Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः व्यास उवाच अग्निहोत्रं तु जुहुयादाद्यन्ते ऽहर्निशोः सदा / दर्शेन चैव पक्षान्ते पौर्णमासेन चैव हि

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં ત્રેવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. વ્યાસે કહ્યું—દિવસ-રાતના આરંભ અને અંતે સદા અગ્નિહોત્ર હોમ કરવો; અને દરેક પક્ષના અંતે દર્શ યજ્ઞ તથા તેમ જ પૌર્ણમાસ યજ્ઞ કરવો.

Verse 2

शस्यान्ते नवशस्येष्ट्या तथर्त्वन्ते द्विजो ऽध्वरैः / पशुना त्वयनस्यान्ते समान्ते सौमिकैर्मखैः

શસ્યના અંતે નવશસ્યેષ્ટિ કરવી; ઋતુના અંતે દ્વિજોએ વૈદિક અધ્વર યજ્ઞો કરવાના. અયનના અંતે પશુયાગ અર્પવો, અને વર્ષના અંતે સોમસંબંધિત સૌમિક મખો વિધિપૂર્વક કરવાના.

Verse 3

नानिष्ट्वा नवशस्येष्ट्या पशुना वाग्निमान् द्विजः / नवान्नमद्यान्मांसं वा दीर्घमायुर्जिजीविषुः

અગ્નિઓનું પાલન કરતો દ્વિજ ગૃહસ્થ દીર્ઘાયુ ઇચ્છે તો, પહેલાં નવશસ્યેષ્ટિ અને જ્યાં વિધાન હોય ત્યાં પશુ-આહુતિ કર્યા વિના નવું અન્ન કે માંસ ન ખાય.

Verse 4

नवेनान्नेन चानिष्ट्वा पशुहव्येन चागन्यः / प्राणानेवात्तुमिच्छन्ति नवान्नामिषगृद्धिनः

નવા અન્નથી યજ્ઞ કર્યા વિના અને (તેના બદલે) પશુમાંસના હવ્ય સાથે અગ્નિ પાસે જનાર—નવા અન્ન અને માંસના લોભી—તેઓ જાણે પ્રાણોને જ ભક્ષણ કરવા ઇચ્છે છે।

Verse 5

सावित्रान् शान्तिहोमांश्च कुर्यात् पर्वसु नित्यशः / पितॄंश्चैवाष्टकास्वर्चन् नित्यमन्वष्टकासु च

પર્વદિવસોમાં નિયમિત સાવિત્રી જપ અને શાંતિહોમ કરવાં; તેમજ અષ્ટકા તિથિઓમાં પિતૃઓની આરાધના કરવી, અને અન્વષ્ટકામાં પણ હંમેશાં તેમ જ કરવું.

Verse 6

एष धर्मः परो नित्यमपधर्मो ऽन्य उच्यते / त्रयाणामिह वर्णानां गृहस्थाश्रमवासिनाम्

આ જ પરમ ધર્મ છે, જે સદાય આચરવો; તેના વિરુદ્ધ જે કંઈ છે તે અધર્મ કહેવાય. આ ઉપદેશ અહીં ગૃહસ્થાશ્રમમાં વસતા ત્રણ વર્ણો માટે છે.

Verse 7

नास्तिक्यादथवालस्याद् यो ऽग्नीन् नाधातुमिच्छति / यजेत वा न यज्ञेन स याति नरकान् बहून्

વેદમાં અવિશ્વાસ અથવા આળસથી જે પવિત્ર અગ્નિઓ સ્થાપવા ઇચ્છતો નથી, અથવા સ્થાપ્યા પછી પણ યજ્ઞ દ્વારા પૂજન કરતો નથી, તે અનેક નરકોને પામે છે.

Verse 8

तामिस्त्रमन्धतामिस्त्रं महारौरवरौरवौ / कुम्भीपाकं वैतरणीमसिपत्रवनं तथा

તામિસ્ર, અંધતામિસ્ર, મહારૌરવ અને રૌરવ; તેમજ કુંભીપાક, વૈતરણિ અને અસિપત્રવન (તલવાર-પાંદડાવન) પણ છે.

Verse 9

अन्यांश्च नरकान् घोरान् संप्राप्यान्ते सुदुर्मतिः / अन्त्यजानां कुले विप्राः शूद्रयोनौ च जायते

બીજા ભયંકર નરકો પણ ભોગવીને અંતે તે દુષ્ટબુદ્ધિ પુરુષ—હે વિપ્રો—અંત્યજોના કુળમાં અને શૂદ્ર યોનિમાં જન્મે છે.

Verse 10

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणो हि विशेषतः / आधायाग्निं विशुद्धात्मा यजेत परमेश्वरम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણે—અગ્નિ સ્થાપી, અંતઃકરણ શુદ્ધ કરીને, યજ્ઞ દ્વારા પરમેશ્વરની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 11

अग्निहोत्रात् परो धर्मो द्विजानां नेह विद्यते / तस्मादाराधयेन्नित्यमग्निहोत्रेण शाश्वतम्

દ્વિજોના માટે આ લોકમાં અગ્નિહોત્રથી ઊંચો કોઈ ધર્મ નથી. તેથી અગ્નિહોત્ર દ્વારા નિત્ય શાશ્વત (પ્રભુ)ની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 12

यश्चाधायाग्निमालस्यान्न यष्टुं देवमिच्छति / सो ऽसौ मूढो न संभाष्यः किं पुनर्नास्तिको जनः

જે અગ્નિઓ સ્થાપીને પણ આળસવશ યજ્ઞ દ્વારા દેવની પૂજા કરવા ઇચ્છતો નથી, તે મોહગ્રસ્ત છે; તેની સાથે વાત કરવી પણ યોગ્ય નથી—તો નાસ્તિકની તો વાત જ શું.

