Adhyaya 41
Naimiṣa-kṣetra-prādurbhāva and Jāpyeśvara-māhātmya — Nandī’s Birth, Japa, and Consecration
આ અધ્યાયમાં ઉત્તરભાગની તીર્થકેન્દ્રિત શિક્ષા આગળ વધે છે અને નૈમિષક્ષેત્રને મહાદેવને અતિ પ્રિય, પરમ પાવન તીર્થ તરીકે મહિમાવંત કરાય છે. બ્રહ્મા સાથેના પોતાના આદિ સંબંધને સ્મરી ઋષિઓ ઈશાન-દર્શનનો ઉપાય પૂછે છે; બ્રહ્મા નિર્દોષ સહસ્રમાસ સત્રનું વિધાન કરે છે અને મનોભવ ચક્રની ઘસાઈ ગયેલી નેમિથી તે ભૂમિનું નામ ‘નૈમિષ’ સ્થિર થાય છે. આ સિદ્ધ-ચારણ-યક્ષ-ગંધર્વોની મહાસભા-ભૂમિ છે; અહીં તપ અને યજ્ઞથી વર મળે છે, એક પુણ્યકર્મથી સાત જન્મના પાપ ક્ષય પામે છે, અને વાયુએ અહીં બ્રહ્માંડ પુરાણનું ઉપદેશ આપ્યું હતું. પછી જાપ્યેશ્વર-માહાત્મ્યમાં શિલાદની તપસ્યાથી ગર્ભજન્મ વિના પુત્ર નંદી પ્રાપ્ત થાય છે; નંદી રુદ્રમંત્ર જપને કોટિ-કોટિ વધારતો કરી વારંવાર શિવદર્શન અને વર મેળવે છે. શિવ વધુ જપ રોકી અભિષેકથી નંદીશ્વરની પ્રતિષ્ઠા કરે છે, જ્ઞાન અને પ્રલય સુધીનું સાન્નિધ્ય આપે છે તથા લગ્નની વ્યવસ્થા કરે છે. અંતે કહે છે કે જાપ્યેશ્વરમાં દેહાંત થવાથી રુદ્રલોકમાં ઉત્તમ ગતિ મળે છે—આગામી તીર્થોપદેશ માટે ભૂમિકા બને છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच इदं त्रैलोक्यविख्यातं तीर्थं नैमिशमुत्तमम् / महादेवप्रियकरं महापातकनाशनम्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં એકચાલીસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—આ ઉત્તમ નૈમિષ તીર્થ ત્રિલોકમાં વિખ્યાત છે; તે મહાદેવને પ્રિય છે અને મહાપાતકોનો નાશ કરે છે.
Verse 2
महादेवं दिदृक्षूणामृषीणणां परमेष्ठिनाम् / ब्रहामणा निर्मितं स्थानं तपस्तप्तुं द्विजोत्तमाः
મહાદેવના દર્શન ઇચ્છતા પરમેષ્ઠિસમાન ઋષિઓ માટે, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ બ્રાહ્મણોએ તપ કરવા માટે એક પવિત્ર સ્થાન રચ્યું.
Verse 3
मरीचयो ऽत्रयो विप्रा वसिष्ठाः क्रतवस्तथा / भृगवो ऽङ्गिरसः पूर्वा ब्रह्माणं कमलोद्भवम्
મરીચિ, અત્રિ, વસિષ્ઠ અને ક્રતુ—આ વિપ્રો; તેમજ પ્રાચીન ભૃગુ અને અંગિરસ—આ સૌ કમલજ બ્રહ્મા સાથે આદિકાળે પ્રગટ થયા.
Verse 4
समेत्य सर्ववरदं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / पृच्छन्ति प्रणिपत्यैनं विश्वकर्माणमच्युतम्
તેઓ સૌ એકત્ર થઈ સર્વવરદાતા, ચતુર્મૂર્તિ, ચતુર્મુખ વિશ્વકર્મા પાસે ગયા. તે અચ્યુતને પ્રણામ કરીને ભક્તિપૂર્વક પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 5
षट्कुलीया ऊचुः भगवन् देवमीशानं भर्गमेकं कपर्दिनम् / केनोपायेन पश्यामो ब्रूहि देवनमस्कृतम्
ષટ્કુલિયા ઋષિઓ બોલ્યા—હે ભગવન! દેવો દ્વારા નમસ્કૃત, એકમાત્ર તેજોમય ભર્ગ, જટાધારી ઈશાન દેવને અમે કયા ઉપાયે દર્શન કરી શકીએ? કૃપા કરીને કહો.
