Adhyaya 72
Adhyaya 72 — Puradāha: Rudra’s Cosmic Chariot, Pāśupata-Vrata, and Brahmā’s Shiva-Stuti
સૂત કહે છે કે ત્રિપુરના વિનાશ માટે વિશ્વકર્માએ એક દિવ્ય રથ રચ્યો, જેના અંગો બ્રહ્માંડના તત્ત્વો સાથે ઓળખાવવામાં આવ્યા છે—સૂર્ય-ચંદ્ર ચક્ર, ઋતુઓ અને કાળના વિભાગો ઘટકો, પર્વતો-સમુદ્રો આધાર; રથ પ્રતીકાત્મક વિશ્વ સમાન બને છે. ઋષિ, અપ્સરા અને ગણોની સ્તુતિ વચ્ચે શિવ રથ પર આરોહણ કરે છે. ગણેશ પ્રથમ વિઘ્નો ઊભાં કરે છે, પછી પૂજિત થતાં પ્રસન્ન થાય છે—મહાકર્મ પહેલાં વિનાયક-પૂજાની આવશ્યકતા સ્થાપિત થાય છે. રુદ્રના ‘પશુત્વ’ ઘોષથી દેવો ભયભીત થાય છે, પરંતુ શિવ આશ્વાસન આપે છે કે પાશુપત-વ્રત બંધનમાંથી મુક્તિ આપે છે. સેનાઓ ભેગી થાય ત્યારે પણ ગ્રંથ શિવનું સહજ સર્વાધિપત્ય દર્શાવે છે—તે માત્ર દૃષ્ટિથી ત્રિપુરને ભસ્મ કરી શકે, છતાં લીલાવશ ધનુષ અને પાશુપતાસ્ત્રથી કાર્ય કરે છે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા ઓંકાર, પંચબ્રહ્મ-રૂપો, યોગ (પ્રત્યાહારથી સમાધિ), તથા લિંગ/અલિંગ તત્ત્વને જોડીને વિસ્તૃત શિવ-સ્તુતિ કરે છે. પ્રસન્ન શિવ વર આપે છે—બ્રહ્મા સારથી બને છે, વિષ્ણુ વાહન; અંતે ફલશ્રુતિ શ્રવણથી શુદ્ધિ, વિજય અને સમૃદ્ધિનું વચન આપી આગળની શૈવ ભક્તિ, વ્રત અને મુક્તિદાયક સ્તુતિ-ઉપદેશો તરફ સેતુ બાંધે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे पुरदाहे नन्दिकेश्वरवाक्यं नाम एकसप्ततितमो ऽध्यायः सूत उवाच शिवस् छरिओत् फ़ोर् देस्त्रुच्तिओन् ओफ़् त्रिपुर अथ रुद्रस्य देवस्य निर्मितो विश्वकर्मणा सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्
આ રીતે શ્રીલિંગમહાપુરાણના પૂર્વભાગમાં ત્રિપુરદાહ પ્રસંગે ‘નંદિકેશ્વરવાક્ય’ નામે બાહોતેરમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—પછી ત્રિપુરના વિનાશ માટે દેવ રુદ્ર માટે વિશ્વકર્માએ સર્વ લોકમય દિવ્ય રથને યત્નપૂર્વક અને આદરથી રચ્યો।
Verse 2
सर्वभूतमयश्चैव सर्वदेवनमस्कृतः सर्वदेवमयश्चैव सौवर्णः सर्वसंमतः
તે સર્વ ભૂતોમાં વ્યાપ્ત છે અને સર્વ દેવો દ્વારા નમસ્કૃત છે. તે સર્વ દેવમય છે; સુવર્ણ તેજથી દીપ્ત, સર્વે દ્વારા સ્વીકૃત છે।
Verse 3
रथाङ्गं दक्षिणं सूर्यो वामाङ्गं सोम एव च दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम्
રથચક્રનો દક્ષિણ ભાગ સૂર્ય છે અને વામ ભાગ ચંદ્ર જ છે. દક્ષિણમાં બાર આરા છે અને ઉત્તર ભાગમાં સોળ આરા કહેવાય છે।
Verse 4
अरेषु तेषु विप्रेन्द्राश् चादित्या द्वादशैव तु शशिनः षोडशारेषु कला वामस्य सुव्रताः
હે વિપ્રેન્દ્રો! તે આરાઓ પર બાર આદિત્યો સ્થિત છે; અને ચંદ્રના સોળ આરાઓ પર વામ ભાગમાં શુભ ક્રમથી સોળ કલાઓ પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 5
ऋक्षाणि च तदा तस्य वामस्यैव तु भूषणम् नेम्यः षडृतवश्चैव तयोर्वै विप्रपुङ्गवाः
ત્યારે, હે વિપ્રપુંગવો, નક્ષત્રમંડળો તેના ડાબા ભાગનું ભૂષણ બન્યા; અને ચક્રની નેમીઓ તથા છ ઋતુઓ તે દિવ્ય અંગોના અલંકાર થયા—એથી પ્રગટ થાય છે કે સર્વ કાળક્રમ અને નિયમ પરમપતિ શ્રીશિવમાં જ પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 6
पुष्करं चान्तरिक्षं वै रथनीडश् च मन्दरः अस्ताद्रिरुदयाद्रिश् च उभौ तौ कूबरौ स्मृतौ
પુષ્કર અને અંતરિક્ષ, રથનીડ અને મન્દર; તેમજ અસ્તાદ્રિ અને ઉદયાદ્રિ—આ બેને ‘કૂબર’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે, જે શિવની નિયત સૃષ્ટિમાં નિર્ધારિત સીમાઓ દર્શાવે છે।
Verse 7
अधिष्ठानं महामेरुर् आश्रयाः केसराचलाः वेगः संवत्सरस्तस्य अयने चक्रसंगमौ
મહામેરુ તેનું અધિષ્ઠાન-અક્ષ છે; કેશરાચલ પર્વતો તેના આશ્રય-આધાર છે. તેની નિયત ગતિ ‘સંવત્સર’ છે, અને તેના બે અયન તે દિવ્ય ચક્રના સંગમ-સંધિ છે।
Verse 8
मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा चाक्षदण्डाः क्षणाश् च वै
આ (કાળગણના)માં મુહૂર્તોને ‘બંધુરા’ એકમો કહેવાયા છે, અને શમ્યાઓ ‘કલા’ તરીકે સ્મરાય છે. તેમજ તેના સૂક્ષ્મ વિભાગો કાષ્ઠા, ઘોણા, અક્ષદંડ અને ક્ષણ તરીકે પણ જણાવાયા છે।
Verse 9
निमेषाश्चानुकर्षाश् च ईषा चास्य लवाः स्मृताः द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ
નિમેષ અને અનુકર્ષ તેના સમય-માપ છે; અને તેની ઈષા ‘લવ’ નામના સૂક્ષ્મ ક્ષણો તરીકે સ્મરાય છે. આ રથનું વરૂથ સ્વયં દ્યૌ (આકાશ) છે, અને તેના બે ધ્વજ સ્વર્ગ તથા મોક્ષ છે।
Verse 10
धर्मो विरागो दण्डो ऽस्य यज्ञा दण्डाश्रयाः स्मृताः दक्षिणाः संधयस्तस्य लोहाः पञ्चाशदग्नयः
ધર્મ અને વૈરાગ્ય જ તેના દંડ કહેવાયા છે; યજ્ઞો તે દંડના આશ્રયે સ્થિત માનવામાં આવ્યા છે. તેની દક્ષિણાઓ તેના સંધિસ્થાનો છે, અને તેના લોહા પચાસ અગ્નિઓ છે.
Verse 11
युगान्तकोटी तौ तस्य धर्मकामावुभौ स्मृतौ ईषादण्डस्तथाव्यक्तं बुद्धिस्तस्यैव नड्वलः
યુગાંત સમયે તેના યુગલરૂપે ધર્મ અને કામ—બન્ને સ્મરાય છે. તેનો ઈષાદંડ અવ્યક્ત છે, અને તેની બુદ્ધિ જ તેનો નડ્વલ (બંધનરશી) છે.
Verse 12
कोणस् तथा ह्यहङ्कारो भूतानि च बलं स्मृतम् इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समन्ततः
કોણ તથા અહંકાર, બળરૂપે સ્મરાતા ભૂતો, અને ઇન્દ્રિયો—આ બધું સર્વ તરફથી તેના ભૂષણ છે.
Verse 13
श्रद्धा च गतिरस्यैव वेदास्तस्य हयाः स्मृताः पदानि भूषणान्येव षडङ्गान्युपभूषणम्
શ્રદ્ધા જ તેની ગતિ છે; વેદો તેના હય (ઘોડા) તરીકે સ્મરાય છે. તેના પગલાં જ તેના ભૂષણ છે, અને ષડંગ (વેદાંગ) તેના ઉપભૂષણ છે.
Verse 14
पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि सुव्रताः वालाश्रयाः पटाश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः
સુવ્રતીજન પુરાણ, ન્યાય, મીમાંસા અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં સ્થિર છે; તેઓ નિયત આચરણનો આશ્રય લે છે, દૃઢ સાધનાનું પટ (વસ્ત્ર) ધારણ કરે છે, અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હોય છે.
Verse 15
मन्त्रा घण्टाः स्मृतास्तेषां वर्णाः पादास्तथाश्रमाः अवच्छेदो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः
તેમના મંત્રો ઘંટની જેમ સ્મરાય છે; વર્ણો પાદ છે અને વર્ણાશ્રમો આધાર છે. પરંતુ તેમનો સાચો અંત નથી—સહસ્રફણભૂષિત અનંત, સર્વ વિભાગોથી પર પરમ પતિ શિવ।
Verse 16
दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश् च ह पुष्कराद्याः पताकाश् च सौवर्णा रत्नभूषिताः
દિશાઓ આ રથના પાદ બની અને ઉપદિશાઓ પણ તેવી જ. પુષ્કરધ્વજ વગેરે તેની પતાકાઓ સુવર્ણમય હતી, રત્નોથી શોભિત।
Verse 17
समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकम्बलिकाः स्मृताः गङ्गाद्याः सरितः श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः
તેના ચાર સમુદ્રો રથના કમ્બળ સમાન સ્મરાયા. ગંગા વગેરે શ્રેષ્ઠ નદીઓ સર્વ આભરણોથી ભૂષિત હતી.
Verse 18
चामरासक्तहस्ताग्राः सर्वाः स्त्रीरूपशोभिताः तत्रतत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम्
ચામર ધારણમાં લાગેલા તેમના હાથના અગ્રભાગ; તેઓ સર્વે સ્ત્રીરૂપની શોભાથી યુક્ત હતા. ત્યાં ત્યાં સ્થિત થઈ રથને શોભાવંત કર્યો.
Verse 19
आवहाद्यास् तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम् सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवाभीषुधराः स्मृताः
આવહા વગેરે સાત શક્તિઓ પણ સ્મૃત છે; ઉત્તમ સુવર્ણમય સોપાનનું પણ વર્ણન છે. સારથિ ભગવાન બ્રહ્મા છે અને દેવો રશ્મિ/લગામ ધારણ કરનાર તરીકે સ્મૃત।
Verse 20
प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम् लोकालोकाचलस्तस्य ससोपानः समन्ततः
તે વિશ્વલિંગ માટે બ્રહ્મા પ્રેરક પ્રતિોદ છે; પવિત્ર પ્રણવ ‘ઓં’ તેનું બ્રહ્મ-દૈવત છે. લોકાલોક પર્વત તેની સીમા છે અને ચારે તરફ ઉપાસના-યોગના સોપાન સમાન પગથિયાં છે.
Verse 21
विषमश् च तदा बाह्यो मानसाद्रिः सुशोभनः नासाः समन्ततस्तस्य सर्व एवाचलाः स्मृताः
ત્યારે બહારની બાજુ અસમાન ભૂરૂપ ધરાવતો શોભન માનસાદ્રિ પ્રગટ થયો; અને તેની ચારે તરફની નાસા-સદૃશ ઊંચાણો તથા પ્રક્ષેપો સર્વે પર્વતો તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 22
तलाः कपोताः कापोताः सर्वे तलनिवासिनः मेरुरेव महाछत्रं मन्दरः पार्श्वडिण्डिमः
તલ, કપોત અને કાપોત—આ બધા તલ પ્રદેશના નિવાસી છે. મેરુ પોતે મહાછત્ર સમાન છે અને મંદર તેની બાજુનો ડિણ્ડિમ (નગાડો) સમાન છે.