Verse 13

यस्य त्रैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये / अधिकं चापि विद्येत स सोमं पातुमर्हति

જેના પાસે ત્રણ વર્ષનું અન્ન-ભોજન ભૃત્ય અને આશ્રિતોના નિર્વાહ માટે પૂરતું હોય અને ઉપરથી થોડું વધારું પણ રહે, તે સોમપાન માટે યોગ્ય છે.

Verse 14

एष वै सर्वयज्ञानां सोमः प्रथम इष्यते / सोमेनाराधयेद् देवं सोमलोकमहेश्वरम्

નિશ્ચયે સર્વ યજ્ઞોમાં સોમયજ્ઞને પ્રથમ માનવામાં આવે છે. સોમ દ્વારા સોમલોકના મહેશ્વર દેવની આરાધના કરવી જોઈએ.

Verse 15

न सोमयागादधिको महेशाराधने क्रतुः / समो वा विद्यते तस्मात् सोमेनाभ्यर्चयेत् परम्

મહેશની આરાધનામાં સોમયજ્ઞથી શ્રેષ્ઠ કોઈ ક્રતુ નથી, અને તેની સમકક્ષ પણ નથી. તેથી સોમાર્પણ દ્વારા પરમ દેવની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 16

पितामहेन विप्राणामादावभिहितः शुभः / धर्मो विमुक्तये साक्षाच्छ्रौतः स्मार्तो द्विधा पुनः

આદિમાં પિતામહ બ્રહ્માએ વિપ્રો માટે શુભ ધર્મ પ્રગટ કર્યો, જે સીધો મુક્તિનો માર્ગ છે; અને તે ફરી બે પ્રકારનો છે—શ્રૌત અને સ્માર્ત.

Verse 17

श्रौतस्त्रेताग्निसंबन्धात् स्मार्तः पूर्वं मयोदितः / श्रेयस्करतमः श्रौतस्तस्माच्छ्रौतं समाचरेत्

શ્રૌતધર્મ ત્રેતાગ્નિ સાથે સંબંધિત છે; સ્માર્તધર્મ મેં અગાઉ કહ્યો છે. શ્રૌત માર્ગ સર્વોત્તમ શ્રેય આપનાર છે; તેથી વિધિપૂર્વક શ્રૌત કર્મો આચરવા જોઈએ.

Verse 18

उभावभिहितौ धर्मौ वेदादेव विनिः सृतौ / शिष्टाचारस्तृतीयः स्याच्छ्रतिस्मृत्योरलाभतः

આ બંને ધર્મો ખરેખર વેદમાંથી જ નિષ્પન્ન થયા છે. શ્રુતિ-સ્મૃતિ ન મળે ત્યારે શિષ્ટજનનો આચાર ત્રીજું પ્રમાણ ગણાય છે.

Verse 19

धर्मेणाभिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः / ते शिष्टा ब्राह्मणाः प्रोक्ता नित्यमात्मगुणान्विताः

જેઓ ધર્મમાર્ગે, ઉપબૃંહણ સહિત વેદને આશ્રય કરીને અધ્યયન કરે છે—તેઓ નિત્ય આત્મગુણોથી યુક્ત શિષ્ટ બ્રાહ્મણો કહેવાય છે.

Verse 20

तेषामभिमतो यः स्याच्चेतसा नित्यमेव हि / स धर्मः कथितः सद्भिर्नान्येषामिति धारणा

તે સદ્ગણશીલોના ચિત્તમાં જે સદા સ્વીકાર્ય ઠરે—સદ્ભિરો તેને ‘ધર્મ’ કહે છે; નિશ્ચય એ કે અન્ય (અશુદ્ધચિત્ત) માટે તે તેમ નથી.

Verse 21

पुराणं धर्मशास्त्रं च वेदानामुपबृंहणम् / एकस्माद् ब्रह्मविज्ञानं धर्मज्ञानं तथैकतः

પુરાણ અને ધર્મશાસ્ત્ર વેદોના ઉપબૃંહણ, એટલે અધિકૃત વિસ્તરણ છે. એક જ સ્ત્રોતથી બ્રહ્મજ્ઞાન અને ધર્મજ્ઞાન—બંને એકસાથે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 22

धर्मं जिज्ञासमानानां तत्प्रमाणतरं स्मृतम् / धर्मशास्त्रं पुराणं तद् ब्रह्मज्ञाने परा प्रमा

ધર્મ જાણવાની ઇચ્છા ધરાવનારાઓ માટે ધર્મશાસ્ત્ર અને પુરાણ વધુ પ્રમાણ માનવામાં આવ્યા છે; બ્રહ્મજ્ઞાનમાં એ જ પરમ પ્રમાણ છે.

Verse 23

नान्यतो जायते धर्मो ब्रह्मविद्या च वैदिकी / तस्माद् धर्मं पुराणं च श्रद्धातव्यं द्विजातिभिः

ધર્મ અને વૈદિક બ્રહ્મવિદ્યા અન્ય કોઈ સ્ત્રોતથી ઉત્પન્ન થતા નથી; તેથી દ્વિજોએ ધર્મ અને પુરાણમાં શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ.