Adhyaya 23

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वाविशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच दशाहं प्राहुराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः / मृतेषु वाथ जातेषु ब्राह्मणानां द्विजोत्तमाः

વ્યાસે કહ્યું—સપિંડોમાં બ્રાહ્મણો માટે, દ્વિજોત્તમો માટે, મૃત્યુ થાય ત્યારે પણ અને જન્મ થાય ત્યારે પણ, વિદ્વાનો દસ દિવસનું આશૌચ કહે છે।

Verse 2

नित्यानि चैव कर्माणि काम्यानि च विशेषतः / नकुर्याद् विहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मनसापिच

નિત્ય કર્મો અવશ્ય કરવાં; અને ખાસ કરીને કામ્ય કર્મોથી દૂર રહેવું. વિહિત કોઈ ફરજ અવગણવી નહીં, અને મનથી પણ સ્વાધ્યાય કરવો।

Verse 3

शुचीनक्रोधनान् भूम्यान् शालाग्नौ भावयेद् द्विजान् / शुष्कान्नेन फलैर्वापि वैतानं जुहुयात् तथा

શુદ્ધ અને અક્રોધી બ્રાહ્મણોને ગૃહાગ્નિ પાસે જમીન પર બેસાડી આદરપૂર્વક આમંત્રિત કરવો; અને તેવી જ રીતે સુકાં અન્નથી અથવા ફળોથી વૈતાન હોમમાં આહુતિ આપવી।

Verse 4

न स्पृशेयुरिमानन्ये न च तेभ्यः समाहरेत् / चतुर्थे पञ्चमे वाह्नि संस्पर्शः कथितो बुधैः

બીજાઓએ આ (આશૌચસ્થ) લોકોને સ્પર્શ ન કરવો, અને તેમની પાસેથી કંઈ પણ સ્વીકારવું નહીં. વિદ્વાનો કહે છે કે ચોથા અને પાંચમા દિવસે અગ્નિ દ્વારા સ્પર્શ-શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 5

सूतके तु सपिण्डानां संस्पर्शो न प्रदुष्यति / सूतकं सूतिकां चैव वर्जयित्वा नृणां पुनः

સૂતકકાળે સપિંડોનો પરસ્પર સ્પર્શ દોષકારક નથી. મનુષ્યોએ માત્ર સૂતક અને સૂતિકા (પ્રસવજન્ય અશૌચ)નું જ વર્જન કરવું.

Verse 6

अधीयानस्तथा यज्वा वेदविच्च पिता भवेत् / संस्पृश्याः सर्व एवैते स्नानान्माता दशाहतः

વેદાધ્યયનમાં રત, યજ્ઞ કરનાર અને વેદવિદ પિતા શುದ್ಧ ગણાય છે. આવા બધા સ્પર્શ્ય છે; પરંતુ માતા દસ રાત્રિ પૂર્ણ થયા પછી સ્નાનથી જ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 7

दशाहं निर्गुणे प्रोक्तमशौचं चातिनिर्गुणे / एकद्वित्रिगुणैर्युक्तं चतुस्त्र्येकदिनैः शुचिः

નિર્ગુણ માટે અશૌચ દસ દિવસ કહેવાયું છે; અતિનિર્ગુણ માટે પણ તેમ જ. પરંતુ એક, બે અથવા ત્રણ ગુણયુક્ત માટે ક્રમે ચાર, ત્રણ અને એક દિવસે શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 8

दशाहात् तु परं सम्यगधीयीत जुहोति च / चतुर्थे तस्य संस्पर्शं मनुराह प्रजापतिः

દસ દિવસ પછી તે યોગ્ય રીતે વેદાધ્યયન કરે અને અગ્નિમાં આહુતિ આપે. અને ત્યારપછી ચોથા દિવસે તેનો સ્પર્શ માન્ય છે—એવું પ્રજાપતિ મનુએ કહ્યું છે.

Verse 9

क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च / यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौवकम्

ક્રિયાહીન, મૂર્ખ, મહારોગી અને મનમાની આચરણ કરનાર—એમનો અશૌચ મરણાંત સુધી રહે છે એમ કહેવાયું છે.

Verse 10

त्रिरात्रं दशरात्रं वा ब्राह्मणानामशौचकम् / प्राक्संस्कारात् त्रिरात्रं स्यात् तस्मादूर्ध्वं दशाहकम्

બ્રાહ્મણો માટે અશૌચનો સમય ત્રણ રાત્રિ અથવા દસ રાત્રિ કહેવાયો છે. સંસ્કાર પહેલાં ત્રણ રાત્રિ, અને ત્યાર પછી દસ દિવસનું પાલન થાય છે.

Verse 11

ऊनद्विवार्षिके प्रेते मातापित्रोस्तदिष्यते / त्रिरात्रेण शुचिस्त्वन्यो यदि ह्यत्यन्तनिर्गुणः

બે વર્ષ પૂરાં થવા પહેલાં બાળકનું મૃત્યુ થાય તો અશૌચ માત્ર માતા-પિતાને જ નિર્ધારિત છે. અન્ય સગાં ત્રણ રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય છે, વિશેષે કરીને આસક્તિ-રહિત હોય તો.

Verse 12

अदन्तजातमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते / जातदन्ते त्रिरात्रं स्याद् यदि स्यातां तु निर्गुणौ

દાંત ન નીકળ્યા પહેલાં બાળકનું મૃત્યુ થાય તો માતા-પિતાનું અશૌચ એક દિવસનું. દાંત નીકળ્યા પછી ત્રણ રાત્રિ—જો તેઓ અન્યથા દોષરહિત હોય તો.

Verse 13

आदन्तजननात् सद्य आचौलादेकरात्रकम् / त्रिरात्रमौपनयनात् सपिण्डानामुदाहृतम्

સપિંડ સગાં માટે પ્રથમ દાંત નીકળતાં જ અશૌચ તરત થાય છે. પ્રથમ ચૌલ (ચૂડાકર્મ) પર એક રાત્રિ, અને ઉપનયન પર ત્રણ રાત્રિ કહેવાયું છે.

Verse 14

जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः / मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता स्यात् स्पृश्य एव च

જો બાળક જન્મતાની સાથે જ પિતાનું અવસાન થાય, તો માતાને સૂતક (જન્મ-અશૌચ) થાય છે; અને ગૃહસંદર્ભે પિતા પણ સ્પૃશ્ય, એટલે સ્પર્શ-અશુદ્ધ ગણાય છે.

Verse 15

सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्तव्यं सोदरस्य च / ऊर्ध्वं दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः

સપિંડ સગાંઓ અને સહોદર ભાઈ માટે તત્કાળ શૌચ-શુદ્ધિ કરવી જોઈએ. પરંતુ દશાહ પછી જો ભાઈ ‘નિર્ગુણ’ (અયોગ્ય) હોય, તો માત્ર એક દિવસનું જ અશૌચ ગણાય છે.

Verse 16

अथोर्ध्वं दन्तजननात् सपिण्डानामशौचकम् / एकरात्रं निर्गुणानां चैलादूर्ध्वं त्रिरात्रकम्

ત્યારબાદ—બાળકના દાંત ઊગવા લાગે ત્યારથી—સપિંડો માટે અશૌચનું વિધાન છે. ‘નિર્ગુણ’ (અયોગ્ય) માટે એક રાત્રિ; અને વસ્ત્ર-ગ્રહણ (ચૈલ) પછી ત્રણ રાત્રિ.

Verse 17

अदन्तजातमरणं संभवेद् यदि सत्तमाः / एकरात्रं सपिण्डानां यदि ते ऽत्यन्तनिर्गुणाः

હે સત્તમો! જો દાંત ન ઊગેલા શિશુનું મરણ થાય, તો સપિંડો માટે અશૌચ એક રાત્રિ—જો તેઓ અત્યંત ‘નિર્ગુણ’ (અયોગ્ય) હોય તો.

Verse 18

व्रतादेशात् सपिण्डानामर्वाक् स्नानं विधीयते / सर्वेषामेव गुणिनामूर्ध्वं तु विषमं पुनः

વ્રતના આદેશથી સપિંડો માટે એક મર્યાદા સુધી સ્નાનનું વિધાન છે. પરંતુ સર્વ ગુણવાન અને યોગ્ય લોકો માટે ત્યારપછી નિયમ ફરી સમાન નથી રહેતો; ભિન્ન-ભિન્ન થાય છે.

Verse 19

अर्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्याद् गर्भसंस्त्रवः / तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम्

સ્ત્રીઓમાં છ માસ પહેલાં જો ગર્ભસ્રાવ થાય, તો તેમનું અશૌચ ગર્ભના માસ જેટલા દિવસો સુધી રહે છે—એવું સ્મૃતિમાં કહેવાયું છે.