Verse 6
ब्रह्मोवाच सत्रं सहस्रमासध्वं वाङ्मनोदोषवर्जिताः / देशं च वः प्रवक्ष्यामि यस्मिन् देशे चरिष्यथ
બ્રહ્માએ કહ્યું—વાણી અને મનના દોષોથી રહિત રહી તમે સહસ્ર માસ સુધી સત્રયજ્ઞ કરો. અને તમે જ્યાં નિવાસ કરીને વ્રત-તપ આચરશો તે દેશ પણ હું તમને કહું છું।
Verse 7
उक्त्वा मनोमयं चक्रं स सृष्ट्वा तानुवाच ह / क्षिप्तमेतन्मया चक्रमनुव्रजत मा चिरम् / यत्रास्य नेमिः शीर्येत स देशः पुरुषर्षभाः
એમ કહી તેમણે મનોભવ ચક્ર રચ્યું અને કહ્યું—“આ ચક્ર મેં ફેંક્યું છે; વિલંબ ન કરતાં તેનું અનુસરણ કરો. જ્યાં તેની નેમિ ઘસાઈ તૂટી જશે, એ જ દેશ હશે, હે પુરુષશ્રેષ્ઠો!”
Verse 8
ततो मुमोच तच्चक्रं ते च तत्समनुव्रजन् / तस्य वै व्रजतः क्षिप्रं यत्र नेमिरशीर्यत / नैमिसं तत्स्मृतं नाम्ना पुण्यं सर्वत्र पूजितम्
પછી તેમણે તે ચક્ર છોડ્યું અને તેઓ તેની પાછળ ચાલ્યા. તે ઝડપથી આગળ વધતાં જ્યાં તેની નેમિ ઘસાઈ ગઈ, તે સ્થાન ‘નૈમિષ’ નામે સ્મરાયું—પવિત્ર તીર્થ, સર્વત્ર પૂજિત।
Verse 9
सिद्धचारणसंकीर्णं यक्षगन्धर्वसेवितम् / स्थानं भगवतः शंभोरेतन्नैमिशमुत्तमम्
સિદ્ધ-ચારણોથી ભરેલું, યક્ષ-ગંધર્વોથી સેવિત—આ ઉત્તમ નૈમિષ ભગવાન શંભુ (શિવ)નું પવિત્ર ધામ છે।
Verse 10
अत्र देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः / तपस्तप्त्वा पुरा देवा लेभिरे प्रवरान् वरान्
અહીં પ્રાચીન સમયમાં દેવતાઓએ—ગંધર્વો, યક્ષો, નાગો અને રાક્ષસો સહિત—તપ કર્યું; અને તે તપના બળે દેવોએ ઉત્તમ વરદાન પ્રાપ્ત કર્યા।
Verse 11
इमं देशं समाश्रित्य षट्कुलीयाः समाहिताः / सत्रेणाराध्य देवेशं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
આ જ પ્રદેશનો આશ્રય લઈને, છ કુળોના ઋષિઓ એકાગ્રચિત્ત થઈ સત્રયજ્ઞ દ્વારા દેવેશની આરાધના કરીને મહેશ્વર મહાદેવના દર્શન પામ્યા।
Verse 12
अत्र दानं तपस्तप्तं स्नानं जप्यादिकं च यत् / एकैकं पावयेत् पापं सप्तजन्मकृतं द्विजाः
હે દ્વિજોઃ અહીં દાન, વિધિપૂર્વક કરેલું તપ, સ્નાન અને જપ વગેરે—એમાંનું દરેક એકેક કર્મ સાત જન્મોમાં કરેલા પાપને પણ શુદ્ધ કરે છે।
Verse 13
अत्र पूर्वं स भगवानृषीणां सत्रमासताम् / प्रोवाच वायुर्ब्रह्माण्डं पुराणं ब्रह्मभाषितम्
અહીં પૂર્વકાળમાં, ઋષિઓ સત્રમાં આસનસ્થ હતા ત્યારે, ભગવાન વાયુએ બ્રહ્માએ કહેલું બ્રહ્માંડ પુરાણ તેમને ઉપદેશ્યું।
Verse 14
अत्र देवो महादेवो रुद्राण्या किल विश्वकृत् / रमते ऽध्यापि भगवान् प्रमथैः परिवारितः
અહીં જ વિશ્વકર્તા દેવ મહાદેવ રુદ્રાણી સાથે નિશ્ચયે રમે છે; ભગવાન આજેય પ્રમથગણોથી પરિભ્રમિત થઈ વિરાજે છે।
Verse 15
अत्र प्राणान् परित्यज्य नियमेन द्विजातयः / ब्रह्मलोकं गमिष्यन्ति यत्र गत्वा न जायते
અહીં દ્વિજાતિઓ નિયમ અનુસાર પ્રાણ ત્યજી બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરશે; જ્યાં જઈને ફરી જન્મ થતો નથી।
Verse 16
अन्यच्च तीर्थप्रवरं जाप्येश्वरमितिश्रुतम् / जजाप रुद्रमनिशं यत्र नन्दी महागणः
અને એક અન્ય શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે, જે પરંપરામાં ‘જાપ્યેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં મહાગણ નંદી અવિરત રુદ્રનો જપ કરતો રહ્યો.
