ્ધિ-આચાર કરવો જોઈએ।

Verse 75

यूपं चाण्डालकाद्यांश् च स्पृष्ट्वा स्नानेन शुध्यति रजस्वलां सूतिकां च न स्पृशेदन्त्यजामपि

યૂપ (યજ્ઞસ્તંભ) અથવા ચાંડાલ વગેરેને સ્પર્શ કરવાથી સ્નાનથી શુદ્ધિ થાય છે. પરંતુ રજસ્વલા, સૂતિકા અને અંત્યજા સ્ત્રીને પણ સ્પર્શ ન કરવો જોઈએ।

Verse 76

सूतिकाशौचसंयुक्तः शावाशौचसमन्वितः संस्पृशेन्न रजस्तासां स्पृष्ट्वा स्नात्वैव शुध्यति

જે સૂતિકા-આશૌચ અથવા શાવ-આશૌચથી યુક્ત હોય, તેણે રજસ્વલા સ્ત્રીઓનો સ્પર્શ ન કરવો. જો સ્પર્શ થઈ જાય તો સ્નાનથી જ શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 77

उन्देफ़िलब्ले पेओप्ले नैवाशौचं यतीनां च वनस्थब्रह्मचारिणाम् नैष्ठिकानां नृपाणां च मण्डलीनां च सुव्रताः

યતિ, વનસ્થ બ્રહ્મચારી, નૈષ્ઠિક વ્રતધારી, રાજા તથા મંડલી (નિયમબદ્ધ તપસ્વી)—આ સువ્રતીઓ માટે આશૌચ માનવામાં આવતું નથી. વ્રતનિષ્ઠા અને સંયમથી, પતિ-શિવમાં પરાયણ રહી તેમની શુદ્ધિ સ્થિર રહે છે।

Verse 78

ततः कार्यविरोधाद्धि नृपाणां नान्यथा भवेत् वैखानसानां विप्राणां पतितानामसंभवात्

અતએવ કાર્યના વિરુદ્ધ ન જાય તે માટે રાજાઓ માટે આ અન્યથા થઈ શકે નહીં. અને વૈખાનસ બ્રાહ્મણ ઋષિઓમાં પતિત થવું અસંભવ માનવામાં આવે છે।

Verse 79

असंचयाद् द्विजानां च स्नानमात्रेण नान्यथा तथा संनिहितानां च यज्ञार्थं दीक्षितस्य च

અસંચયજન્ય અશૌચમાં દ્વિજોની શુદ્ધિ માત્ર સ્નાનથી જ થાય છે, અન્ય રીતે નહીં. યજ્ઞમાં ઉપસ્થિત રહેનારાં તથા યજ્ઞાર્થે દીક્ષિતની પણ શુદ્ધિ સ્નાનથી જ નિર્ધારિત છે.

Verse 80

एकाहाद् यज्ञयाजिनां शुद्धिरुक्ता स्वयंभुवा ततस्त्वधीतशाखानां चतुर्भिः सर्वदेहिनाम्

સ્વયંભૂએ કહ્યું છે કે યજ્ઞ કરનારાઓની શુદ્ધિ એક જ દિવસે થાય છે. ત્યારબાદ સર્વ દેહધારીઓની—વિશેષ કરીને વેદશાખા અધ્યયન કરનારાની—શુદ્ધિ ચાર દિવસમાં પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 81

दुरतिओन् ओफ़् देफ़िलेमेन्त् सूतकं प्रेतकं नास्ति त्र्यहाद् ऊर्ध्वम् अमुत्र वै अर्वाग् एकादशाहान्तं बान्धवानां द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો, સૂતક અને પ્રેતક અશૌચ પરલોકમાં ત્રણ દિવસથી વધુ રહેતું નથી; પરંતુ અહીં બંધુઓ માટે તે એકાદશ દિવસ સુધી માન્ય છે.

Verse 82

स्नानमात्रेण वै शुद्धिर् मरणे समुपस्थिते तत ऋतुत्रयादर्वाग् एकाहः परिगीयते

મરણ ઉપસ્થિત થાય ત્યારે શુદ્ધિ ખરેખર માત્ર સ્નાનથી જ થાય છે. અને પ્રથમ ત્રણ ઋતુઓ (અल्पવય)ની અંદર હોય તો અશૌચકાળ એક દિવસ કહેવાયો છે.

Verse 83

सप्तवर्षात् ततश्चार्वाक् त्रिरात्रं हि ततः परम् दशाहं ब्राह्मणानां वै प्रथमे ऽहनि वा पितुः

સાત વર્ષ સુધી એક દિવસનું વિધાન; ત્યારબાદ ત્રણ રાત્રિઓનું. પછી બ્રાહ્મણો માટે દશ દિવસનું અશૌચ—પિતૃનિમિત્તે પ્રથમ દિવસથી પણ—વિધિરૂપે માન્ય છે.

Verse 84

दशाहं सूतिकाशौचं मातुरप्येवमव्ययाः अर्वाक् त्रिवर्षात्स्नानेन बान्धवानां पितुः सदा

પ્રસવજન્ય સૂતિકાશૌચ દસ દિવસ રહે છે; માતા માટે પણ એ જ નિયમ છે. ત્રણ વર્ષથી નાનાં બાળક માટે સ્નાનથી શુદ્ધિ થાય છે; અને પિતૃબાંધવો માટે પણ સદા આ જ વિધાન માનવું.

Verse 85

अष्टाब्दाद् एकरात्रेण शुद्धिः स्याद् बान्धवस्य तु द्वादशाब्दात्ततश्चार्वाक् त्रिरात्रं स्त्रीषु सुव्रताः

આઠ વર્ષ પછી બાંધવ માટે (મૃત્યુ-અશૌચની) શુદ્ધિ એક રાત્રિમાં થાય છે. પરંતુ બાર વર્ષથી આગળ, સુવ્રતા સ્ત્રીઓ માટે ત્રણ રાત્રિ સુધી શુદ્ધિનું પાલન કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 86

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

પુરુષ માટે સપિંડતા સાતમી પેઢીએ નિવૃત્ત થાય છે. અને દસ દિવસ વીતી ગયા પછી અશૌચ માત્ર ત્રણ રાત્રિનું રહે છે. આ રીતે પશુ (બદ્ધ જીવ) માટે અશૌચનો નિયમ નિયત કરાયો છે, જેથી શુદ્ધ થઈ તે શિવોન્મુખ આચારમાં—પતિ શિવના નિયમિત પૂજનમાં—પ્રવૃત્ત થઈ શકે.

Verse 87

ततः संनिहितो विप्रश् चार्वाक् पूर्वं तदेव वै संवत्सरे व्यतीते तु स्नानमात्रेण शुध्यति

પછી ત્યાં ઉપસ્થિત રહેલો તે બ્રાહ્મણ—ચાર્વાક—પૂર્વવત્, એક વર્ષ વીતી ગયા પછી માત્ર સ્નાનથી શુદ્ધ થાય છે.

Verse 88

पुरिफ़िचतिओन् अफ़्तेर् तोउछिन्ग् अ देअद् बोद्य् स्पृष्ट्वा प्रेतं त्रिरात्रेण धर्मार्थं स्नानमुच्यते दाहकानां च नेतॄणां स्नानमात्रमबान्धवे

મૃતદેહને સ્પર્શ કર્યા પછી ધર્માર્થે ત્રણ રાત્રિ સુધી સ્નાન-શુદ્ધિ કહેવાઈ છે. અને દાહ કરનારાઓ તથા શવને લઈ જનારાઓ—જો તે બાંધવ ન હોય—તો માત્ર સ્નાનથી જ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 89

अनुगम्य च वै स्नात्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति आचार्यमरणे चैव त्रिरात्रं श्रोत्रिये मृते

અંત્યેષ્ટિ-યાત્રાનું અનુગમન કરીને સ્નાન કરી ઘીનું આચમન કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે. આચાર્યના અવસાનમાં તથા શ્રોત્રિયના મરણમાં ત્રણ રાત્રિ અશૌચ રહે છે.

Verse 90

पक्षिणी मातुलानां च सोदराणां च वा द्विजाः भूपानां मण्डलीनां च सद्यो नीराष्ट्रवासिनाम्

હે દ્વિજોએ, મામા અથવા સહોદર ભાઈઓ વિષે પક્ષિણી અપશકુન બને, તેમજ રાજાઓ અને મંડલીન શાસકો માટે પણ—જેઓ રાજ્યવિહોણા છે તેઓ તત્કાળ વિનાશ અને સ્થળચ્યુતિ પામે છે.

Verse 91

केवलं द्वादशाहेन क्षत्त्रियाणां द्विजोत्तमाः नाभिषिक्तस्य चाशौचं संप्रमादेषु वै रणे

હે દ્વિજોત્તમો, ક્ષત્રિયોના અશૌચ માત્ર બાર દિવસનું હોય છે. અને જે હજી અભિષિક્ત નથી, તેને યુદ્ધમાં અચાનક દુર્ઘટનાથી મૃત્યુ થાય તો અશૌચ નથી.

Verse 92

वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति इति संक्षेपतः प्रोक्ता द्रव्यशुद्धिरनुत्तमा

વૈશ્ય પંદર દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે અને શૂદ્ર એક માસમાં શુદ્ધ થાય છે. આ રીતે સંક્ષેપમાં દ્રવ્યશુદ્ધિનું અનુત્તમ વિધાન જણાવાયું છે.

Verse 93

अशौचं चानुपूर्व्येण यतीनां नैव विद्यते मेन्स्त्रुअतिओन् त्रेताप्रभृति नारीणां मासि मास्यार्तवं द्विजाः

યતિઓ માટે ક્રમશઃ થતું અશૌચ નથી. અને હે દ્વિજોએ, ત્રેતાયુગથી સ્ત્રીઓમાં માસે માસે આર્તવ (રજઃસ્રાવ) થાય છે.

Verse 94

कृते सकृद् युगवशाज् जायन्ते वै सहैव तु प्रयान्ति च महाभागा भार्याभिः कुरवो यथा

કૃતયુગમાં યુગધર્મના નિયમથી મહાભાગ્યશાળી જન એક જ વાર જન્મ લે છે; અને પ્રાચીન કુરુઓની જેમ તેઓ પત્નીઓ સાથે જ આ લોકમાંથી પ્રસ્થાન કરે છે।

Verse 95

वर्णाश्रमव्यवस्था च त्रेताप्रभृति सुव्रताः भारते दक्षिणे वर्षे व्यवस्था नेतरेष्वथ

હે સુવ્રતો, ત્રેતાયુગથી ભારતના દક્ષિણવર્ષમાં વર્ણ-આશ્રમની સુવ્યવસ્થા સ્થાપિત છે; અન્ય પ્રદેશોમાં તેવી વ્યવસ્થા નથી।

Verse 96

महावीते सुवीते च जंबूद्वीपे तथाष्टसु शाकद्वीपादिषु प्रोक्तो धर्मो वै भारते यथा

મહાવીત અને સુવીતમાં, તેમજ જંબૂદ્વીપમાં અને શાકદ્વીપ વગેરે આઠ પ્રદેશોમાં પણ—ભારતમાં જેમ ધર્મ કહ્યો છે તેમ જ ધર્મ સ્થાપિત હોવાનું જણાવાયું છે।

Verse 97

रसोल्लासा कृते वृत्तिस् त्रेतायां गृहवृक्षजा सैवार्तवकृताद् दोषाद् रागद्वेषादिभिर् नृणाम्

કૃતયુગમાં જીવનવૃત્તિ રસના સ્વયં ઉલ્લાસથી ચાલતી હતી; ત્રેતાયુગમાં તે ઘર અને વૃક્ષોથી ઉપજતી બની. એ જ સ્થિતિમાંથી ઋતુજન્ય દોષને કારણે મનુષ્યોમાં રાગ-દ્વેષ વગેરે ઊભાં થયા।

Verse 98

मैथुनात्कामतो विप्रास् तथैव परुषादिभिः यवाद्याः सम्प्रजायन्ते ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश

હે વિપ્રો, કામવશ મૈથુનથી, તેમજ પરુષ વગેરે પ્રક્રિયાથી, જવ વગેરે ધાન્ય ચૌદ પ્રકારના—ગ્રામ્ય અને અરણ્ય—ઉત્પન્ન થાય છે।

Verse 99

ओषध्यश् च रजोदोषाः स्त्रीणां रागादिभिर् नृणाम् अकालकृष्टा विध्वस्ताः पुनरुत्पादितास् तथा

ઔષધિઓ પણ નષ્ટ થશે; સ્ત્રીઓમાં રજોદોષ વધશે. પુરુષો રાગાદિથી પ્રેરાઈ અકાળે ખેતી-કાપણી કરશે; જે નાશ પામે તે ફરી ઉપજે, પરંતુ વિકૃત અને અસ્થિર રૂપે।

Verse 100

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न संभाष्या रजस्वला प्रथमे ऽहनि चाण्डाली यथा वर्ज्या तथाङ्गना

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી રજસ્વલા સ્ત્રી સાથે પ્રથમ દિવસે વાતચીત ન કરવી. તે દિવસે તે ચાંડાલી સમાન વર્જ્ય ગણાય; તેથી તેને અલગ રાખવી.

Verse 101

द्वितीये ऽहनि विप्रा हि यथा वै ब्रह्मघातिनी तृतीये ऽह्नि तदर्धेन चतुर्थे ऽहनि सुव्रताः

હે સુવ્રતો, બીજા દિવસે તેની પાપાવસ્થા બ્રાહ્મણઘાતિની સમાન કહેવાય છે. ત્રીજા દિવસે તે તેનો અડધો થાય છે અને ચોથા દિવસે તેનાથી પણ ઓછો—આવો ક્રમ જણાવાયો છે।

Verse 102

स्नात्वार्धमासात् संशुद्धा ततः शुद्धिर्भविष्यति आ षोडशात् ततः स्त्रीणां मूत्रवच्छौचमिष्यते

સ્નાન કર્યા પછી અર્ધમાસે તે શુદ્ધ ગણાય; ત્યારબાદ પૂર્ણ શુદ્ધિ થાય. સોળમા દિવસ સુધી સ્ત્રીઓ માટે મૂત્રત્યાગ પછીના શૌચ સમાન તાત્કાલિક શુદ્ધિનું વિધાન છે।

Verse 103

पञ्चरात्रं तथास्पृश्या रजसा वर्तते यदि सा विंशद्दिवसादूर्ध्वं रजसा पूर्ववत्तथा

જો રજઃસ્રાવને કારણે તે પાંચ રાત્રિ સુધી અસ્પૃશ્ય અવસ્થામાં રહે, અને જો તે રજઃ વીસ દિવસથી વધુ ચાલે, તો તેને ફરી પૂર્વવત્ જ તે જ નિયમો મુજબ માનવી.

Verse 104

स्नानं शौचं तथा गानं रोदनं हसनं तथा यानमभ्यञ्जनं नारी द्यूतं चैवानुलेपनम्

સ્નાન, શૌચ, ગાન, રોદન, હાસ્ય, યાત્રા, તેલમર્દન, સ્ત્રી-આસક્તિ, જુગાર અને સુગંધિત લેપન—નિયમકાળે આ બધું સંયમથી વર્જ્ય રાખવું, જેથી શિવપૂજામાં શુદ્ધિ અને એકાગ્રતા રહે।

Verse 105

दिवास्वप्नं विशेषेण तथा वै दन्तधावनम् मैथुनं मानसं वापि वाचिकं देवतार्चनम्

વિશેષ કરીને દિવસમાં ઊંઘ, દાંત ધોવાં/સાફ કરવાં, તેમજ મૈથુનનો માનસિક કે વાચિક આસ્વાદ—દેવતાર્ચન સમયે આ બધું વર્જ્ય રાખવું, જેથી શિવારાધનામાં શુદ્ધિ અને એકાગ્રતા રહે।

Verse 106

वर्जयेत्सर्वयत्नेन नमस्कारं रजस्वला रजस्वलाङ्गनास्पर्शसंभाषे च रजस्वला

રજસ્વલા સ્ત્રીએ સર્વ પ્રયત્નથી નમસ્કાર વગેરે ટાળવા જોઈએ; અને રજસ્વલા સ્ત્રીએ રજસ્વલા સ્ત્રીનો સ્પર્શ તથા તેની સાથે વાતચીત પણ વર્જ્ય રાખવી।

Verse 107

संत्यागं चैव वस्त्राणां वर्जयेत्सर्वयत्नतः स्नात्वान्यपुरुषं नारी न स्पृशेत्तु रजस्वला

વસ્ત્રોનો અયોગ્ય ત્યાગ સર્વ પ્રયત્નથી વર્જ્ય રાખવો. તેમજ રજસ્વલા સ્ત્રીએ સ્નાન કર્યા પછી પણ પતિ સિવાય અન્ય પુરુષને સ્પર્શ ન કરવો।

Verse 108

ईक्षयेद्भास्करं देवं ब्रह्मकूर्चं ततः पिबेत् केवलं पञ्चगव्यं वा क्षीरं वा चात्मशुद्धये

દૈવી ભાસ્કરનું દર્શન કરવું; પછી બ્રહ્મકૂર્ચ પીવું. અથવા આત્મશુદ્ધિ માટે માત્ર પંચગવ્ય કે દૂધનું સેવન કરવું।

Verse 109

चतुर्थ्यां स्त्री न गम्या तु गतो ऽल्पायुः प्रसूयते विद्याहीनं व्रतभ्रष्टं पतितं पारदारिकम्

ચતુર્થી તિથિએ સ્ત્રીગમન કરવું નહીં. એવો અપરાધ કરવાથી અલ્પાયુ સંતાન જન્મે છે—વિદ્યાહીન, વ્રતભ્રષ્ટ, પતિત અને પરસ્ત્રીગામી; તેથી પાશબંધન વધે છે અને પશુ (જીવ) ની પતિ શિવ તરફની ગતિ અટકે છે.

Verse 110

दारिद्र्यार्णवमग्नं च तनयं सा प्रसूयते कन्यार्थिनैव गन्तव्या पञ्चम्यां विधिवत्पुनः

તે (આ અનુષ્ઠાનના પ્રભાવથી) દરિદ્રતાના સમુદ્રમાં ડૂબેલો પુત્ર પણ પ્રસવે છે. અને ફરી પઞ્ચમી તિથિએ કન્યાર્થીએ વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત રીત મુજબ આગળ વધવું જોઈએ.

Verse 111

रक्ताधिक्याद्भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत्पुमान् समे नपुंसकं चैव पञ्चम्यां कन्यका भवेत्

રક્તની અધિકતા હોય તો કન્યા જન્મે છે, અને શુક્રની અધિકતા હોય તો પુત્ર. બંને સમાન હોય તો નપુંસક સ્વભાવની સંતાન થાય; તેમજ પઞ્ચમી દિવસે કન્યાશિશુનું ઘડતર થાય એમ કહેવાય છે.

Verse 112

षष्ठ्यां गम्या महाभागा सत्पुत्रजननी भवेत् पुत्रत्वं व्यञ्जयेत्तस्य जातपुत्रो महाद्युतिः

ષષ્ઠીમાં તે મહાભાગા સ્ત્રી ગમ્ય બને છે અને સદ્પુત્રની જનની થાય છે. ત્યારે ગર્ભ પુત્રત્વનાં લક્ષણો પ્રગટ કરે છે, અને જન્મેલો પુત્ર મહાતેજસ્વી થાય છે.

Verse 113

पुमिति नरकस्याख्या दुःखं च नरकं विदुः पुंसस्त्राणान्वितं पुत्रं तथाभूतं प्रसूयते

‘પુમ્’ નરકનું નામ કહેવાય છે, અને નરકને દુઃખરૂપ માનવામાં આવે છે. તેથી પુત્ર એ છે—જે પુરુષને તે (નરક-દુઃખ)માંથી ત્રાણ આપવાની શક્તિ સાથે જન્મે છે.

