Adhyaya 40

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकोनचत्वारिशो ऽध्यायः मार्कण्डेय उवाच ततो गच्छेत राजेन्द्र भृगुतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र देवो भृगुः पुर्वं रुद्रमाराधयत् पुरा

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તર વિભાગમાં એકોણચાલીસમો અધ્યાય (પ્રારંભ થાય છે)। માર્કંડેય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ તું ઉત્તમ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ ભૃગુતીર્થમાં જા; ત્યાં પ્રાચીન કાળે દેવર્ષિ ભૃગુએ પૂર્વે રુદ્રની આરાધના કરી હતી।

Verse 2

दर्शनात् तस्य देवस्य सद्यः पापात् प्रमुच्यते / एतत् क्षेत्रं सुविपुलं सर्वपापप्रणाशनम्

તે દેવના દર્શન માત્રથી મનુષ્ય તરત જ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. આ ક્ષેત્ર અતિ વિશાળ છે અને સર્વ પાપોનો નાશ કરનારું છે।

Verse 3

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृतास्ते ऽपुनर्भवाः / उपानहोस्तथा युग्मं देयमन्नं सकाञ्चनम् / भोजनं च यथाशक्ति तदस्याक्षयमुच्यते

ત્યાં સ્નાન કરીને જે મૃત્યુ પામ્યા છે તેઓ સ્વર્ગે જાય છે અને પુનર્જન્મથી મુક્ત થાય છે. પાદુકાનો એક જોડો દાન આપવો, તેમજ સોનાં સાથે અન્નદાન કરવું; અને શક્તિ મુજબ ભોજન કરાવવું—આ તેના માટે અક્ષય પુણ્ય કહેવાય છે।

Verse 4

क्षरन्ति सर्वदानानि यज्ञदानं तपः क्रिया / अक्षयं तत् तपस्तप्तं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

બધાં દાન ક્ષય પામે છે; યજ્ઞદાન, તપ અને ધાર્મિક ક્રિયાઓ પણ નશ્વર છે. પરંતુ હે યુધિષ્ઠિર! ભૃગુતીર્થમાં કરેલું તપ અક્ષય ફળ આપે છે।

Verse 5

तस्यैव तपसोग्रेण तुष्टेन त्रिपुरारिणा / सान्निध्यं तत्र कथितं भृगुतीर्थे युधिष्ठिर

તેના જ ઘોર તપથી પ્રસન્ન થયેલા ત્રિપુરારિ (શિવ)નું ત્યાં વિશેષ સાન્નિધ્ય કહેવાયું છે—હે યુધિષ્ઠિર! ભૃગુતીર્થમાં।

Verse 6

ततो गच्छेत राजेन्द्र गौतमेश्वरमुत्तमम् / यत्राराध्य त्रिशूलाङ्कं गौतमः सिद्धिमाप्नुयात्

પછી, હે રાજાધિરાજ, ઉત્તમ ગૌતમેશ્વર ધામે જવું—જ્યાં ત્રિશૂલચિહ્નિત પ્રભુની આરાધના કરીને ઋષિ ગૌતમ સિદ્ધિ પામ્યા।

Verse 7

तत्र स्नात्वा नरो राजन् उपवासपरायणः / काञ्चनेन विमानेन ब्रह्मलोके महीयते

હે રાજન, જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરીને ઉપવાસમાં નિષ્ઠાવાન રહે છે, તે સુવર્ણ વિમાન દ્વારા બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।

Verse 8

वृषोत्सर्गं ततो गच्छेच्छाश्वतं पदमाप्नुयात् / न जानन्ति नरा मूढा विष्णोर्मायाविमोहिताः

વૃષોત્સર્ગ કરીને પછી આગળ વધે તો શાશ્વત પદ પ્રાપ્ત થાય; પરંતુ વિષ્ણુની માયાથી મોહિત મૂઢ લોકો આ જાણતા નથી।

Verse 9

धौतपापं ततो गच्छेद् धौतं यत्र वृषेण तु / नर्मदायां स्थितं राजन् सर्वपातकनाशनम् / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्यां व्यपोहति

પછી ધૌતપાપ નામના ધૌત તીર્થમાં જવું, જ્યાં વૃષભ દ્વારા તે શુદ્ધ થયું હતું. હે રાજન, નર્મદા કિનારે સ્થિત આ તીર્થ સર્વ પાતક નાશ કરે છે; ત્યાં સ્નાનથી બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ દૂર થાય છે।

Verse 10

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः / चतुर्भुजस्त्रिनेत्रश्च हरतुल्यबलो भवेत्

હે રાજાધિરાજ, તે તીર્થમાં જે પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે ચતુર્ભુજ અને ત્રિનેત્ર બની હર (શિવ) સમ બળવાન થાય છે।

Verse 11

वसेत् कल्पायुतं साग्रं शिवतुल्यपराक्रमः / कालेन महता जातः पृथिव्यामेकराड् भवेत्

શિવસમાન પરાક્રમથી યુક્ત તે દસ હજાર કલ્પોથી પણ વધુ સમય સુધી નિવાસ કરશે. દીર્ઘ કાળ પછી ફરી જન્મ લઈને તે પૃથ્વી પર એકછત્ર સમ્રાટ બનશે.

Verse 12

ततो गच्छेत राजेन्द्र हंसतीर्थ मनुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् ब्रह्मलोके महीयते

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, સર્વોત્તમ હંસતીર્થમાં જવું જોઈએ. હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય બ્રહ્મલોકમાં માન પામી મહિમાવાન બને છે.

Verse 13

ततो गच्छेत राजेन्द्र सिद्धो यत्र जनार्दनः / वराहतीर्थ माख्यातं विष्णुलोकगतिप्रदम्

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, જ્યાં સિદ્ધરૂપે જનાર્દન વિરાજે છે ત્યાં જવું જોઈએ. તે સ્થાન ‘વરાહતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને વિષ್ಣુલોકપ્રાપ્તિ આપે છે.

Verse 14

ततो गच्छेत राजेन्द्र चन्द्रतीर्थमनुत्तमम् / पौर्णमास्यां विशेषेण स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र चन्द्रलोके महीयते

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ ચંદ્રતીર્થમાં જવું જોઈએ. વિશેષ કરીને પૂર્ણિમાના દિવસે ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું. ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ મનુષ્ય ચંદ્રલોકમાં માન પામે છે.

Verse 15

ततो गच्छेत राजेन्द्र कन्यातीर्थमनुत्तमम् / शुक्लपक्षे तृतीयायां स्नानं तत्र समाचरेत् / स्नातमात्रो नरस्तत्र पृथिव्यामेकराड् भवेत्

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ કન્યાતીર્થમાં જવું જોઈએ. શુક્લપક્ષની તૃતીયાના દિવસે ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું. ત્યાં માત્ર સ્નાનથી જ મનુષ્ય પૃથ્વી પર એકછત્ર સમ્રાટ બને છે.

Verse 16

देवतीर्थ ततो गच्छेत् सर्वदेवनमकृतम् / तत्र स्नात्वा च राजेन्द्र दैवतैः सह मोदते

પછી સર્વ દેવતાઓ દ્વારા નમસ્કૃત દેવતીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરીને, હે રાજેન્દ્ર, તે દેવતાઓની સંગતમાં આનંદ પામે છે.

Verse 17

ततो गच्छेत राजेन्द्र शिखितीर्थमनुत्तमम् / यत् तत्र दीयते दानं सर्वं कोटिगुणं भवेत्

પછી, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ શિખિતીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં જે કોઈ દાન અપાય, તે સર્વેનું ફળ કોટિગુણું થાય છે.