Verse 17
प्रीतस्तस्य महादेवो देव्या सह पिनाकधृक् / ददावात्मसमानत्वं मृत्युवञ्चनमेव च
તેના પર પ્રસન્ન થઈ પિનાકધારી મહાદેવે દેવીએ સહીત તેને પોતાના સ્વરૂપસમાનત્વનું પદ અને મૃત્યુને વંચાવવાની શક્તિ પણ આપી।
Verse 18
अभूदृषिः स धर्मात्मा शिलादो नाम धर्मवित् / आराधयन्महादेवं पुत्रार्थं वृषभध्वजम्
ધર્માત્મા એવા એક ઋષિ હતા—ધર્મવિદ્ ‘શિલાદ’ નામે—જેઓ પુત્રપ્રાપ્તિ માટે વૃષભધ્વજ મહાદેવની આરાધના કરતા હતા।
Verse 19
तस्य वर्षसहस्रान्ते तप्यमानस्य विश्वकृत् / शर्वः सोमो गणवृतो वरदो ऽस्मीत्यभाषत
તેની તપસ્યાના હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં, વિશ્વકર્તા શર્વ—સોમ, ગણોથી ઘેરાયેલો—બોલ્યો: “હું વરદાતા છું.”
Verse 20
स वव्रे वरमीशानं वरेण्यं गिरिजापतिम् / अयोनिजं मृत्युहीनं देहि पुत्रं त्वया समम्
તેણે વર તરીકે ઈશાનને—અતિ વરેણ્ય ગિરિજાપતિને—પ્રાર્થના કરી: “મને અયોનિજ, મૃત્યુહીન અને તમારા સમાન એવો પુત્ર આપો.”
Verse 21
तथास्त्वित्याह भगवान् देव्या सह महेश्वरः / पश्यतस्तस्य विप्रर्षेरन्तर्धानं गतो हरः
દેવી સાથે ભગવાન મહેશ્વરે કહ્યું—“તથાસ્તુ।” અને તે વિપ્રઋષિ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે હર (શિવ) અંતર્ધાન થઈ ગયા.
Verse 22
ततो यियक्षुः स्वां भूमिं शिलादो धर्मवित्तमः / चकर्ष लाङ्गलेनोर्वों भित्त्वादृश्यत शोभनः
પછી ધર્મના પરમ જાણકાર શિલાદે પોતાની ભૂમિને યજ્ઞાર્થે પવિત્ર કરવા ઇચ્છીને હળથી ધરતી ખેડી. ભૂમિ ફાટતાં જ એક અતિ શોભન દિવ્ય સત્તા પ્રગટ થઈ.
Verse 23
संवर्तकानलप्रख्यः कुमारः प्रहसन्निव / रूपलावण्यसंपन्नस्तेजसा भासयन् दिशः
તે દિવ્ય કુમાર પ્રલયાગ્નિ સમાન તેજસ્વી હતો, છતાં જાણે મૃદુ હાસ્ય કરતો હોય. રૂપ-લાવણ્યથી પરિપૂર્ણ થઈ પોતાના તેજથી દિશાઓને પ્રકાશિત કરતો હતો.
Verse 24
कुमारतुल्यो ऽप्रतिमो मेघगम्भीरया गिरा / शिलादं तात तातेति प्राह नन्दी पुनः पुनः
કુમાર સમાન તેજસ્વી અને અપ્રતિમ નંદીએ મેઘગંભીર વાણીથી શિલાદને વારંવાર બોલાવ્યો—“તાત! તાત!”
Verse 25
तं दृष्ट्वा नन्दनं जातं शिलादः परिषस्वजे / मुनिभ्यो दर्शयामास ये तदाश्रमवासिनः
પોતાનો પ્રિય પુત્ર નંદન જન્મ્યો તે જોઈ શિલાદે તેને હૃદયે ભેળવી લીધો. પછી તે આશ્રમમાં વસતા મુનિઓને તે બાળકનું દર્શન કરાવ્યું.
Verse 26
जातकर्मादिकाः सर्वाः क्रियास्तस्य चकार ह / उपनीय यथाशास्त्रं वेदमध्यापयत् सुतम्
તેણે તેના માટે જાતકર્મ આદિ સર્વ સંસ્કારક્રિયાઓ કરી. પછી શાસ્ત્રવિધિ મુજબ ઉપનયન કરાવી પુત્રને વેદાધ્યયન કરાવ્યું.
Verse 27
अधीतवेदो भगवान् नन्दी मतिमनुत्तमाम् / चक्रे महेश्वरं द्रष्टुं जेष्ये मृत्युमिति प्रभुम्
વેદાધ્યયનમાં નિપુણ ભગવાન નંદીએ અનુત્તમ સંકલ્પ કર્યો—“હું મહેશ્વરના દર્શન કરીશ; હું મૃત્યુને જીતિશ”—એમ પ્રભુમાં મન સ્થિર કર્યું.
Verse 28
स गत्वा सरितं पुण्यामेकाग्रश्रद्धयान्वितः / जजाप रुद्रमनिशं महेशासक्तमानसः
તે એકાગ્ર શ્રદ્ધાથી પવિત્ર નદી પાસે ગયો અને મહેશમાં આસક્ત મનથી અવિરત રુદ્રમંત્રનો જપ કરતો રહ્યો.
Verse 29
तस्य कोट्यां तु पूर्णायां शङ्करो भक्तवत्सलः / आगत्य साम्बः सगणो वरदो ऽस्मीत्युवाच ह
જ્યારે તેની કોટિ (જપ) પૂર્ણ થઈ, ત્યારે ભક્તવત્સલ શંકર સામ્બરૂપે ગણો સાથે આવીને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું.”
Verse 30
स वव्रे पुनरेवाहं जपेयं कोटिमीश्वरम् / तावदायुर्महादेव देहीति वरमीश्वर
પછી મેં ફરી આ જ વર માગ્યો—“હું ઈશ્વરના નામનો એક કોટિ વાર જપ કરું; હે મહાદેવ, એટલું આયુષ્ય આપો”—એવો વર, હે ઈશ્વર, મેં માગ્યો.
Verse 31
एवमस्त्विति संप्रोच्य देवो ऽप्यन्तरधीयत / जजाप कोटिं भगवान् भूयस्तद्गतमानसः
“એવમસ્તુ” કહી દેવ અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ ભગવાને ફરી એક કોટિ જપ કર્યો; તેમનું મન એ જ પ્રભુમાં સંપૂર્ણ લીન રહ્યું.
Verse 32
द्वितीयायां च कोट्यां वै संपूर्णायां वृषध्वजः / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
બીજી કોટિ પૂર્ણ થતાં વૃષધ્વજ (શિવ) ભૂતગણોથી ઘેરાઈને આવીને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું; વર માગો.”
Verse 33
तृतीयां जप्तुमिच्छामि कोटिं भूयो ऽपि शङ्कर / तथास्त्वित्याह विश्वात्मा देवो ऽप्यन्तरधीयत
તેણે કહ્યું—“હે શંકર, હું ત્રીજી કોટિ પણ ફરી જપવા ઇચ્છું છું.” વિશ્વાત્મા પ્રભુએ “એવમસ્તુ” કહ્યું અને દેવ અંતર્ધાન થયા.
Verse 34
कोटित्रये ऽथ संपूर्णे देवः प्रीतमना भृशम् / आगत्य वरदो ऽस्मीति प्राह भूतगणैर्वृतः
ત્રણ કોટિ પૂર્ણ થતાં દેવ અત્યંત પ્રસન્ન મનથી ભૂતગણોથી ઘેરાઈને આવીને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું.”
Verse 35
जपेयं कोटिमन्यां वै भूयो ऽपि तव तेजसा / इत्युक्ते भगवानाह न जप्तव्यं त्वया पुनः
તેણે કહ્યું—“તમારા તેજના બળથી હું વધુ એક કોટિ પણ જપ કરી શકું છું.” ત્યારે ભગવાને કહ્યું—“તું ફરી જપ કરવો નહીં.”
Verse 36
अमरो जरया त्यक्तो मम पार्श्वगतः सदा / महागणपतिर्देव्याः पुत्रो भव महेश्वरः
જરાથી ત્યજાયેલો એ અમર સદા મારા પાર्श્વે રહે છે. હે મહેશ્વર, તે દેવીનો પુત્ર મહાગણપતિ બને।
Verse 37
योगीश्वरो योगनेता गणानामीश्वरेश्वरः / सर्वलोकाधिपः श्रीमान् सर्वज्ञो मद्बलान्वितः
તે યોગીઓનો ઈશ્વર, યોગનો નેતા, ગણોનો અધિપતિ અને અધિપતિઓમાં પરમ અધીશ્વર છે; સર્વ લોકનો શ્રીમાન સ્વામી—સર્વજ્ઞ, અને મારા બળથી યુક્ત છે।
Verse 38
ज्ञानं तन्मामकं दिव्यं हस्तामलकवत् तव / आभूतसंप्लवस्थायी ततो यास्यसि मत्पदम्
મારું તે દિવ્ય જ્ઞાન તને હાથમાં ધરેલા આમળા ફળ જેવું સ્પષ્ટ થશે. ભૂતસંપ્લવ (પ્રલય) સુધી તે તારી સાથે સ્થિર રહી, પછી તને મારા પદે (પરમ ધામે) પહોંચાડશે।
Verse 39
एतदुक्त्वा महादेवो गणानाहूय शङ्करः / अभिषेकेण युक्तेन नन्दीश्वरमयोजयत्
આવું કહી મહાદેવ શંકરે ગણોને બોલાવી, યોગ્ય અભિષેકવિધિથી નંદીશ્વરને વિધિવત્ સ્થાપિત કર્યા।
Verse 40
उद्वाहयामास च तं स्वयमेव पिनाकधृक् / मरुतां च शुभां कन्यां सुयशेति च विश्रुताम्
અને પિનાકધૃક્ (શિવ) એ સ્વયં તેને મરુતોની શુભ કન્યા—‘સુયશા’ નામે પ્રસિદ્ધ—સાથે વિવાહ કરાવ્યો।
Verse 41
एतज्जप्येश्वरं स्थानं देवदेवस्य शूलिनः / यत्र तत्र मृतो मर्त्यो रुद्रलोके महीयते
આ જપ્યેશ્વરનું પવિત્ર સ્થાન છે—દેવોના દેવ શૂલધારીનું. અહીં જ્યાં ક્યાંય મર્ત્ય દેહત્યાગ કરે, તે રુદ્રલોકમાં સન્માનિત થઈ મહિમાવાન બને છે.
Frequently Asked Questions
Brahmā casts a mind-made cakra and instructs the sages to follow it; the place where its rim (nemi) breaks/wears away becomes the chosen land, remembered as Naimiṣa—linking sacred geography to a mythic etymology.
Brahmā prescribes a thousand-month sattra-sacrifice performed with faultless speech and mind; the narrative also emphasizes tapas, japa, and disciplined niyama as direct means to Śiva-darśana.
The chapter states that single acts—dāna (charity), tapas properly undertaken, bathing, and japa—purify sins accumulated across seven births, portraying the tīrtha as exceptionally potent.
Nandī performs sustained Rudra-mantra japa in successive koṭis with one-pointed faith; Śiva appears repeatedly as boon-giver, ultimately halting further japa and granting consecration, knowledge, and enduring proximity until dissolution.
The text concludes that any mortal who dies there is honored and exalted in Rudra’s world (Rudraloka), marking the site as a powerful locus of Shaiva soteriology.