Verse 114

सप्तम्यां चैव कन्यार्थी गच्छेत्सैव प्रसूयते अष्टम्यां सर्वसम्पन्नं तनयं सम्प्रसूयते

કન્યાની ઈચ્છા રાખનારે સાતમના દિવસે ગમન કરવું, તેથી કન્યા જ જન્મે છે. આઠમના દિવસે સર્વગુણ સંપન્ન પુત્ર જન્મે છે.

Verse 115

नवम्यां दारिकायार्थी दशम्यां पण्डितो भवेत् एकादश्यां तथा नारीं जनयेत्सैव पूर्ववत्

નોમના દિવસે કન્યાની ઈચ્છાવાળાએ અને દશમના દિવસે પંડિત પુત્રની ઈચ્છાવાળાએ ગમન કરવું. અગિયારશના દિવસે પહેલાની જેમ જ સ્ત્રી કન્યાને જન્મ આપે છે.

Verse 116

द्वादश्यां धर्मतत्त्वज्ञं श्रौतस्मार्तप्रवर्तकम् त्रयोदश्यां जडां नारीं सर्वसंकरकारिणीम्

બારશના દિવસે ધર્મતત્વને જાણનારો અને શ્રૌત-સ્માર્ત કર્મનો પ્રવર્તક પુત્ર થાય છે. તેરસના દિવસે જડ બુદ્ધિવાળી અને સર્વ સંકર કરનારી કન્યા જન્મે છે.

Verse 117

जनयत्यङ्गना यस्मान् न गच्छेत्सर्वयत्नतः चतुर्दश्यां यदा गच्छेत् सा पुत्रजननी भवेत्

જેથી (તેરસના દિવસે) સ્ત્રી અશુભ સંતાનને જન્મ આપે છે, તેથી પૂરા પ્રયત્નથી તે દિવસે ગમન ન કરવું. જો ચૌદશના દિવસે ગમન કરે તો તે પુત્રની માતા બને છે.

Verse 118

पञ्चदश्यां च धर्मिष्ठां षोडश्यां ज्ञानपारगम् स्त्रीणां वै मैथुने काले वामपार्श्वे प्रभञ्जनः

પંદરમી તિથિએ ધર્મિષ્ઠા અને સોળમી તિથિએ જ્ઞાનમાં પારંગત સંતાન થાય છે. મૈથુન કાળે સ્ત્રીઓના ડાબા પડખે શ્વાસ (પ્રભંજન) ચાલવો શુભ છે.

Verse 119

चरेद्यदि भवेन्नारी पुमांसं दक्षिणे लभेत् स्त्रीणां मैथुनकाले तु पापग्रहविवर्जिते

સ્ત્રીના ઋતુકાળમાં પુરુષબીજ જમણી બાજુ સ્થિર થાય અને સમય પાપગ્રહદોષથી રહિત હોય તો પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 120

उक्तकाले शुचिर्भूत्वा शुद्धां गच्छेच्छुचिस्मिताम् इत्येवं संप्रसंगेन यतीनां धर्मसंग्रहे

નિયત કાળે શુચિ બની, શુદ્ધ અને પવિત્ર-સ્મિત (ગુરુ/પૂજ્ય) સન્નિધિએ જવું જોઈએ; આ ક્રમમાં યતિઓના ધર્મનો સંગ્રહ જણાવાયો છે.

Verse 121

सर्वेषामेव भूतानां सदाचारः प्रकीर्तितः यः पठेच्छृणुयाद् वापि सदाचारं शुचिर्नरः

સર્વ પ્રાણીઓ માટે સદાચાર પ્રકીર્તિત છે. શુદ્ધચિત્ત પુરુષ તેને વાંચે કે સાંભળે તો પવિત્ર બને છે.

Verse 122

श्रावयेद्वा यथान्यायं ब्राह्मणान् दग्धकिल्बिषान् ब्रह्मलोकमनुप्राप्य ब्रह्मणा सह मोदते

અથવા નિયમ મુજબ પાપદગ્ધ બ્રાહ્મણો દ્વારા પાઠ/શ્રવણ કરાવી, બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કરીને તે બ્રહ્મા સાથે આનંદ કરે છે.