Verse 23
शैलेन्द्रः कार्मुकं चैव ज्या भुजङ्गाधिपः स्वयम् कालरात्र्या तथैवेह तथेन्द्रधनुषा पुनः
અહીં શૈલેન્દ્ર જ ધનુષ છે અને તેની જ્યા સ્વયં નાગાધિપતિ છે. એ જ રીતે અહીં કાલરાત્રિ પણ છે અને ફરી ઇન્દ્રધનુષ પણ (ધનુષરૂપે) છે.
Verse 24
घण्टा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी इषुर्विष्णुर्महातेजाः शल्यं सोमः शरस्य च
ઘંટા દેવી સરસ્વતી છે; ધનુષ શ્રુતિરૂપ વેદ છે. બાણ મહાતેજસ્વી વિષ્ણુ છે; અને શરનું શલ્ય તથા સાર સોમ (ચંદ્ર) છે.
Verse 25
कालाग्निस्तच्छरस्यैव साक्षात्तीक्ष्णः सुदारुणः अनीकं विषसम्भूतं वायवो वाजकाः स्मृताः
એ જ બાણ સાક્ષાત્ કાલાગ્નિ બની ગયું—અતિ તીક્ષ્ણ અને અત્યંત ભયાનક. વિષમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું તે દળ ‘વાજક’ નામના વાયુઓ તરીકે સ્મરાય છે, જે તેને આગળ ધપાવે છે.
Verse 26
एवं कृत्वा रथं दिव्यं कार्मुकं च शरं तथा सारथिं जगतां चैव ब्रह्माणं प्रभुमीश्वरम्
આ રીતે દિવ્ય રથ, ધનુષ્ય અને બાણ તૈયાર કરીને, જગતોના પ્રભુ ઈશ્વર બ્રહ્માને જ સારથી તરીકે નિયુક્ત કર્યા.
Verse 27
आरुरोह रथं दिव्यं रणमण्डनधृग् भवः सर्वदेवगणैर्युक्तं कम्पयन्निव रोदसी
યુદ્ધના આભૂષણો ધારણ કરનાર ભવ (ભગવાન શિવ) દિવ્ય રથ પર આરોહણ કર્યા. સર્વ દેવગણોથી યુક્ત થઈ, જાણે દ્યાવા-પૃથ્વી બંનેને કંપાવી રહ્યા હોય તેમ લાગ્યું.
Verse 28
शिव मोउन्त्स् थे छरिओत् ऋषिभिः स्तूयमानश् च वन्द्यमानश् च बन्दिभिः उपनृत्तश्चाप्सरसां गणैर्नृत्यविशारदैः
શિવ રથ પર આરોહણ કર્યા—ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત, વંદીઓ દ્વારા વંદિત; અને નૃત્યમાં નિપુણ અપ્સરાઓના ગણ નજીક નૃત્ય કરતાં તેમની સાથે રહ્યા.
Verse 29
सुशोभमानो वरदः सम्प्रेक्ष्यैव च सारथिम् तस्मिन्नारोहति रथं कल्पितं लोकसंभृतम्
વરદાન આપનાર પ્રભુ અતિ શોભાયમાન હતા. તેમણે માત્ર સારથી તરફ નજર કરી અને લોકોથી ધારિત તથા દિવ્ય રીતે કલ્પિત એવા તે રથ પર આરોહણ કર્યું.
Verse 30
शिरोभिः पतिता भूमीं तुरगा वेदसंभवाः अथाधस्ताद्रथस्यास्य भगवान् धरणीधरः
વેદથી ઉત્પન્ન થયેલા અશ્વો માથા પર પડી ધરતી પર પટકાયા; અને આ રથની નીચે ભગવાન ધરણિધર આધારરૂપે સ્થિત રહ્યા।
Verse 31
वृषेन्द्ररूपी चोत्थाप्य स्थापयामास वै क्षणम् क्षणान्तरे वृषेन्द्रो ऽपि जानुभ्यामगमद्धराम्
વૃષેન્દ્રનું રૂપ ધારણ કરીને તેમણે તેને ઉઠાવી ક્ષણમાત્ર સીધું ઊભું રાખ્યું; પરંતુ ક્ષણાંતરે એ બળવાન વૃષેન્દ્ર ફરી ઘૂંટણીએ ધરતી પર ઢળી પડ્યો।
Verse 32
अभीषुहस्तो भगवान् उद्यम्य च हयान् विभुः स्थापयामास देवस्य वचनाद्वै रथं शुभम्
લગામ હાથમાં લઈને સર્વવ્યાપી ભગવાને અશ્વોને ઉઠાવ્યા અને દેવના વચન અનુસાર તે શુભ રથને દૃઢપણે સ્થાપિત કર્યો।
Verse 33
ततो ऽश्वांश्चोदयामास मनोमारुतरंहसः पुराण्युद्दिश्य खस्थानि दानवानां तरस्विनाम्
પછી તેમણે મન અને પવન જેટલા વેગવાળા અશ્વોને દોડાવ્યા અને પરાક્રમી દાનવોના આકાશસ્થ પ્રાચીન દુર્ગો તરફ નિશાન સાધ્યું।
Verse 34
अथाह भगवान् रुद्रो देवानालोक्य शङ्करः पशूनामाधिपत्यं मे दत्तं हन्मि ततो ऽसुरान्
ત્યારે ભગવાન રુદ્ર—શંકર—દેવોને જોઈને બોલ્યા: “પશુઓ (બંધ જીવ) પરનું અધિપત્ય મને અપાયું છે; તેથી હું અસુરોને સંહારું છું।”
Verse 35
पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा नैव सत्तमाः
હે સુરોત્તમો, દેવો તથા અન્ય સત્તાઓને અલગથી ‘પશુ’ તરીકે નિર્ધારિત કર્યા પછી જ તેઓ બલિ માટે યોગ્ય ગણાય; અન્યથા નહિ—એવું શ્રેષ્ઠ ધર્મજ્ઞો કહે છે।
Verse 36
इति श्रुत्वा वचः सर्वं देवदेवस्य धीमतः विषादमगमन् सर्वे पशुत्वं प्रति शङ्किताः
દેવદેવ એવા ધીમાન પ્રભુના સર્વ વચન સાંભળી તેઓ બધા નિરાશ થયા અને ‘પશુત્વ’—પાશબંધનની સ્થિતિ—વિશે શંકિત બન્યા।
Verse 37
तेषां भावं ततो ज्ञात्वा देवस्तानिदमब्रवीत् मा वो ऽस्तु पशुभावे ऽस्मिन् भयं विबुधसत्तमाः
તેમની આંતરિક સ્થિતિ જાણી દેવે કહ્યું—હે વિબુધશ્રેષ્ઠો, આ ‘પશુભાવ’માં તમને ભય ન થાઓ।
Verse 38
श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः यो वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति
સાંભળો—‘પશુભાવ’માંથી વિમોચનનો ઉપાય અવશ્ય કરવો જોઈએ. જે ખરેખર દિવ્ય પાશુપત માર્ગનું આચરણ કરશે તે મુક્ત થશે।
Verse 39
पशुत्वादिति सत्यं च प्रतिज्ञातं समाहिताः ये चाप्यन्ये चरिष्यन्ति व्रतं पाशुपतं मम
‘પશુત્વ’ સત્ય છે—એવું તેમણે સ્થિરચિત્તે પ્રતિજ્ઞા કરી. અને જે અન્ય પણ મારા પાશુપત વ્રતનું આચરણ કરશે, તેઓ પણ તે સાધન-શિસ્તમાં પ્રવેશ કરશે।
Verse 40
मोक्ष्यन्ति ते न संदेहः पशुत्वात् सुरसत्तमाः नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्धं वर्षकत्रयम्
હે દેવશ્રેષ્ઠો, તેમાં કોઈ સંદેહ નથી કે તેઓ મોક્ષ પામશે. પશુત્વ (બંધિત જીવની સ્થિતિ)માં રહીને પણ તેઓ નૈષ્ઠિક વ્રતના દૃઢ પાલનથી—બાર વર્ષ અથવા તેનું અર્ધ, એટલે ત્રણ વર્ષ—આચરી મુક્તિ મેળવે છે.
Verse 41
शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः
જે કોઈ અન્યને શુશ્રૂષા—ભક્તિસેવા અને સતર્ક અનુશાસન—કરાવે છે, તે પશુત્વમાંથી મુક્ત થાય છે. તેથી, હે સુરોત્તમો, આ પરમ અને દિવ્ય માર્ગનું આચરણ કરો.
Verse 42
तथेति चाब्रुवन्देवाः शिवे लोकनमस्कृते तस्माद्वै पशवः सर्वे देवासुरनराः प्रभोः
‘તથાસ્તુ’ કહી દેવોએ લોકનમસ્કૃત શિવને ઉત્તર આપ્યો. તેથી, હે પ્રભુ, દેવ, અસુર અને માનવ—બધા જ ખરેખર પશુ છે; પતિ (સ્વામી)ના અધિન.
Verse 43
रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः यः पशुस्तत्पशुत्वं च व्रतेनानेन संत्यजेत्
રુદ્ર જ પશુપતિ છે અને પશુના પાશ (બંધન)ને છોડી મુક્ત કરનાર પણ એ જ છે. આ વ્રતના આચરણથી ‘પશુ’ એવો જીવ પોતાનું પશુત્વ—બંધિત સ્થિતિ—ત્યજી દે છે.
Verse 44
तत्कृत्वा न च पापीयान् इति शास्त्रस्य निश्चयः गणेश पचिफ़िएद् ततो विनायकः साक्षाद् बालो ऽबालपराक्रमः
તે કરવાથી મનુષ્ય પાપથી લિપ્ત થતો નથી—આ શાસ્ત્રનો નિશ્ચિત નિર્ણય છે. ત્યારબાદ ગણેશ પ્રસન્ન થયા અને વિનાયક સాక్షાત પ્રગટ થયા—રૂપે બાળક, પરંતુ પરાક્રમે અબાળ (અપરિમિત) શક્તિશાળી.
Verse 45
अपूजितस्तदा देवैः प्राह देवान्निवारयन् श्रीविनायक उवाच मामपूज्य जगत्यस्मिन् भक्ष्यभोज्यादिभिः शुभैः
ત્યારે દેવોએ પૂજા ન કરી હોવાથી શ્રીવિનાયક દેવોને અટકાવી બોલ્યા— “આ જગતમાં શુભ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય વગેરે અર્પણ કરીને પહેલાં મારી પૂજા કર્યા વિના…”
Verse 46
कः पुमान्सिद्धिमाप्नोति देवो वा दानवो ऽपि वा ततस्तस्मिन् क्षणादेव देवकार्ये सुरेश्वराः
દેવ હોય કે દાનવ પણ—કોણ સિદ્ધિ પામે? ત્યારબાદ એ જ ક્ષણે સુરેશ્વરો દેવકાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયા અને તેને ઝડપથી સિદ્ધ કર્યું।
Verse 47
विघ्नं करिष्ये देवेश कथं कर्तुं समुद्यताः ततः सेन्द्राः सुराः सर्वे भीताः सम्पूज्य तं प्रभुम्
“હે દેવેશ! હું વિઘ્ન ઊભું કરીશ—તમે આ કાર્ય કેવી રીતે કરવા ઉદ્યત છો?” ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવ ભયભીત થઈ તે પ્રભુની પૂજા કરવા લાગ્યા।
Verse 48
भक्ष्यभोज्यादिभिश्चैव उण्डरैश्चैव मोदकैः अब्रुवंस्ते गणेशानं निर्विघ्नं चास्तु नः सदा
ભક્ષ્ય-ભોજ્ય વગેરે, લાડુ અને મોદક અર્પણ કરીને તેમણે ગણેશને કહ્યું— “અમારું કાર્ય સદા નિર્વિઘ્ન રહે।”
Verse 49
भवो ऽप्यनेकैः कुसुमैर् गणेशं भक्ष्यैश् च भोज्यैः सुरसैः सुगन्धैः /* आलिङ्ग्य चाघ्राय सुतं तदानीमपूजयत्सर्वसुरेन्द्रमुख्यः
ત્યારે ભવ (શિવ) એ પણ અનેક પુષ્પો તથા સુગંધિત, રસાળ ભક્ષ્ય-ભોજ્યથી ગણેશની પૂજા કરી. દેવೇಂದ್ರોના પણ અગ્રગણ્ય પ્રભુએ પુત્રને આલિંગન કરી સ્નેહથી તેના મસ્તકને સૂંઘી તે ક્ષણે જ સન્માન આપ્યું।
Verse 50
सम्पूज्य पूज्यं सह देवसंघैर् विनायकं नायकमीश्वराणाम् गणेश्वरैरेव नगेन्द्रधन्वा पुरत्रयं दग्धुमसौ जगाम
દેવસંઘો સહિત પૂજ્ય વિનાયક—ઈશ્વરોના નાયક—ની વિધિવત્ પૂજા કરીને, ગણેશ્વરો સાથે નગેન્દ્રધન્વા શંભુ ત્રિપુર દગ્ધ કરવા પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 51
अर्म्य् ओफ़् थे गोद्स् तं देवदेवं सुरसिद्धसंघा महेश्वरं भूतगणाश् च सर्वे गणेश्वरा नन्दिमुखास्तदानीं स्ववाहनैरन्वयुरीशमीशाः
ત્યારે દેવ-સિદ્ધોના સંઘો અને સર્વ ભૂતગણ—નંદિમુખ આદિ ગણેશ્વરોના નેતૃત્વમાં—દેવદેવ મહેશ્વર, પરમ ઈશને, દરેકે પોતાના પોતાના વાહનથી અનુસર્યા।
Verse 52
अग्रे सुराणां च गणेश्वराणां तदाथ नन्दी गिरिराजकल्पम् विमानमारुह्य पुरं प्रहर्तुं जगाम मृत्युं भगवानिवेशः
ત્યારે દેવો અને ગણેશ્વરોના અગ્રભાગે, ગિરિરાજ સમ પરાક્રમી નંદી વિમાન પર આરોહણ કરીને તે પુર પર પ્રહાર કરવા ગયો; ભગવત્શક્તિથી આવિષ્ટ થઈ તે જાણે મૃત્યુરૂપે આગળ વધ્યો।
Verse 53
यान्तं तदानीं तु शिलादपुत्रम् आरुह्य नागेन्द्रवृषाश्ववर्यान् देवास्तदानीं गणपाश् च सर्वे गणा ययुः स्वायुधचिह्नहस्ताः
ત્યારે શિલાદપુત્ર (નંદી) પ્રસ્થાન કરતાં જ, દેવો અને સર્વ ગણો પણ એ જ સમયે નાગેન્દ્ર, શ્રેષ્ઠ વૃષભ અને ઉત્તમ અશ્વો પર આરોહણ કરીને ચાલ્યા; દરેકના હાથમાં પોતાના પોતાના આયુધચિહ્નો હતા।
Verse 54
खगेन्द्रमारुह्य नगेन्द्रकल्पं खगध्वजो वामत एव शंभोः /* जगाम जगतां हिताय पुरत्रयं दग्धुमलुप्तशक्तिः
ગરુડ પર આરોહણ કરીને, નગેન્દ્ર સમ ધ્વજ ધારણ કરનાર ખગધ્વજ શંભુના ડાબા ભાગે ગયો। અક્ષય શક્તિથી યુક્ત થઈ, જગતના હિત માટે ત્રિપુર દગ્ધ કરવા ગયો।
Verse 55
तं सर्वदेवाः सुरलोकनाथं समन्ततश्चान्वयुरप्रमेयम् /* सुरासुरेशं सहस्ररश्मिर् भगवान् सुतीक्ष्णः
સર્વ દેવોએ તે અપ્રમેય પ્રભુને ચારે તરફથી ઘેરી અનુસરણ કર્યું—જે સૂરલોકના નાથ, દેવ‑અસુરોના અધિપતિ, સહસ્ર‑રશ્મિ, પરમ તેજસ્વી અને મહાબલવાન ભગવાન હતા।
Verse 56
रराज मध्ये भगवान्सुराणां विवाहनो वारिजपत्रवर्णः यथा सुमेरोः शिखराधिरूढः सहस्ररश्मिर् भगवान् सुतीक्ष्णः
દેવતાઓની વચ્ચે તે ભગવાન વિમાનસ્થ થઈ કમળપત્રવર્ણ તેજથી ઝળહળ્યા—જેમ સુમેરુના શિખર પર સ્થિત સહસ્ર‑રશ્મિ સૂર્ય, અત્યંત દીપ્ત અને દિવ્ય।
Verse 57
सहस्रनेत्रः प्रथमः सुराणां गजेन्द्रमारुह्य च दक्षिणे ऽस्य जगाम रुद्रस्य पुरं निहन्तुं यथोरगांस्तत्र तु वैनतेयः
સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્ર, દેવોમાં અગ્ર, ગજેન્દ્ર પર આરૂઢ થઈ તેની દક્ષિણ બાજુથી આગળ વધ્યો—રુદ્રના પુરને નાશ કરવા; જેમ ત્યાં વૈનતેય ગરુડ સર્પોના સંહાર માટે ઝંપલાવે છે।
Verse 58
तं सिद्धगन्धर्वसुरेन्द्रवीराः सुरेन्द्रवृन्दाधिपम् इन्द्रम् ईशम् समन्ततस्तुष्टुवुरिष्टदं ते जयेति शक्रं वरपुष्पवृष्ट्या
ત્યારે સિદ્ધો, ગંધર્વો અને દેવવીરોએ દેવગણોના સમૂહના અધિપતિ, ઇષ્ટફલદાતા ઇન્દ્ર‑ઈશ્વર શક્રની ચારે તરફથી સ્તુતિ કરી. ‘જય’ કહીને તેમણે ઉત્તમ પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવી।
Verse 59
तदा ह्यहल्योपपतिं सुरेशं जगत्पतिं दिविष्ठाः /* प्रणेमुरालोक्य सहस्रनेत्रं सलीलमंबा तनयं यथेन्द्रम्
ત્યારે દિવ્યલોકવાસીઓ સહસ્રનેત્ર, અહલ્યાપતિ, સુરેશ, જગત્પતિ પ્રભુને જોઈ ભક્તિથી પ્રણામ કરવા લાગ્યા—જેમ લીલામાં સ્વચ્છંદ વિહાર કરનાર અંબાતનય ઇન્દ્રને જોઈ લોકો નમે છે।
Verse 60
यमपावकवित्तेशा वायुर्निरृतिरेव च अपाम्पतिस् तथेशानो भवं चानु समागताः
યમ, પાવક, ધનાધિપ કુબેર, વાયુ અને નિરૃતિ, તેમજ જળોના સ્વામી વરુણ અને ઈશાન—આ સર્વે ભવ (શિવ)ના અનુગામી બની એકત્ર થયા।
Verse 61
वीरभद्रो रणे भद्रो नैरृत्यां वै रथस्य तु वृषभेन्द्रं समारुह्य रोमजैश् च समावृतः
યુદ્ધમાં મંગલમય અને પરાક્રમી વીરભદ્ર નૈરૃત્ય દિશામાં રથની બાજુએ સ્થિત થયો; વૃષભેન્દ્ર પર આરોહણ કરીને, રોમાઞ્ચિત રોમોથી આવૃત, ભયંકર રૂપે ઊભો રહ્યો।
Verse 62
सेवां चक्रे पुरं हन्तुं देवदेवं त्रियंबकम् महाकालो महातेजा महादेव इवापरः
પુરના વિનાશ માટે તેણે દેવદેવ ત્ર્યંબકની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરી; મહાતેજસ્વી મહાકાલ જાણે બીજો મહાદેવ બનીને સ્થિત રહ્યો।
Verse 63
वायव्यां सगणैः सार्धं सेवां चक्रे रथस्य तु
વાયવ્ય દિશામાં, પોતાના ગણો સાથે, તેણે તે રથની નિયત સેવા-પરિચર્યા કરી।
Verse 64
षण्मुखो ऽपि सह सिद्धचारणैः सेनया च गिरिराजसंनिभः देवनाथगणवृन्दसंवृतो वारणेन च तथाग्निसंभवः
અગ્નિસંભવ ષણ્મુખ સ્કંદ પણ સિદ્ધ-ચરણો સાથે, ગિરિરાજ સમાન વિશાળ સેનાને લઈને આગળ વધ્યો; દેવનાથો અને ગણવૃંદોથી ઘેરાયેલો, તથા ગજવાહનથી યુક્ત હતો।
Verse 65
विघ्नं गणेशो ऽप्यसुरेश्वराणां कृत्वा सुराणां भगवानविघ्नम् विघ्नेश्वरो विघ्नगणैश् च सार्धं तं देशमीशानपदं जगाम
ત્યારે વિઘ્નેશ્વર ભગવાન ગણેશે અસુરોના અધિપતિઓ માટે વિઘ્નો ઊભાં કર્યા અને દેવોના માર્ગને નિર્વિઘ્ન કર્યો. પછી તે પોતાના વિઘ્ન-ગણો સાથે ઈશાનપદ, પરમપતિ શિવના ધામે ગયો.
Verse 66
काली तदा कालनिशाप्रकाशं शूलं कपालाभरणा करेण प्रकम्पयन्ती च तदा सुरेन्द्रान् महासुरासृङ्मधुपानमत्ता
ત્યારે કપાલાભરણોથી શોભિત કાળીએ કાળરાત્રિ સમાન પ્રકાશમાન ત્રિશૂલ હાથમાં ધારણ કર્યો. મહાસુરોના રક્તરૂપ મધુ પીને મત્ત બની તેણે દેવೇಂದ್ರોને પણ કંપાવી દીધા.
Verse 67
मत्तेभगामी मदलोलनेत्रा मत्तैः पिशाचैश् च गणैश् च मत्तैः मत्तेभचर्मांबरवेष्टिताङ्गी ययौ पुरस्ताच्च गणेश्वरस्य
મત્ત હાથી જેવી ચાલ અને મદથી ડોલતી નજરવાળી તે દેવી, મત્ત પિશાચો અને ઉન્મત્ત ગણોથી ઘેરાઈ આગળ વધી. તેના અંગો મત્ત ગજચર્મના વસ્ત્રથી વેષ્ટિત હતા; તે ગણેશ્વરના આગળ આગળ ગઈ.
Verse 68
तां सिद्धगन्धर्वपिशाचयक्षविद्याधराहीन्द्रसुरेन्द्रमुख्याः प्रणेमुरुच्चैरभितुष्टुवुश् च जयेति देवीं हिमशैलपुत्रीम्
સિદ્ધો, ગંધર્વો, પિશાચો, યક્ષો, વિદ્યાધરો, નાગરાજો અને દેવೇಂದ್ರોમાં મુખ્યોએ તે દેવી—હિમશૈલપુત્રી—ને પ્રણામ કર્યા. ઊંચા સ્વરે સ્તુતિ કરીને બોલ્યા—“દેવીને જય!”
Verse 69
मातरः सुरवरारिसूदनाः सादरं सुरगणैः सुपूजिताः मातरं ययुरथ स्ववाहनैः स्वैर्गणैर्ध्वजधरैः समन्ततः
પછી દેવશ્રેષ્ઠોના શત્રુઓનો સંહાર કરનાર દિવ્ય માતાઓ, દેવગણો દ્વારા આદરપૂર્વક પૂજિત થઈ, પોતાના પોતાના વાહનો પર આરોહણ કરી. ધ્વજધારી પોતાના ગણોથી ચારે બાજુ ઘેરાઈ, તેઓ માતા—પરમ શક્તિ— તરફ પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 70
दुर्गारूढमृगाधिपा दुरतिगा दोर्दण्डवृन्दैः शिवा बिभ्राणाङ्कुशशूलपाशपरशुं चक्रासिशङ्खायुधम् प्रौढादित्यसहस्रसदृशैर्नेत्रैर्दहन्ती पथं बालाबालपराक्रमा भगवती दैत्यान्प्रहर्तुं ययौ
દુર્ગાના સિંહ પર આરૂઢ શુભા શિવા—અજેય, પરાક્રમી અનેક ભુજાઓથી યુક્ત—અંકુશ, શૂલ, પાશ, પરશુ, ચક્ર, ખડ્ગ અને શંખ એવા આયુધો ધારણ કરતી હતી. સહસ્ર પ્રચંડ સૂર્ય સમાન નેત્રોથી માર્ગને દહન કરતી, અતુલ પરાક્રમવાળી તે ભગવતી દૈત્યોનો સંહાર કરવા નીકળી।
Verse 71
तं देवमीशं त्रिपुरं निहन्तुं तदा तु देवेन्द्ररविप्रकाशाः गजैर्हयैः सिंहवरै रथैश् च वृषैर्ययुस्ते गणराजमुख्याः
ત્યારે ત્રિપુરનો સંહાર કરવા, ઇન્દ્ર અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી શિવગણોના અગ્રણી નેતાઓ પરમ ઈશ દેવ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા. તેઓ હાથી, ઘોડા, શ્રેષ્ઠ સિંહ, રથ અને વृषભ પર આરૂઢ થઈ આગળ વધ્યા।
Verse 72
हलैश् च फालैर् मुसलैर् भुशुण्डैर् गिरीन्द्रकूटैर् गिरिसन्निभास्ते ययुः पुरस्ताद्धि महेश्वरस्य सुरेश्वरा भूतगणेश्वराश् च
હળ, ફાળ, મુસળ, ભુશુણ્ડ અને ગિરિરાજના શિખરો સુધીને ધારણ કરીને—પર્વત સમાન આકારવાળા—દેવાધિપતિઓ અને ભૂતગણોના અધિપતિઓ મહેશ્વરના આગળ આગળ વધ્યા।
Verse 73
तथेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः सुरा गणेशाश् च गणेशमीशम् जयेति वाग्भिर् भगवन्तमूचुः किरीटदत्ताञ्जलयः समन्तात्
ત્યારે ઇન્દ્ર, પદ્મોદ્ભવ (બ્રહ્મા) અને વિષ્ણુ વગેરે દેવો તથા શિવગણોના મુખ્યોએ સર્વાધીશ ભગવાન ગણેશને ચારે તરફથી સંબોધ્યા. મુકુટ બાજુએ મૂકી, અંજલિ જોડીને તેમણે કહ્યું—“જય હો, હે ભગવન!”
Verse 74
ननृतुर्मुनयः सर्वे दण्डहस्ता जटाधराः ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचराः सिद्धचारणाः पुरत्रयं च विप्रेन्द्राः प्राणदत्सर्वतस् तथा
દંડ હાથમાં લઈને, જટાધારી બધા મુનિઓ આનંદથી નૃત્ય કરવા લાગ્યા. આકાશચારી સિદ્ધો અને ચારણોએ પુષ્પવર્ષા વરસાવી. અને હે વિપ્રેન્દ્ર, ત્રિપુરની ત્રણેય નગરીઓ પણ સર્વ દિશાઓથી તેમ જ પ્રાણ ત્યાગવા લાગી।
Verse 75
गणेश्वरैर् देवगणैश् च भृङ्गी सहावृतः सर्वगणेन्द्रवर्यः जगाम योगी त्रिपुरं निहन्तुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः
ગણેશ્વરો અને દેવગણોથી ઘેરાયેલ, ભૃંગીને સાથે લઈને, સર્વ ગણાધિપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ એ મહાયોગી—ત્રિપુરનો નાશ કરવા, મહેન્દ્રની જેમ દિવ્ય વિમાન પર આરોહણ કરી પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 76
केशो विगतवासाश् च महाकेशो महाज्वरः सोमवल्ली सवर्णश् च सोमपः सेनकस् तथा
તે કેશ છે, અને વિગતવાસ—આવરણોથી પરે; તે મહાકેશ, મહાજ્વર—બંધન દહન કરનાર. તે સોમવલ્લી, સવર્ણ—સમરૂપ સર્વવ્યાપી તેજ; તે સોમપ, અને સેનક—દેવસેનાનો સંચાલક પ્રભુ છે।
Verse 77
सोमधृक् सूर्यवाचश् च सूर्यपेषणकस् तथा सूर्याक्षः सूरिनामा च सुरः सुन्दर एव च
તે સોમધૃક—ચંદ્ર ધારણ કરનાર; સૂર્યવાચ—સૂર્યસમાન વાણીવાળો; સૂર્યપેષણક—સૂર્યની જેમ સર્વને પકવી પરિપક્વ કરનાર. તે સૂર્યાક્ષ—સૂર્યનેત્ર; સૂરિનામા—‘સૂરી’ નામે પ્રસિદ્ધ; સૂર—દિવ્ય દેવ; અને એકમાત્ર સુંદર પ્રભુ છે।
Verse 78
प्रकुदः ककुदन्तश् च कम्पनश् च प्रकम्पनः इन्द्रश् चेन्द्रजयश्चैव महाभीर् भीमकस् तथा
તે પ્રકુદ, કકુદંત; કમ્પન અને પ્રકમ્પન—જગતને કંપાવનાર. તે ઇન્દ્ર, અને ઇન્દ્રજય—ઇન્દ્રને પણ જીતનાર; તે મહાભીર—અતિભયંકર, અને ભીમક—ભયપ્રદ પ્રભુ છે।
Verse 79
शताक्षश्चैव पञ्चाक्षः सहस्राक्षो महोदरः यमजिह्वः शताश्वश् च कण्ठनः कण्ठपूजनः
તે શતાક્ષ—શતનેત્ર, અને પંચાક્ષ—પંચાક્ષરી સ્વરૂપ પ્રભુ; સહસ્રાક્ષ—સહસ્રનેત્ર, મહોદર—વિરાટ ઉદરવાળો. તે યમજિહ્વ—યમસમાન સંયમ-ન્યાયની જિહ્વા; શતાશ્વ—શત અશ્વ સમ વેગવાન; કણ્ઠન—કંઠનું મથન કરનાર, અને કણ્ઠપૂજન—કંઠમાં પૂજિત નીલકંઠ, જે લોકરક્ષાર્થે વિષ ધારણ કરે છે।
Verse 80
द्विशिखस् त्रिशिखश्चैव तथा पञ्चशिखो द्विजाः मुण्डो ऽर्धमुण्डो दीर्घश् च पिशाचास्यः पिनाकधृक्
હે દ્વિજોય! તે દ્વિશિખ, ત્રિશિખ તથા પંચશિખ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; મુંડિત, અર્ધમુંડિત અને દીર્ઘદેહી; પિશાચસદૃશ મુખવાળો તથા પિનાક ધનુષ ધારણ કરનાર—એવો પતિ ભગવાન શિવ આ ઉપાધિઓથી કીર્તિત છે।
Verse 81
पिप्पलायतनश्चैव तथा ह्यङ्गारकाशनः शिथिलः शिथिलास्यश् च अक्षपादो ह्यजः कुजः
તે પવિત્ર પિપ્પલ/અશ્વત્થ વૃક્ષને પોતાનું આયતન માનનાર; યજ્ઞાગ્નિના જ્વલંત અંગારો ભક્ષણ કરનાર; બંધનરહિત શિથિલ; શાંત શિથિલાસ્ય; અક્ષય પાદવાળો; અજ (અજન્મા); અને ‘કુજ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 82
अजवक्त्रो हयवक्त्रो गजवक्त्रो ऽर्ध्ववक्त्रकः इत्याद्याः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः
‘અજમુખ, હયમુખ, ગજમુખ, ઊર્ધ્વમુખ’ વગેરે પરિચારક-રૂપો ઈશને આસપાસ વર્ણવાયા છે; પરંતુ સ્વયં ઈશ—પરમ પતિ—લક્ષ્ય-લક્ષણરહિત, ચિહ્નો અને સીમિત ગુણોથી પર છે।
Verse 83
वृन्दशस्तं समावृत्य जग्मुः सोमं गणैर्वृताः सहस्राणां सहस्राणि रुद्राणामूर्ध्वरेतसाम्
તેઓ ટોળે ટોળે તેને ઘેરીને, ગણોથી આવૃત થઈ, સોમને સાથે લઈને આગળ વધ્યા—યોગનિગ્રહમાં ઊર્ધ્વગામી તેજ ધરાવતા ઊર્ધ્વરેતસ રુદ્રોના હજારોના હજારો।
Verse 84
समावृत्य महादेवं देवदेवं महेश्वरम् दग्धुं पुरत्रयं जग्मुः कोटिकोटिगणैर्वृताः
મહાદેવ—દેવોના દેવ મહેશ્વરને—ઘેરીને, કરોડે કરોડ ગણોથી આવૃત થઈ, તેઓ ત્રિપુરને દગ્ધ કરવા માટે આગળ વધ્યા।
Verse 85
त्रयस्त्रिंशत्सुराश्चैव त्रयश् च त्रिशतास् तथा त्रयश् च त्रिसहस्राणि जग्मुर्देवाः समन्ततः
ત્રેત્રીસ દેવો, તેમજ ત્રણસો ત્રણ અને ત્રણ હજાર ત્રણ દેવો પણ—બધી દિશાઓમાંથી આવી તે પરમ પતિ-સ્વરૂપ પવિત્ર સાન્નિધ્યની ચારે બાજુ એકત્ર થયા।
Verse 86
मातरः सर्वलोकानां गणानां चैव मातरः भूतानां मातरश्चैव जग्मुर्देवस्य पृष्ठतः
સર્વ લોકોની માતાઓ, ગણોની પણ માતાઓ, અને સર્વ ભૂતોની માતાઓ—તે સૌ દેવ (શિવ)ના પીઠ પાછળ, તેમના અનુસરણમાં ગયા।
Verse 87
भाति मध्ये गणानां च रथमध्ये गणेश्वरः नभस्यमलनक्षत्रे तारामध्य इवोडुराट्
ગણોના મધ્યમાં અને રથના મધ્યમાં ગણેશ્વર તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે; જેમ નિર્મળ આકાશના નક્ષત્રોમાં તારાઓની વચ્ચે તારાધિપતિ ચંદ્ર શોભે છે।
Verse 88
रराज देवी देवस्य गिरिजा पार्श्वसंस्थिता तदा प्रभावतो गौरी भवस्येव जगन्मयी
ત્યારે દેવ (શિવ)ના પાર्श્વે સ્થિત દેવી ગિરિજા અત્યંત તેજથી ઝળહળી; પોતાના દિવ્ય પ્રભાવથી ગૌરી જગન્મયી રૂપે પ્રગટ થઈ—જેમ ભવ-સ્વરૂપ શિવ સ્વયં વિશ્વમય છે।
Verse 89
शुभावती तदा देवी पार्श्वसंस्था विभाति सा चामरासक्तहस्ताग्रा सा हेमांबुजवर्णिका
ત્યારે પાર्श્વે સ્થિત શુભાવતી દેવી પણ તેજસ્વી રીતે ઝળહળી; તેના અગ્રહસ્ત ચામર ધારણ કરવામાં લાગેલા હતા, અને તેનો વર્ણ સુવર્ણ કમળ સમાન હતો।
Verse 90
अथ विभाति विभोर्विशदं वपुर् भसितभासितमंबिकया तया सितमिवाभ्रमहो सह विद्युता नभसि देवपतेः परमेष्ठिनः
ત્યારે સર્વવ્યાપી પરમેશ્વરનું નિર્મળ સ્વરૂપ પ્રગટ થઈ તેજસ્વી બન્યું—પવિત્ર ભસ્મની કાંતિ અને અંબિકાની સાન્નિધ્યથી ઉજ્જ્વળ. આકાશમાં વીજળી સાથેના શ્વેત વાદળ સમાન અદ્ભુત રીતે ઝળહળ્યું—દેવપતિ પરમેષ્ઠિનનું દિવ્ય રૂપ।
Verse 91
भातीन्द्रधनुषाकाशं मेरुणा च यथा जगत् हिरण्यधनुषा सौम्यं वपुः शंभोः शशिद्युति
જેમ આકાશ ઇન્દ્રધનુષથી ઝળહળે છે અને જેમ મેરુથી જગત તેજસ્વી બને છે, તેમ શંભુનું સૌમ્ય વપુ સુવર્ણ ધનુષ સમાન દિપે છે—ચંદ્ર જેવી કાંતિથી ઉજ્જ્વળ. તે પતિની પ્રકાશમય કૃપા પશુને અંધકારના પાશમાંથી મુક્ત કરે છે।
Verse 92
सितातपत्रं रत्नांशुमिश्रितं परमेष्ठिनः यथोदये शशाङ्कस्य भात्यखण्डं हि मण्डलम्
પરમેષ્ઠિન માટે શ્વેત રાજછત્ર રત્નકિરણો સાથે મિશ્રિત થઈ ઝળહળતું હતું. જેમ ચંદ્રોદયે ચંદ્રમંડળ અખંડ, પૂર્ણ અને તેજસ્વી દેખાય છે, તેમ તે છત્ર શોભતું હતું।
Verse 93
सदुकूला शिवे रक्ता लम्बिता भाति मालिका छत्रान्ता रत्नजाकाशात् पतन्तीव सरिद्वरा
શિવા પર લટકતી, શુભ વસ્ત્રોથી યુક્ત અને મંગલ લાલ રંગે રંજિત માળા શોભતી હતી. તેનો છેડો જાણે છત્રની કિનારી સુધી પહોંચે, રત્નકાંતિથી ઝળહળે અને શ્રેષ્ઠ નદી ઝરતી હોય તેમ દેખાતો હતો।
Verse 94
अथ महेन्द्रविरिञ्चिविभावसुप्रभृतिभिर् नतपादसरोरुहः सह तदा च जगाम तयांबया सकललोकहिताय पुरत्रयम्
પછી જેમના ચરણકમળે મહેન્દ્ર, વિરિંચિ (બ્રહ્મા), વિભાવસુ (અગ્નિ) વગેરે દેવો નમ્યા હતા, તે પ્રભુ તે સમયે અંબા સાથે પ્રસ્થાન કર્યા. સર્વ લોકના હિત માટે તેઓ ત્રિપુર તરફ ગયા।
Verse 95
दग्धुं समर्थो मनसा क्षणेन चराचरं सर्वमिदं त्रिशूली किमत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी स्वयं गतश्चात्र गणैश् च सार्धम्
ત્રિશૂલધારી પ્રભુ માત્ર મનથી જ ક્ષણમાં આ સમગ્ર ચરાચર જગતને દગ્ધ કરવા સમર્થ છે. તો અહીં દગ્ધ કરવા જેવું શું—ત્રિપુર? પિનાકધારી ભગવાન સ્વયં પોતાના ગણો સાથે અહીં આવ્યા છે.
Verse 96
रथेन किं चेषुवरेण तस्य गणैश् च किं देवगणैश् च शंभोः पुरत्रयं दग्धुमलुप्तशक्तेः किमेतद् इत्याहुर् अजेन्द्रमुख्याः
તેમને રથની શું જરૂર, અને ઉત્તમ બાણની પણ શું? શંભુને ગણો કે દેવગણોની શું આવશ્યકતા? જેમની શક્તિ કદી ક્ષીણ થતી નથી, તેઓ એકલા જ ત્રિપુરને દગ્ધ કરી શકે. ‘તો પછી આ બધું શું છે?’—એમ અજ અને ઇન્દ્ર વગેરે મુખ્યોએ કહ્યું।
Verse 97
मन्वाम नूनं भगवान्पिनाकी लीलार्थमेतत्सकलं प्रवर्त्तुम् व्यवस्थितश्चेति तथान्यथा चेद् आडम्बरेणास्य फलं किमन्यत्
અમે નિશ્ચયે સમજીએ છીએ કે ભગવાન પિનાકીએ આ બધું લીલાર્થે જ પ્રવર્તિત કર્યું છે. કારણ કે જો એવું ન હોત—જો વાત અન્યથા હોત—તો આ બાહ્ય આડંબરથી બીજું શું ફળ મળત?
Verse 98
पुरत्रयस्यास्य समीपवर्ती सुरेश्वरैर् नन्दिमुखैश् च नन्दी गणैर्गणेशस्तु रराज देव्या जगद्रथो मेरुरिवाष्टशृङ्गैः
તે ત્રિપુરના નજીક દેવેશ્વરો, નંદિમુખ, નંદી તથા અનેક ગણોથી ઘેરાયેલા ગણેશ—ગણપતિ—અતિ તેજસ્વી બન્યા. તેઓ દેવ્યાના જગદ્રથ, વિશ્વરથરૂપે, આઠ શિખરવાળા મેરુ પર્વત સમા શોભ્યા।
Verse 99
अथ निरीक्ष्य सुरेश्वरमीश्वरं सगणमद्रिसुतासहितं तदा त्रिपुररङ्गतलोपरि संस्थितः सुरगणो ऽनुजगाम स्वयं तथा
ત્યારે ગણો સાથે અને અદ્રિસુતા (શક્તિ) સહિત દેવોના ઈશ્વર—ઈશ્વરને જોઈને, ત્રિપુરના રંગતલ પર સ્થિત દેવસમૂહ પણ સ્વયં પ્રેરિત થઈ તેમનાં અનુસરણમાં નીકળી પડ્યો।
Verse 100
जगत्त्रयं सर्वमिवापरं तत् पुरत्रयं तत्र विभाति सम्यक् नरेश्वरैश्चैव गणैश् च देवैः सुरेतरैश् च त्रिविधैर्मुनीन्द्राः
તે ધામમાં ત્રિલોકી જાણે ગૌણ બની દેખાઈ; ત્યાં પુરત્રય સમ્યક ક્રમે પ્રકાશિત હતું—નરરાજાઓ, શિવગણો, દેવો અને સૂરેતરો વડે પરિપૂર્ણ, હે મુનીન્દ્ર।
Verse 101
शिव बुर्न्स् त्रिपुर अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम् युक्त्वा पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत्
પછી શર્વ (શિવ) એ ધનુષ્યને જ્યા-યુક્ત કરી તે શર સંધાન કર્યો; પાશુપતાસ્ત્રથી તેને શક્તિમાન બનાવી ત્રિપુર પર દિવ્ય સંકલ્પ સ્થિર કર્યો—પશુના પાશ કાપનાર પતિ દ્વારા ત્રિપુર ભસ્મ થાય।
Verse 102
तस्मिन् स्थिते महादेवे रुद्रे विततकार्मुके पुराणि तेन कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै
મહાદેવ રુદ્ર સંપૂર્ણ ખેંચાયેલા ધનુષ્ય સાથે સ્થિર ઊભા રહ્યા ત્યારે, એ જ ક્ષણે ત્રિપુરનાં નગરો ઝડપથી એકત્વમાં ભળી ગયા—એક જ લક્ષ્યરૂપે।
Verse 103
एकीभावं गते चैव त्रिपुरे समुपागते बभूव तुमुलो हर्षो देवतानां महात्मनाम्
અને જ્યારે ત્રિપુર ખરેખર એકીભાવમાં આવ્યું, ત્યારે મહાત્મા દેવતાઓમાં પ્રચંડ અને ગુંજતો હર્ષ પ્રગટ થયો।
Verse 104
ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश् च परमर्षयः जयेति वाचो मुमुचुः संस्तुवन्तो ऽष्टमूर्तिकम्
પછી સર્વ દેવગણો, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ—અષ્ટમૂર્તિ શિવની સ્તુતિ કરતાં ‘જય’ એવા જયઘોષ કરવા લાગ્યા।
Verse 105
अथाह भगवान्ब्रह्मा भगनेत्रनिपातनम् पुष्ययोगे ऽपि सम्प्राप्ते लीलावशमुमापतिम्
ત્યારે ભગવાન બ્રહ્માએ ભગાના નેત્રપાતનનો પ્રસંગ કહ્યો—શુભ પુષ્યયોગ આવી ગયો હોવા છતાં ઉમાપતિ શિવે પોતાની દિવ્ય લીલા વડે તે કરાવ્યું।
Verse 106
स्थाने तव महादेव चेष्टेयं परमेश्वर पूर्वदेवाश् च देवाश् च समास्तव यतः प्रभो
હે મહાદેવ, હે પરમેશ્વર! આ ક્રિયા તમારી હાજરીમાં જ યોગ્ય છે; કારણ કે, હે પ્રભુ, પૂર્વ દેવો અને વર્તમાન દેવો સૌ તમારા અંદર જ એકત્રિત થઈ સ્થિત છે।
Verse 107
तथापि देवा धर्मिष्ठाः पूर्वदेवाश् च पापिनः यतस्तस्माज्जगन्नाथ लीलां त्यक्तुमिहार्हसि
તથાપિ આ દેવો ધર્મનિષ્ઠ છે અને પૂર્વ દેવો પાપી બની ગયા છે; તેથી, હે જગન્નાથ, અહીં તમારી લીલા ત્યજવી તમને યોગ્ય નથી।
Verse 108
किं रथेन ध्वजेनेश तव दग्धुं पुरत्रयम् इषुणा भूतसंघैश् च विष्णुना च मया प्रभो
હે ઈશ! પુરત્રય દગ્ધ કરવા તમને રથ અને ધ્વજની શું જરૂર? હે પ્રભુ, એક જ બાણથી—ભૂતસંઘો સાથે, વિષ્ણુ સાથે અને મારી સાથે—તમે ત્રિપુરને ભસ્મ કરવા સમર્થ છો।
Verse 109
पुष्ययोगे त्वनुप्राप्ते पुरं दग्धुमिहार्हसि यावन्न यान्ति देवेश वियोगं तावदेव तु
હવે પુષ્યયોગ આવી પહોંચ્યો હોવાથી અહીં નગર દગ્ધ કરવું તમને યોગ્ય છે; હે દેવેશ, તેઓ વિયોગમાં ન જાય ત્યાં સુધી—એ જ ક્ષણ સુધી—આ કાર્ય કરી દો।
Verse 110
दग्धुमर्हसि शीघ्रं त्वं त्रीण्येतानि पुराणि वै अथ देवो महादेवः सर्वज्ञस्तदवैक्षत
“આ ત્રણ પ્રાચીન પુરોને ત્વરિત દગ્ધ કર.” ત્યારબાદ સર્વજ્ઞ મહાદેવ, પશુને બાંધતા પાશોને છેદનાર પતિ, તે કાર્ય પર દિવ્ય દૃષ્ટિ નાખી નિરીક્ષણ કર્યુ।
Verse 111
पुरत्रयं विरूपाक्षस् तत्क्षणाद्भस्म वै कृतम् सोमश् च भगवान्विष्णुः कालाग्निर्वायुरेव च
તત્ક્ષણે વિરূপાક્ષે પુરત્રયને ભસ્મ કરી દીધું. અને સોમ, ભગવાન વિષ્ણુ, કાલાગ્નિ તથા વાયુ પણ તે દિવ્ય કર્મમાં સહભાગી રહ્યા।
Verse 112
शरे व्यवस्थिताः सर्वे देवमूचुः प्रणम्य तम् दग्धमप्यथ देवेश वीक्षणेन पुरत्रयम्
દિવ્ય બાણ પર સ્થિત સર્વ દેવોએ તેમને નમસ્કાર કરીને કહ્યું— “હે દેવેશ! માત્ર તમારી દૃષ્ટિથી જ પુરત્રય દગ્ધ થયું.”
Verse 113
अस्मद्धितार्थं देवेश शरं मोक्तुमिहार्हसि अथ संमृज्य धनुषो ज्यां हसन् त्रिपुरार्दनः
“હે દેવેશ! અમારા હિતાર્થે અહીં શર છોડવો યોગ્ય છે.” ત્યારે ત્રિપુરાર્દન શિવ હસતાં હસતાં ધનુષ્યની જ્યા સાફ કરી યોગ્ય રીતે ગોઠવવા લાગ્યા।
Verse 114
मुमोच बाणं विप्रेन्द्रा व्याकृष्याकर्णम् ईश्वरः तत्क्षणात्त्रिपुरं दग्ध्वा त्रिपुरान्तकरः शरः
હે વિપ્રેન્દ્ર! ઈશ્વરે જ્યા કાન સુધી ખેંચીને બાણ છોડ્યું; અને તે જ ક્ષણે તે ત્રિપુરાંતક શરે ત્રિપુરને દગ્ધ કરી ભસ્મ કરી દીધું।
Verse 115
देवदेवं समासाद्य नमस्कृत्वा व्यवस्थितः रेजे पुरत्रयं दग्धं दैत्यकोटिशतैर्वृतम्
દેવોના દેવને સમીપ જઈ નમસ્કાર કરીને તે સ્થિરભાવથી ઊભો રહ્યો. ત્યાં દગ્ધ ત્રિપુર, દૈત્યોના કરોડો સમૂહોથી ઘેરાયેલું હોવા છતાં તેજસ્વી રીતે ઝળહળતું હતું.
Verse 116
इषुणा तेन कल्पान्ते रुद्रेणेव जगत्त्रयम् ये पूजयन्ति तत्रापि दैत्या रुद्रं सबान्धवाः
એ જ બાણથી તે કલ્પાંતમાં રુદ્રની જેમ ત્રિલોકને ભસ્મ કરવા સમર્થ બને. ત્યાં પણ દૈત્યો પોતાના બંધુજન સાથે રુદ્રની પૂજા કરે છે.
Verse 117
गाणपत्यं तदा शंभोर् ययुः पूजाविधेर्बलात् न किंचिद् अब्रुवन् देवाः सेन्द्रोपेन्द्रा गणेश्वराः
ત્યારે શંભુના નિર્ધારિત પૂજાવિધિના પ્રભાવબળથી ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર સહિત દેવગણ શંભુના ગણત્વને પ્રાપ્ત થયા; અને તે ગણેશ્વર દેવોએ એક શબ્દ પણ ન બોલ્યો.
Verse 118
भयाद्देवं निरीक्ष्यैव देवीं हिमवतः सुताम् दृष्ट्वा भीतं तदानीकं देवानां देवपुङ्गवः
ભયથી દેવશ્રેષ્ઠે માત્ર નજર કરી—હિમવતની પુત્રી દેવી તરફ. તેણીને જોઈ તે ક્ષણે દેવતાઓની તે સેના ભયભીત થઈ ગઈ.
Verse 119
किं चेत्याह तदा देवान् प्रणेमुस्तं समन्ततः
તે જ્યારે બોલ્યો, “શું છે?”, ત્યારે દેવતાઓએ સર્વ દિશાઓથી તેને નમસ્કાર કર્યો અને પાશ-વિમોચક પતિપરમેશ્વરની શરણ લીધી.
Verse 120
ववन्दिरे नन्दिनमिन्दुभूषणं ववन्दिरे पर्वतराजसंभवाम् ववन्दिरे चाद्रिसुतासुतं प्रभुं ववन्दिरे देवगणा महेश्वरम्
દેવગણોએ નંદીને વંદન કર્યું, ચંદ્રશેખર પ્રભુને વંદન કર્યું. પર્વતરાજની પુત્રી પાર્વતીને વંદન કર્યું, અને અદ્રિસુતાનો પુત્ર સ્કંદ-પ્રભુને વંદન કર્યું; આ રીતે મહેશ્વરને ભક્તિપૂર્વક નમન કર્યું.
Verse 121
तुष्टाव हृदये ब्रह्मा देवैः सह समाहितः विष्णुना च भवं देवं त्रिपुरारातिमीश्वरम्
ત્યારે બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે અને વિષ્ણુ સહિત, મનને સમાધાનમાં સ્થિર કરી હૃદયમાં ભવદેવ—ત્રિપુરારી ઈશ્વર—ની સ્તુતિ કરી।
Verse 122
श्रीपितामह उवाच प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर प्रसीद जगतां नाथ प्रसीदानन्ददाव्यय
શ્રી પિતામહ બોલ્યા—હે દેવદેવેશ, પ્રસન્ન થાઓ; હે પરમેશ્વર, પ્રસન્ન થાઓ. હે જગતના નાથ, પ્રસન્ન થાઓ; હે અવિનાશી આનંદદાતા, પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 123
पञ्चास्यरुद्ररुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये आत्मत्रयोपविष्टाय विद्यातत्त्वाय ते नमः
તમને નમસ્કાર—પંચાસ્ય રુદ્રોના પણ રુદ્રને; પચાસ કરોડ મૂર્તિઓ ધરાવનારને; આત્મત્રયમાં પ્રતિષ્ઠિતને; અને વિદ્યાતત્ત્વસ્વરૂપને।
Verse 124
शिवाय शिवतत्त्वाय अघोराय नमोनमः अघोराष्टकतत्त्वाय द्वादशात्मस्वरूपिणे
શિવને, શિવતત્ત્વસ્વરૂપને, અઘોરને વારંવાર નમસ્કાર. અઘોરાષ્ટક-તત્ત્વસ્વરૂપને અને દ્વાદશાત્મસ્વરૂપને નમસ્કાર.
Verse 125
विद्युत्कोटिप्रतीकाशम् अष्टकाशं सुशोभनम् रूपमास्थाय लोके ऽस्मिन् संस्थिताय शिवात्मने
આ લોકમાં કરોડો વીજળીની ચમક સમાન તેજસ્વી, અષ્ટવિધ કાંતિથી સુશોભિત પરમ સુંદર રૂપ ધારણ કરીને અહીં પ્રતિષ્ઠિત શિવાત્મા પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 126
अग्निवर्णाय रौद्राय अंबिकार्धशरीरिणे धवलश्यामरक्तानां मुक्तिदायामराय च
અગ્નિવર્ણ રૌદ્ર સ્વરૂપ, અંબિકાના અર્ધશરીરધારી ઉગ્ર પ્રભુને નમસ્કાર; તેમજ ધવળ, શ્યામ અને રક્ત સ્વભાવવાળા જીવોને મુક્તિ આપનાર અમરને પ્રણામ।
Verse 127
ज्येष्ठाय रुद्ररूपाय सोमाय वरदाय च त्रिलोकाय त्रिदेवाय वषट्काराय वै नमः
જ્યેષ્ઠ, રુદ્રરૂપ, સોમસ્વરૂપ, વરદાતા પ્રભુને નમસ્કાર; ત્રિલોકનાથ, ત્રિદેવસ્વરૂપ અને યજ્ઞમાં ‘વષટ્’કારરૂપે વિરાજમાન પ્રભુને પણ પ્રણામ।
Verse 128
मध्ये गगनरूपाय गगनस्थाय ते नमः अष्टक्षेत्राष्टरूपाय अष्टतत्त्वाय ते नमः
મધ્યમાં સ્થિત, ગગનસ્વરૂપ અને ગગનમાં નિવાસ કરનાર તમને નમસ્કાર. અષ્ટક્ષેત્ર, અષટરূপ અને અષ્ટતત્ત્વસ્વરૂપ તમને પ્રણામ।
Verse 129
चतुर्धा च चतुर्धा च चतुर्धा संस्थिताय च पञ्चधा पञ्चधा चैव पञ्चमन्त्रशरीरिणे
જે ચતુર્ધા—વારંવાર ચતુર્ધા—રૂપે સ્થિત છે અને પન્ચધા રૂપે પણ વિરાજે છે; જેમનું શરીર પંચમંત્રમય છે તે પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 130
चतुःषष्टिप्रकाराय अकाराय नमोनमः द्वात्रिंशत्तत्त्वरूपाय उकाराय नमोनमः
ચોસઠ પ્રકારમાં પ્રગટ થનાર ‘અ’ અક્ષરને વારંવાર નમસ્કાર. બત્રીસ તત્ત્વરૂપ ‘ઉ’ અક્ષરને વારંવાર નમસ્કાર॥
Verse 131
षोडशात्मस्वरूपाय मकाराय नमोनमः अष्टधात्मस्वरूपाय अर्धमात्रात्मने नमः
સોળ આત્મસ્વરૂપ ‘મ’ અક્ષરને વારંવાર નમસ્કાર. આઠ આત્મસ્વરૂપ અને અર્ધમાત્રા સ્વરૂપ, સૂક્ષ્મ પરાત્પરને નમસ્કાર॥
Verse 132
ओङ्काराय नमस्तुभ्यं चतुर्धा संस्थिताय च गगनेशाय देवाय स्वर्गेशाय नमो नमः
ચતુર્ધા સ્થિત ઓંકારસ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. ગગનના દેવ, સ્વર્ગના ઈશ્વરને વારંવાર નમસ્કાર॥
Verse 133
सप्तलोकाय पातालनरकेशाय वै नमः अष्टक्षेत्राष्टरूपाय परात्परतराय च
સાત લોકોમાં વ્યાપક, પાતાળ અને નરક લોકોના સ્વામી ને નમસ્કાર. અષ્ટક્ષેત્ર-અષ્ટરૂપ, પરાત્પરતર પરમ પતિ ને નમસ્કાર॥
Verse 134
सहस्रशिरसे तुभ्यं सहस्राय च ते नमः सहस्रपादयुक्ताय शर्वाय परमेष्ठिने
સહસ્રશીર્ષ તમને નમસ્કાર; સહસ્ર સ્વરૂપ તમને નમસ્કાર. સહસ્રપાદયુક્ત શર્વ, પરમેષ્ઠીને નમસ્કાર॥
Verse 135
नवात्मतत्त्वरूपाय नवाष्टात्मात्मशक्तये पुनरष्टप्रकाशाय तथाष्टाष्टकमूर्तये
નવાત્મ-તત્ત્વરૂપ પરમેશ્વરને નમસ્કાર. જેમની આત્મશક્તિ નવ અને અષ્ટ રૂપે પ્રગટે છે, જે પુનઃ અષ્ટ પ્રકાશરૂપે તેજસ્વી થાય છે, તથા અષ્ટ-અષ્ટ મૂર્તિઓ ધારણ કરે છે—તે શિવને વંદન.
Verse 136
चतुःषष्ट्यात्मतत्त्वाय पुनरष्टविधाय ते गुणाष्टकवृतायैव गुणिने निर्गुणाय ते
ચોસઠ આત્મ-તત્ત્વરૂપ પરમાત્માને નમસ્કાર; તેમજ અષ્ટવિધ રૂપે પ્રગટ થનાર તમને પણ વંદન. અષ્ટ ગુણોથી આવૃત, ગુણોના અધિપતિ, અને ગુણાતીત—પાશમાંથી પશુને મુક્ત કરનાર પતિ શિવને પ્રણામ.
Verse 137
मूलस्थाय नमस्तुभ्यं शाश्वतस्थानवासिने नाभिमण्डलसंस्थाय हृदि निःस्वनकारिणे
મૂલાધારમાં સ્થિત, શાશ્વત સ્થાને નિવાસ કરનાર તમને નમસ્કાર. નાભિમંડળમાં પ્રતિષ્ઠિત રહી, હૃદયમાં અનાહત નાદનો નિઃસ્વન કરાવનાર પ્રભુને પ્રણામ.
Verse 138
कन्धरे च स्थितायैव तालुरन्ध्रस्थिताय च भ्रूमध्ये संस्थितायैव नादमध्ये स्थिताय च
એ શક્તિ કંઠમાં સ્થિત છે; તાલુના રંધ્રમાં પણ સ્થિત છે; ભ્રૂમધ્યમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; અને નાદના મધ્યમાં નિવાસ કરે છે—અંતર્લિંગરૂપે, જ્યાં પતિનું સాక్షાત્ જ્ઞાન થાય છે.
Verse 139
चन्द्रबिम्बस्थितायैव शिवाय शिवरूपिणे वह्निसोमार्करूपाय षट्त्रिंशच्छक्तिरूपिणे
ચંદ્રબિંબમાં સ્થિત, શિવરૂપ મંગલસ્વરૂપ શિવને નમસ્કાર. જે અગ્નિ, સોમ અને સૂર્યરૂપે પ્રગટે છે, અને છત્રીસ શક્તિરૂપે વિસ્તરે છે—સર્વ તત્ત્વવ્યાપી પતિ શિવને પ્રણામ.