Verse 18

ततो गच्छेत राजेन्द्र तीर्थं पैतामहं शुभम् / यत्तत्र क्रियते श्राद्धं सर्वं तदक्षयं भवेत्

પછી, હે રાજેન્દ્ર, શુભ પૈતામહ તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં કરાતું શ્રાદ્ધ સર્વેનું ફળ અક્ષય બને છે.

Verse 19

सावित्रीतीर्थमासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / विधूय सर्वपापानि ब्रह्मलोके महीयते

જે સાવિત્રીતીર્થને પ્રાપ્ત કરીને ત્યાં જ પ્રાણ ત્યજે છે, તે સર્વ પાપો દૂર કરીને બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 20

मनोहरं तु तत्रैव तीर्थं परमशोभनम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दैवतैः सह मोदते

ત્યાં જ એક મનોહર અને પરમ શોભાયમાન તીર્થ છે. હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય દેવતાઓની સાથે આનંદ પામે છે.

Verse 21

ततो गच्छेत राजेन्द्र मानसं तीर्थमुत्तमम् / स्नात्वा तत्र नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ માનસ તીર્થમાં જવું. ત્યાં સ્નાન કરવાથી, હે રાજન, મનુષ્ય રુદ્રલોક (શિવધામ)માં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 22

स्वर्गबिन्दुं ततो गच्छेत्तीर्थं देवनमस्कृतम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् दुर्गतिं नैव गच्छति

પછી દેવતાઓ દ્વારા પણ નમસ્કૃત સ્વર્ગબિંદુ તીર્થમાં જવું. હે રાજન, ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય કદી દુર્ગતિને પામતો નથી.

Verse 23

अप्सरेशं ततो गच्छेत् स्नानं तत्र समाचरेत् / क्रीडते नाकलोकस्थो ह्यप्सरोभिः स मोदते

પછી અપ્સરેશ તીર્થમાં જઈ ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું. સ્વર્ગલોકમાં સ્થિત થઈ તે અપ્સરાઓ સાથે ક્રીડા કરીને આનંદ માણે છે.

Verse 24

ततो गच्छेत राजेन्द्र भारभूतिमनुत्तमम् / उपोषितोर्ऽचयेदीशं रुद्रलोके महीयते / अस्मिंस्तीर्थे मृतो राजन् गाणपत्यमवाप्नुयात्

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ ભારભૂતિ તીર્થમાં જવું. ઉપવાસ કરીને ઈશ (ભગવાન શિવ)ની આરાધના કરવી; તે રુદ્રલોકમાં મહિમાવાન થાય છે. અને હે રાજન, આ તીર્થમાં મૃત્યુ પામનાર શિવગણોમાં ગણપતિપદ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 25

कार्तिके मासि देवेशमर्चयेत् पार्वतीपतिम् / अश्वमेधाद् दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः

કાર્તિક માસમાં દેવેશ, પાર્વતીપતિ શિવની આરાધના કરવી જોઈએ. મનીષીઓ કહે છે કે તેનું પુણ્ય અશ્વમેધથી દસગણું છે.

Verse 26

वृषभं यः प्रयच्छेत तत्र कुन्देन्दुसप्रभम् / वृषयुक्तेन यानेन रुद्रलोकं स गच्छति

જે કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમી કાંતિ ધરાવતો વૃષભ દાન કરે છે, તે વૃષભયુક્ત રથમાં બેસી રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 27

एतत् तीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत् / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

જે આ તીર્થને પામી ત્યાં જ પ્રાણ ત્યાગે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ રુદ્રલોકને પામે છે।

Verse 28

जलप्रवेशं यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / हंसयुक्तेन यानेन स्वर्गलोकं स गच्छति

હે નરાધિપ! જે તે તીર્થમાં જળપ્રવેશ કરે છે, તે હંસયુક્ત દિવ્યવાહનમાં સ્વર્ગલોકને પામે છે।

Verse 29

एरण्ड्या नर्मदायास्तु संगमं लोकविश्रुतम् / तत्र तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्

એરણ્ડી અને નર્મદાનો સંગમ લોકવિખ્યાત છે; ત્યાં મહાપુણ્ય તીર્થ છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે।

Verse 30

उपवासपरो भूत्वा नित्यं व्रतपरायणः / तत्र स्नात्वा तु राजेन्द्र मुच्यते ब्रह्महत्यया

ઉપવાસમાં તત્પર રહી અને નિત્ય વ્રતપરાયણ બની, હે રાજેન્દ્ર! ત્યાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે।

Verse 31

ततो गच्छेत राजेन्द्र नर्मदोदधिसंगमम् / जमदग्निरिति ख्यातः सिद्धो यत्र जनार्दनः

પછી, હે રાજેન્દ્ર, નર્મદા અને સમુદ્રના સંગમસ્થાને જવું જોઈએ. ત્યાં જનાર્દન સિદ્ધસ્વરૂપે ‘જમદગ્નિ’ નામે વિખ્યાત થઈ બિરાજે છે.

Verse 32

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नर्मदोदधिसंगमे / त्रिगुणं चाश्वमेधस्य फलं प्राप्नोति मानवः

હે રાજન, નર્મદા–સમુદ્રના સંગમમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞના ફળનું ત્રિગુણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 33

ततो गच्छेत राजेन्द्र पिङ्गलेश्वरमुत्तमम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् रुद्रलोके महीयते

પછી, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ પિંગલેશ્વર ધામે જવું જોઈએ. ત્યાં સ્નાન કરવાથી, હે રાજન, મનુષ્ય રુદ્રલોકમાં મહિમાવંત થાય છે.

Verse 34

तत्रोपवासं यः कृत्वा पश्येत विमलेश्वरम् / सप्तजन्मकृतं पापं हित्वा याति शिवालयम्

જે ત્યાં ઉપવાસ કરીને વિમલેશ્વરના દર્શન કરે છે, તે સાત જન્મોના પાપ ત્યજીને શિવાલયને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 35

ततो गच्छेत राजेन्द्र आलिकातीर्थमुत्तमम् / उपोष्य रजनीमेकां नियतो नियताशनः / अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान्मुच्यते ब्रह्महत्यया

પછી, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ આલિકા તીર્થમાં જવું જોઈએ. એક રાત્રિ ઉપવાસ કરીને, સંયમી અને નિયત આહારમાં સ્થિત રહી, આ તીર્થના માહાત્મ્યથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 36

एतानि तव संक्षेपात् प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्या विस्तराद् वक्तुं संख्या तीर्थेषुपाण्डव

આ બધું તને સંક્ષેપમાં, માત્ર મુખ્ય મુદ્દાઓરૂપે કહેવાયું છે. હે પાંડવ, તીર્થોની સંપૂર્ણ સંખ્યા વિસ્તારે કહી શકાતી નથી.

Verse 37

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता / नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

આ નદી પવિત્ર, નિર્મળ અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. તે નર્મદા—સરિતાઓમાં શ્રેષ્ઠા, મહાદેવની અતિ પ્રિય છે.

Verse 38

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां वै युधिष्ठिर / चान्द्रायणशतं साग्रं लभते नात्र संशयः

હે યુધિષ્ઠિર, જે માત્ર મનમાં નર્મદાનું સ્મરણ કરે છે, તે સોથી વધુ ચાન્દ્રાયણ વ્રતોનું પુણ્ય પામે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 39

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिक्यं घोरमाश्रिताः / पतन्ति नरके घोरे इत्याह परमेश्वरः

જે પુરુષો શ્રદ્ધાવિહિન છે અને ભયંકર નાસ્તિક્યનો આશ્રય લે છે, તેઓ ઘોર નરકમાં પડે છે—એવું પરમેશ્વર કહે છે.

Verse 40

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः / तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

સ્વયં દેવ મહેશ્વર નિત્ય નર્મદાની સેવા કરે છે; તેથી તે પરમ પુણ્યદાયિની નદી જાણવી, જે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ હરી લે છે.