Adhyaya 25

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच एष वो ऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः / द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉપરિવિભાગમાં ચોવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. વ્યાસે કહ્યું—ગૃહસ્થાશ્રમવાસીઓ માટે સમગ્ર ઉપદેશ કહ્યો; હવે દ્વિજનો પરમ ધર્મ અને સદાચારના નિયમો જાણો.

Verse 2

द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्यसाधकः / अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम् / कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वोतास्वयङ्कृतम्

ગૃહસ્થ બે પ્રકારનો જાણવો—સાધક અને અસાધક. સાધક માટે અધ્યાપન, યાજન અને પ્રતિગ્રહ કહ્યા છે; અસાધક પોતાનાં હિત માટે વ્યાજ, ખેતી અને વેપાર કરે છે.

Verse 3

कृषेरभावाद् वाणिज्यं तदभावात् कुसीदकम् / आपत्कल्पो ह्यं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते

ખેતી ન થઈ શકે તો વેપાર કરવો, અને તે પણ ન થઈ શકે તો વ્યાજધંધાનો આશ્રય લેવો. આ આપત્કાળનો નિયમ છે; અગાઉ કહેલો મુખ્ય ધર્મ જ પ્રધાન માનવામાં આવે છે.

Verse 4

स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम् / कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्

માણસ પોતે ખેતી કરે અથવા વેપાર કરે; પરંતુ વ્યાજે ધન આપવું (કુસીદ) કઠોર અને વધુ પાપમય જીવનવૃત્તિ છે, તેથી કુસીદ ત્યજવી જોઈએ।

Verse 5

क्षात्रवृत्तिं परां प्रहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः / तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः

તેઓ ક્ષાત્રવૃત્તિ—રક્ષણ અને શાસનનો ધર્મ—ને શ્રેષ્ઠ કહે છે, અને દ્વિજોએ પોતે હળ ચલાવવું નહીં. તેથી દ્વિજે ક્ષાત્રધર્મથી જીવવું; પરંતુ આપત્તિમાં જે મળે તેનાથી નિર્વાહ કરવો।

Verse 6

तेन चावाप्यजीवंस्तु वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत् / न कथञ्चन कुर्वोत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्

એ રીતે પણ જીવિકા ન મળે તો વૈશ્યવૃત્તિ એટલે કૃષિ સ્વીકારવી. પરંતુ બ્રાહ્મણે કોઈપણ રીતે હળ ચલાવવાનું કર્મ ક્યારેય ન કરવું।

Verse 7

लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत् / ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः

લાભ પ્રાપ્ત થયા પછી પિતૃઓ, દેવો અને બ્રાહ્મણોને પણ પૂજવા જોઈએ. તેઓ તૃપ્ત થઈ તેની તે ખામી નિશ્ચયે શમાવે છે—શંકા નથી।

Verse 8

देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम् / त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति

દેવો અને પિતૃઓ માટે વીસમો ભાગ આપવો, અને બ્રાહ્મણો માટે ત્રીસમો ભાગ અર્પણ કરવો. આ રીતે અર્પણો કરીને કૃષિ કરનાર દોષી થતો નથી।

Verse 9

वणिक् प्रदद्याद् द्विगुणं कुसीदी त्रिगुणं पुनः / कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः

વણિક દ્વિગુણ આપી ચૂકવી શકે અને વ્યાજખોર ફરી ત્રિગુણ; પરંતુ ખેડૂત દોષી ગણાતો નથી—એમાં સંશય નથી।

Verse 10

शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः / विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः

સાધક ગૃહસ્થ શિલોઞ્છ વૃત્તિ (ખેતરમાં બચેલું અન્ન ચુંટવું) પણ અપનાવી શકે. ઉપરાંત વિદ્યા, શિલ્પ વગેરે અનેક જીવનોપાય છે।

Verse 11

असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः / शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः

જે ગૃહસ્થાશ્રમમાં સ્થિત થઈને ‘અસાધક’ કહેવાયો છે, તેના માટે શિલોઞ્છ વિષયે બે પ્રકારની વૃત્તિઓ પરમર્ષિઓએ કહેલી છે।