Verse 140
त्रिधा संवृत्य लोकान्वै प्रसुप्तभुजगात्मने त्रिप्रकारं स्थितायैव त्रेताग्निमयरूपिणे
જે ત્રિવિધ રીતે સર્વ લોકોને આવરી લે છે, જેના આત્મા યોગનિદ્રામાં શયિત ભુજંગ-સ્વરૂપ છે, જે ત્રિપ્રકાર તત્ત્વમાં સ્થિત છે અને ત્રેતા-ત્રય અગ્નિમય રૂપ ધારણ કરે છે—તેને નમસ્કાર।
Verse 141
सदाशिवाय शान्ताय महेशाय पिनाकिने सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय वै नमः
શાંત સ્વરૂપ સદાશિવને, મહેશને, પિનાકધારીને, સર્વજ્ઞને, સર્વના શરણદાતાને અને સદ્યોજાત—પ્રભુનું તત્ક્ષણ પ્રગટ મુખ—ને નિશ્ચયે નમસ્કાર।
Verse 142
अघोराय नमस्तुभ्यं वामदेवाय ते नमः तत्पुरुषाय नमो ऽस्तु ईशानाय नमोनमः
અઘોર રૂપે તમને નમસ્કાર; વામદેવ રૂપે પણ નમસ્કાર. તત્પુરુષને મારું પ્રણામ થાઓ; ઈશાનને વારંવાર નમસ્કાર।
Verse 143
नमस्त्रिंशत्प्रकाशाय शान्तातीताय वै नमः अनन्तेशाय सूक्ष्माय उत्तमाय नमो ऽस्तु ते
ત્રિંશત્-પ્રકાશરૂપે પ્રકાશિત થનારને નમસ્કાર; શાંતિથી પણ પરે (શાંતાતીત) એવા તમને નિશ્ચય નમસ્કાર. હે અનંતેશ, અતિ સૂક્ષ્મ અને ઉત્તમ—તમને મારું પ્રણામ।
Verse 144
एकाक्षाय नमस्तुभ्यम् एकरुद्राय ते नमः नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं श्रीकण्ठाय शिखण्डिने
એકાક્ષ (એકનેત્ર) તમને નમસ્કાર; એકરુદ્ર તમને નમસ્કાર. ત્રિમૂર્તિ સ્વરૂપ તમને નમસ્કાર; શ્રીકંઠ અને શિખંડી (શિખાધારી) પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 145
अनन्तासनसंस्थाय अनन्तायान्तकारिणे विमलाय विशालाय विमलाङ्गाय ते नमः
અનંત આસન પર સ્થિત, અનંત—જે અંતનો પણ અંત કરનાર; નિર્મળ, સર્વવ્યાપી વિશાળ, નિર્મળ અંગોવાળા શિવને નમસ્કાર।
Verse 146
विमलासनसंस्थाय विमलार्थार्थरूपिणे योगपीठान्तरस्थाय योगिने योगदायिने
નિર્મળ આસન પર સ્થાપિત, જે સર્વ લક્ષ્યોને શુદ્ધ કરનાર નિર્મળ અર્થ-સ્વરૂપ છે; યોગપીઠના અંતરમાં નિવાસ કરનાર, યોગી અને યોગદાતા પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 147
योगिनां हृदि संस्थाय सदा नीवारशूकवत् प्रत्याहाराय ते नित्यं प्रत्याहाररताय ते
યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત, સદા નીવારના શૂક સમાન સૂક્ષ્મ; પ્રત્યાહાર માટે નિત્ય પ્રવૃત્ત, પ્રત્યાહારમાં રત શિવને નિત્ય નમસ્કાર।
Verse 148
प्रत्याहाररतानां च प्रतिस्थानस्थिताय च धारणायै नमस्तुभ्यं धारणाभिरताय ते
પ્રત્યાહારમાં રત સાધકોને આનંદ આપનાર, સ્થિર પ્રતિષ્ઠાનમાં સ્થિત; ધારણા-સ્વરૂપ તમને નમસ્કાર—ધારણામાં રત શિવને પ્રણામ।
Verse 149
धारणाभ्यासयुक्तानां पुरस्तात्संस्थिताय च ध्यानाय ध्यानरूपाय ध्यानगम्याय ते नमः
ધારણા-અભ્યાસમાં યુક્ત સાધકોના સમક્ષ સ્થિત; ધ્યાન સ્વયં, ધ્યાન-સ્વરૂપ, અને ધ્યાનથી પ્રાપ્ત પ્રભુને નમસ્કાર।
Verse 150
ध्येयाय ध्येयगम्याय ध्येयध्यानाय ते नमः ध्येयानामपि ध्येयाय नमो ध्येयतमाय ते
હે ધ્યેયસ્વરૂપ! ધ્યાનથી પ્રાપ્ત થનાર અને સ્વયં ધ્યાનરૂપ—તમને નમસ્કાર. સર્વ ધ્યેયોમાં પણ પરમ ધ્યેય, અતિ સૂક્ષ્મતમ ધ્યેય—તમને નમો નમઃ.
Verse 151
समाधानाभिगम्याय समाधानाय ते नमः समाधानरतानां तु निर्विकल्पार्थरूपिणे
હે સમાધાનથી ગમ્ય, હે સમાધાનસ્વરૂપ—તમને નમસ્કાર. સમાધાનમાં રત સાધકો માટે તમે નિર્વિકલ્પ અર્થ-તત્ત્વરૂપે પ્રકાશિત થાઓ છો.
Verse 152
दग्ध्वोद्धृतं सर्वमिदं त्वयाद्य जगत्त्रयं रुद्र पुरत्रयं हि कः स्तोतुमिच्छेत् कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये हि तुष्टाय शिवाय तुभ्यम्
હે રુદ્ર! આજે તમારા દ્વારા આ સર્વ—ત્રિલોક અને ત્રિપુર—દગ્ધ થઈ ફરી ઉદ્ધૃત (પુનઃસ્થાપિત) થયું. તમને સ્તુતિ કરવાની ઇચ્છા કોણ કરે? એવા તમને હું કેવી રીતે સ્તવું—હે સ્વયંતૃપ્ત, સર્વમંગલ શિવ!
Verse 153
भक्त्या च तुष्ट्याद्भुतदर्शनाच्च मर्त्या अमर्त्या अपि देवदेव एते गणाः सिद्धगणैः प्रणामं कुर्वन्ति देवेश गणेश तुभ्यम्
ભક્તિથી, તૃપ્તિથી અને અદ્ભુત દર્શન (અનુગ્રહ)થી—હે દેવદેવ! આ ગણો, મર્ત્ય હોય કે અમર્ત્ય, સિદ્ધગણો સાથે—હે દેવેશ, હે ગણેશ! તમને પ્રણામ કરે છે.
Verse 154
निरीक्षणादेव विभो ऽसि दग्धुं पुरत्रयं चैव जगत्त्रयं च लीलालसेनांबिकया क्षणेन दग्धं किलेषुश् च तदाथ मुक्तः
હે વિભુ! માત્ર તમારા નિરીક્ષણથી તમે ત્રિપુર અને ત્રિલોક દગ્ધ કરવા સમર્થ છો. ખરેખર, લીલામાં રસ ધરાવતી અંબિકાએ ક્ષણમાં બાણને દગ્ધ કર્યું; પછી તે છોડાયું.
Verse 155
कृतो रथश्चेषुवरश् च शुभ्रं शरसनं ते त्रिपुरक्षयाय अनेकयत्नैश् च मयाथ तुभ्यं फलं न दृष्टं सुरसिद्धसंघैः
હે પ્રભુ! ત્રિપુરવિનાશ માટે આપના માટે રથ તૈયાર થયો છે; ઉત્તમ બાણો અને ઉજ્જ્વળ ધનુષ્ય પણ રચાયા છે. મેં અનેક પ્રયત્નોથી આ બધું આપના હિતાર્થે કર્યું, છતાં દેવો અને સિદ્ધોના સમૂહે નિશ્ચિત ફળ જોયું નથી—જ્યાં સુધી તમે, હે પતિ, તેને સ્વયં અસરકારક ન કરો.
Verse 156
रथो रथी देववरो हरिश् च रुद्रः स्वयं शक्रपितामहौ च त्वमेव सर्वे भगवन् कथं तु स्तोष्ये ह्य् अतोष्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
રથ અને રથી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ હરિ, સ્વયં રુદ્ર, તેમજ શક્ર અને પિતામહ—આ બધા ખરેખર તમે જ છો, હે ભગવન. તો પછી હું તમને કેવી રીતે સ્તુતિ કરું? તમે તો અતોṣ્ય છો; હું તો માત્ર મસ્તક નમાવી પ્રણામ કરી શકું છું.
Verse 157
अनन्तपादस् त्वम् अनन्तबाहुर् अनन्तमूर्धान्तकरः शिवश् च अनन्तमूर्तिः कथम् ईदृशं त्वां तोष्ये ह्य् अतोष्यं कथमीदृशं त्वाम्
તમે અનંત પગવાળા, અનંત ભુજાવાળા, અનંત મસ્તકવાળા—સર્વનો અંત કરનાર સ્વયં શિવ છો. તમારી મૂર્તિ અનંત છે; આવા તમને હું કેવી રીતે તૃપ્ત કરું? તમે તો અતોṣ્ય છો—આ અનંત સ્વરૂપને કેવી રીતે પ્રસન્ન કરું?
Verse 158
नमोनमः सर्वविदे शिवाय रुद्राय शर्वाय भवाय तुभ्यम् स्थूलाय सूक्ष्माय सुसूक्ष्मसूक्ष्मसूक्ष्माय सूक्ष्मार्थविदे विधात्रे
નમો નમઃ—સર્વવિદ શિવને, રુદ્ર, શર્વ અને ભવ સ્વરૂપ તમને વારંવાર પ્રણામ. સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને સૂક્ષ્મથી પણ પરે પરમ-સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને નમસ્કાર; સૂક્ષ્માર્થવિદ વિધાત્રે—હે પતિ—તમને નમઃ.
Verse 159
स्रष्ट्रे नमः सर्वसुरासुराणां भर्त्रे च हर्त्रे जगतां विधात्रे नेत्रे सुराणामसुरेश्वराणां दात्रे प्रशास्त्रे मम सर्वशास्त्रे
સર્વ દેવો અને અસુરોના સ્રષ્ટાને નમઃ; જગતોના વિધાતા, ભર્તા અને હર્તાને નમઃ. દેવો તથા અસુરેશ્વરોના નેત્ર અને અંતર્યામી ને નમઃ; દાતા અને પરમ પ્રશાસક—મારા પ્રભુ, સર્વ શાસ્ત્રોના અધિષ્ઠાન—તમને નમઃ.
Verse 160
वेदान्तवेद्याय सुनिर्मलाय वेदार्थविद्भिः सततं स्तुताय वेदात्मरूपाय भवाय तुभ्यम् अन्ताय मध्याय सुमध्यमाय
વેદાંતથી જ્ઞેય, પરમ નિર્મળ, વેદાર્થવિદ્વાનો દ્વારા સદા સ્તુત, વેદાત્મસ્વરૂપ ભગવાન્ ભવને નમસ્કાર—તમે જ અંત, તમે જ મધ્ય, અને સર્વના અંતરમાં રહેલો પરમ સૂક્ષ્મ સાર છો।
Verse 161
आद्यन्तशून्याय च संस्थिताय तथा त्वशून्याय च लिङ्गिने च अलिङ्गिने लिङ्गमयाय तुभ्यं लिङ्गाय वेदादिमयाय साक्षात्
તમને—લિંગસ્વરૂપને—નમસ્કાર: જે આદ્ય-અંતથી પરે હોવા છતાં સદા સ્થિત છે; જે શૂન્ય નથી; જે લિંગી પણ છે અને અલિંગી પણ; જે લિંગમય છે; અને જે વેદ તથા તેમના આદિસ્રોતરૂપે સాక్షાત્ પરમ સત્ય (પતિ) છે।
Verse 162
रुद्राय मूर्धाननिकृन्तनाय ममादिदेवस्य च यज्ञमूर्तेः विध्वान्तभङ्गं मम कर्तुमीश दृष्ट्वैव भूमौ करजाग्रकोट्या
હે રુદ્ર, મસ્તક કાપનાર! હે ઈશ! મને—આદિદેવ અને યજ્ઞમૂર્તિ—જોઈને, તારા પ્રજ્વલિત પ્રહારને ભંગ કરવા ઇચ્છીને, મેં મારા નખના અગ્રભાગથી ભૂમિ પર પ્રહાર કર્યો।
Verse 163
अहो विचित्रं तव देवदेव विचेष्टितं सर्वसुरासुरेश देहीव देवैः सह देवकार्यं करिष्यसे निर्गुणरूपतत्त्व
અહો! હે દેવદેવ, સર્વ દેવ-અસુરોના ઈશ્વર! તમારું વર્તન કેટલું અદ્ભુત છે—તમે નિર્ગુણ તત્ત્વ હોવા છતાં દેહધારી સમાન રૂપ ધારણ કરીને દેવતાઓ સાથે દેવકાર્ય પૂર્ણ કરશો।
Verse 164
एकं स्थूलं सूक्ष्ममेकं सुसूक्ष्मं मूर्तामूर्तं मूर्तमेकं ह्यमूर्तम् एकं दृष्टं वाङ्मयं चैकमीशं ध्येयं चैकं तत्त्वमत्राद्भुतं ते
એક જ સ્થૂલ છે, એક જ સૂક્ષ્મ, અને એક જ પરમ સૂક્ષ્મ. એ જ એક મૂર્ત પણ છે અને અમૂર્ત પણ—એ જ એક રૂપે પ્રગટ છે અને એ જ નિરાકાર પણ. એ જ એક પ્રત્યક્ષ દેખાય છે, એ જ એક પવિત્ર વાણી દ્વારા જાણી શકાય છે; એ જ એક ઈશ્વર ધ્યાનયોગ્ય છે. અહીં એ જ એક તત્ત્વ અદ્ભુત છે—આ જ તને ઉપદેશ છે।
Verse 165
स्वप्ने दृष्टं यत्पदार्थं ह्यलक्ष्यं दृष्टं नूनं भाति मन्ये न चापि मूर्तिर्नो वै दैवकीशान देवैर् लक्ष्या यत्नैरप्यलक्ष्यं कथं तु
સ્વપ્નમાં જે પદાર્થ દેખાય છે તે ખરેખર અગ્રાહ્ય છે; દેખાય છતાં તે માત્ર ભાસે છે, તેની કોઈ સ્થૂલ મૂર્તિ નથી. તેમ જ, હે દેવેશ, દેવો પણ પ્રયત્ન કરીને તમને લક્ષી શકતા નથી; તમે સર્વ લક્ષણોથી પરે છો—તો પછી તમને પૂર્ણ રીતે કેવી રીતે જાણી શકાય?
Verse 166
दिव्यः क्व देवेश भवत्प्रभावो वयं क्व भक्तिः क्व च ते स्तुतिश् च तथापि भक्त्या विलपन्तमीश पितामहं मां भगवन्क्षमस्व
હે દિવ્ય દેવેશ! તમારો અપરિમિત પ્રભાવ ક્યાં અને અમે ક્યાં? અમારી ભક્તિ ક્યાં અને તમારી યોગ્ય સ્તુતિ ક્યાં? છતાં, હે ઈશ, ભક્તિથી વિલાપ કરતો મને—પિતામહ બ્રહ્માને—હે ભગવન, ક્ષમા કરશો.
Verse 167
सूत उवाच य इमं शृणुयाद्द्विजोत्तमा भुवि देवं प्रणिपत्य पठेत् स च मुञ्चति पापबन्धनं भवभक्त्या पुरशासितुः स्तवम्
સૂત બોલ્યા—હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ! જે પૃથ્વી પર આ સ્તવ સાંભળે છે, અથવા દેવને પ્રણામ કરીને તેનો પાઠ કરે છે, તે પુરોના શાસક ભવ (શિવ) પ્રત્યેની ભક્તિથી પાપબંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
Verse 168
श्रुत्वा च भक्त्या चतुराननेन स्तुतो हसञ्शैलसुतां निरीक्ष्य स्तवं तदा प्राह महानुभावं महाभुजो मन्दरशृङ्गवासी
ચતુરાનન બ્રહ્માએ ભક્તિથી અર્પિત કરેલો સ્તવ સાંભળી, મંદર શિખર પર વસતા મહાબાહુ પ્રભુ હસ્યા. શૈલસુતા (પાર્વતી) તરફ નજર કરી, તે મહાનુભાવએ ત્યારે મહાન મનવાળા (બ્રહ્મા)ને કહ્યું.
Verse 169
शिव उवाच स्तवेनानेन तुष्टो ऽस्मि तव भक्त्या च पद्मज वरान् वरय भद्रं ते देवानां च यथेप्सितान्
શિવ બોલ્યા—હે પદ્મજ! આ સ્તવથી અને તારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. વર માગ; તને મંગળ થાઓ; અને દેવોને જે ઇચ્છિત વર હોય, તે પણ પસંદ કર।
Verse 170
सूत उवाच ततः प्रणम्य देवेशं भगवान्पद्मसंभवः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राहेदं प्रीतमानसः
સૂત બોલ્યા—ત્યારબાદ પદ્મસમ્ભવ ભગવાન બ્રહ્માએ દેવેશ્વરને પ્રણામ કરી, કરજોડીને, ભક્તિથી પ્રસન્ન હૃદયે આ વચન કહ્યાં।
Verse 171
श्रीपितामह उवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर त्वयि भक्तिं परां मे ऽद्य प्रसीद परमेश्वरम्
શ્રી પિતામહ બોલ્યા—હે ભગવન, દેવદેવેશ, ત્રિપુરાંતક શંકર! આજે મને તારી ઉપર પરમ ભક્તિ આપ. હે પરમેશ્વર, પશુને પાશબંધનથી મુક્ત કરનાર પતિ, પ્રસન્ન થા।
Verse 172
देवानां चैव सर्वेषां त्वयि सर्वार्थदेश्वर प्रसीद भक्तियोगेन सारथ्येन च सर्वदा
હે સર્વાર્થના ઈશ્વર! સર્વ દેવો તારી અંદર જ આશ્રિત છે. ભક્તિયોગથી પ્રસન્ન થા અને સદા અમારા સારથી તથા માર્ગદર્શક બન।
Verse 173
जनार्दनो ऽपि भगवान् नमस्कृत्य महेश्वरम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह सांबं त्रियंबकम्
ભગવાન જનાર્દન (વિષ્ણુ) એ પણ મહેશ્વરને નમસ્કાર કરી, કરજોડીને, શક્તિসহિત ત્ર્યંબક શિવને સંબોધી કહ્યું।
Verse 174
वाहनत्वं तवेशान नित्यमीहे प्रसीद मे त्वयि भक्तिं च देवेश देवदेव नमो ऽस्तु ते
હે ઈશાન! હું સદા તારો વાહનભાવ અને દાસ્ય ઇચ્છું છું; મારી ઉપર પ્રસન્ન થા. હે દેવેશ, દેવદેવ! મારામાં તારી પ્રત્યે અચલ ભક્તિ ઉદ્ભવે—તને નમસ્કાર।
Verse 175
सामर्थ्यं च सदा मह्यं भवन्तं वोढुमीश्वरम् सर्वज्ञत्वं च वरद सर्वगत्वं च शङ्कर
હે ઈશ્વર! તમને ધારણ કરવાની સામર્થ્ય મને સદા આપો. હે વરદ! મને સર્વજ્ઞત્વ આપો; હે શંકર! મને સર્વગતત્વ પણ પ્રદાન કરો.
Verse 176
सूत उवाच तयोः श्रुत्वा महादेवो विज्ञप्तिं परमेश्वरः सारथ्ये वाहनत्वे च कल्पयामास वै भवः
સૂત બોલ્યા—તેમની વિનંતી સાંભળી પરમેશ્વર મહાદેવ ભવ ખરેખર સારથ્ય અને વાહન-વાહકત્વ સ્વીકારી લીધું।
Verse 177
दत्त्वा तस्मै ब्रह्मणे विष्णवे च दग्ध्वा दैत्यान्देवदेवो महात्मा सार्धं देव्या नन्दिना भूतसंघैर् अन्तर्धानं कारयामास शर्वः
તે બ્રહ્મા અને વિષ್ಣુને વર આપી, દૈત્યોને દગ્ધ કરીને, દેવોના દેવ મહાત્મા શર્વ દેવી, નંદી અને ભૂતગણો સાથે અંતર્ધાન થયા।
Verse 178
ततस्तदा महेश्वरे गते रणाद्गणैः सह सुरेश्वराः सुविस्मिता भवं प्रणम्य पार्वतीम्
ત્યારે મહેશ્વર ગણો સાથે રણભૂમિમાંથી ગયા પછી, અતિ વિસ્મિત થયેલા સુરેશ્વરોએ ભવને પ્રણામ કરીને પાર્વતીને પણ વંદન કર્યું।
Verse 179
ययुश् च दुःखवर्जिताः स्ववाहनैर्दिवं ततः सुरेश्वरा मुनीश्वरा गणेश्वराश् च भास्कराः
પછી દુઃખથી રહિત થઈ સુરેશ્વર, મુનીશ્વર, ગણેશ્વર અને તેજસ્વી જન—બધા પોતાના પોતાના વાહનો પર સ્વર્ગે ગયા।
Verse 180
त्रिपुरारेरिमं पुण्यं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा यः पठेच्छ्राद्धकाले वा दैवे कर्मणि च द्विजाः
ત્રિપુરારિનું આ પુણ્ય સ્તોત્ર બ્રહ્માએ પ્રાચીન કાળે રચ્યું હતું. હે દ્વિજોએ, જે શ્રાદ્ધકાળે અથવા દૈવ કર્મમાં (યજ્ઞાદિ) તેનું પાઠ કરે છે, તે પુણ્ય પામે છે અને પશુના પાશને છેદનારા પતિ-શિવની કૃપાનો અધિકારી બને છે.
Verse 181
श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति मानसैर्वाचिकैः पापैस् तथा वै कायिकैः पुनः
અથવા જે ભક્તિપૂર્વક દ્વિજોને આનું શ્રવણ કરાવે, તે બ્રહ્મલોકને જાય છે. મન, વાણી અને દેહથી કરેલા પાપોથી પણ તે ફરી શુદ્ધ થાય છે; આ શૈવ શ્રવણ-પાઠ પશુના પાશને ઢીલો કરી તેને પતિ-શિવ તરફ ઉન્મુખ કરે છે.
Verse 182
स्थूलैः सूक्ष्मैः सुसूक्ष्मैश् च महापातकसंभवैः पातकैश् च द्विजश्रेष्ठा उपपातकसंभवैः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, પ્રાણીઓ સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને સુસૂક્ષ્મ પાપોથી કલુષિત થાય છે—મહાપાતક, પાતક તથા ઉપપાતકમાંથી ઉત્પન્ન પાપોથી.
Verse 183
पापैश् च मुच्यते जन्तुः श्रुत्वाध्यायमिमं शुभम् शत्रवो नाशमायान्ति संग्रामे विजयीभवेत्
આ શુભ અધ્યાય સાંભળવાથી જીવ પાપોથી મુક્ત થાય છે. શત્રુઓ નાશ પામે છે અને યુદ્ધમાં વિજય મળે છે.
Verse 184
सर्वरोगैर्न बाध्येत आपदो न स्पृशन्ति तम् धनमायुर्यशो विद्यां प्रभावमतुलं लभेत्
તે કોઈ રોગથી પીડાતો નથી; આપત્તિઓ તેને સ્પર્શતી નથી. તે ધન, આયુષ્ય, યશ, વિદ્યા અને અતુલ પ્રભાવ પ્રાપ્ત કરે છે.
Frequently Asked Questions
It identifies chariot-parts with the cosmos: Sūrya and Soma as wheels, Ādityas and lunar kalās as spokes, ṛtus as rim-elements, oceans as coverings, mountains as structural supports, and time-units (muhūrta, kṣaṇa, nimeṣa, lava) as fittings—turning the ratha into a universe-map (brahmāṇḍa-saṅketa).
Śiva teaches that practicing the divine Pāśupata observance—undertaken with discipline and service (śuśrūṣā) for prescribed durations (e.g., a full twelve-year commitment or shorter regulated terms)—liberates beings from paśutva (the bound condition under pāśa).
Gaṇeśa states that without worship (offerings like modaka and other naivedya), success (siddhi) is obstructed; once honored, he grants ‘avighna’ (unobstructed completion), establishing the ritual principle of Vināyaka-pūjā before major yajña, vrata, or divine undertakings.
Both are presented: the text says Tripura becomes ash by Śiva’s instantaneous look (īśvara-sāmarthya), yet he still releases the Pāśupata-arrow as līlā—affirming that ritualized action can occur even when divine power is already sufficient.