Verse 12

अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि / अयाचितं स्यादमृतं मृतं भेक्षं तु याचितम्

તે ‘અમૃત’ વડે જીવિકા કરે, અથવા તે ન મળે તો ‘મૃત’ વડે પણ. ન માગતાં જે મળે તે ‘અમૃત’; અને માગીને મળેલી ભિક્ષા ‘મૃત’ કહેવાય છે।

Verse 13

कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा / त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च

તે કોઠારમાં ધાન્ય સંગ્રહ કરનાર હોય, અથવા કુંભોમાં ધાન્ય રાખનાર; અથવા ત્રણ દિવસ પૂરતું જથ્થો ધરાવનાર, કે માત્ર આવતીકાલ પૂરતું જ ધરાવનાર પણ હોઈ શકે।

Verse 14

चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् / श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः

આ ચાર પ્રકારના દ્વિજ ગૃહસ્થોમાં ધર્મ અનુસાર દરેક પછીનો પૂર્વવાળાથી શ્રેષ્ઠ જાણવો; કારણ કે તે લોકજય (ઉચ્ચ પુણ્યફળ) મેળવવામાં વધુ સમર્થ હોય છે।

Verse 15

षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते / द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति

આ બ્રાહ્મણોમાં એક ષટ્કર્મોથી જીવન ચલાવે છે, બીજો ત્રણ કર્મોથી પ્રવર્તે છે; એક બે કર્મોથી, અને ચોથો બ્રહ્મસત્ર (દીર્ઘ વૈદિક સત્ર) કરાવીને જીવિકા મેળવે છે।

Verse 16

वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः / इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा

શિલોઞ્છ અને ઉઞ્છથી જીવન ચલાવતા, અગ્નિહોત્રમાં પરાયણ રહી, તે સદા પાર્વાયણ વ્રતોના અંત્યકર્મ માટે વિહિત સરળ ઇષ્ટિ યજ્ઞો જ અર્પણ કરે।

Verse 17

न लोकवृतिं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन / अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम्

જીવિકાના હેતુથી તે ક્યારેય લોકવૃત્તિ અપનાવવી નહીં. બ્રાહ્મણની જીવિકા—સરળ, કપટરહિત અને શુદ્ધ—એ રીતે જ જીવન જીવવું।

Verse 18

याचित्वा वापि सद्भ्यो ऽन्नं पितॄन्देवांस्तु तोषयेत् / याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः

સજ્જનો પાસેથી ભિક્ષામાં અન્ન મળ્યું હોય તો પણ તેનાથી પિતૃઓ અને દેવોને તૃપ્ત કરવો. અથવા શુચિ અને દાંત પુરુષ પાસેથી માગવું; પરંતુ તે અન્નથી પોતે તૃપ્ત ન થવું।

Verse 19

यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा गृहस्थस्तोषयेन्न तु / देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ

જે ગૃહસ્થ ધન કમાઈને પણ વિધિ મુજબ દેવો અને પિતૃઓને તૃપ્ત ન કરે, તે નિશ્ચિતે કૂતરાની યોનિમાં જન્મ પામે છે।

Verse 20

धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम् / धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः

ધર્મ, અર્થ, કામ અને પરમ શ્રેય મોખ્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થ કહેવાય છે. બ્રાહ્મણો માટે ધર્મવિરુદ્ધ ન હોય એવો કામ જ અનુસરણયોગ્ય છે; અન્યથા નહીં।

Verse 21

योर्ऽथो धर्माय नात्मार्थः सोर्ऽथो ऽनर्थस्तथेतरः / तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्

જે ધન ધર્મ માટે હોય, સ્વાર્થ માટે નહીં—એ જ સાચું ધન છે; માત્ર પોતાના માટે મેળવેલું ધન અનર્થ બને છે. તેથી સાધન મેળવી દાન કરવું, હોમ કરવો અને યજ્ઞ-પૂજન કરવું।