Verse 20

तत ऊर्ध्वं तु पतने स्त्रीणां द्वादशरात्रिकम् / सद्यः शौचं सपिण्डानां गर्भस्त्रावाच्च वा ततः

ત્યારબાદ સ્ત્રીના અવસાન (પતન) સમયે બાર રાત્રિનું આશૌચ વિધેય છે. પરંતુ સપિંડ સંબંધીઓ માટે શૌચ તત્કાળ થાય છે; ગર્ભસ્રાવ થાય ત્યારે પણ એ જ નિયમ છે.

Verse 21

गर्भच्युतावहोरात्रं सपिण्डे ऽत्यन्तनिर्गुणे / यथेष्टाचरणे ज्ञातौ त्रिरात्रमिति निश्चयः

ગર્ભચ્યુતિ (ગર્ભપાત) થાય તો એક અહોરાત્રનું આશૌચ થાય છે. તેમજ અત્યંત નિર્ગુણ એવો સપિંડ સંબંધિ અને સ્વેચ્છાચારી (અનુશાસનહીન) જ્ઞાતિ—તેમના માટે ત્રણ રાત્રિનું આશૌચ નિશ્ચિત છે.

Verse 22

यदि स्यात् सूतके सूतिर्मरणे वा मृतिर्भवेत् / शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहः शेषे त्रिरात्रकम्

જો સૂતક દરમ્યાન ફરી પ્રસૂતિ થાય, અથવા મરણાશૌચ દરમ્યાન ફરી મૃત્યુ થાય, તો ચાલતા આશૌચનો બાકી ભાગ ગણવાથી જ શુદ્ધિ થાય છે. પરંતુ જો દિવસનો માત્ર થોડો અંશ બાકી હોય, તો તેને ત્રણ રાત્રિ ગણવું.

Verse 23

मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छुद्धिरिष्यते / अघवृद्धिमदाशौचमूर्घ्वं चेत् तेन शुध्यति

મરણ અને ઉત્પત્તિ (જન્મ) એકસાથે થાય ત્યારે શુદ્ધિ માત્ર મરણાશૌચથી જ માન્ય છે. અને જો અઘવૃદ્ધિ વગેરે કારણે આશૌચ વધવાનું બને, તો તે જ (મરણ-સંબંધિત) અવધિ પૂર્ણ કરવાથી શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 24

अथ चेत् पञ्चमीरात्रिमतीत्य परतो भवेत् / अघवृद्धिमदाशौचं तदा पूर्वेण शुध्यति

અને જો પાંચમી રાત્રિ પસાર થયા પછી (મૃત્યુ) થાય, તો મરણજન્ય આશૌચ વધે છે; ત્યારે પૂર્વે કહેલા નિયમ મુજબ જ શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 25

देशान्तरगतं श्रुत्वा सूतकं शावमेव तु / तावदप्रयतो मर्त्यो यावच्छेषः समाप्यते

દૂર દેશમાં સૂતક અથવા શાવ-અશૌચ થયું છે એમ સાંભળીને, જેટલો શેષ અશૌચ-કાળ બાકી હોય તેટલા સમય સુધી જ મનુષ્ય અપ્રયત (અશુદ્ધ) રહે છે।

Verse 26

अतीते सूतके प्रोक्तं सपिण्डानां त्रिरात्रकम् / तथैव मरणे स्नानमूर्ध्वं संवत्सराद् यदि

સૂતકનો સમય વીતી ગયા પછી સપિંડો માટે ત્રણ રાત્રિનું અનુષ્ઠાન નિર્ધારિત છે. તેમ જ મરણના પ્રસંગે જો એક વર્ષથી વધુ વિલંબ થયો હોય તો સ્નાન દ્વારા શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 27

वेदान्तविच्चाधीयानो यो ऽग्निमान् वृत्तिकर्षितः / सद्यः शौचं भवेत् तस्य सर्वावस्थासु सर्वदा

વેદાંતવિદ્, અધ્યયનમાં રત, અગ્નિમાન અને જીવનોપાર્જનના ભારથી બંધાયેલ—એવા પુરુષને સર્વ અવસ્થાઓમાં સર્વદા તત્કાળ શૌચ (શુદ્ધિ) થાય છે।

Verse 28

स्त्रीणामसंस्कृतानां तु प्रदानात् पूर्वतः सदा / सपिण्डानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारे भर्तुरेव हि

અસંસ્કૃત સ્ત્રીઓ માટે વિધિ સદા લગ્ન પૂર્વના કુળ મુજબ ગણાય છે. સપિંડો માટે ત્રણ રાત્રિનું અશૌચ થાય છે, કારણ કે સંસ્કાર-સંબંધમાં સ્ત્રીનું અધિષ્ઠાન પતિ સાથે જ માનવામાં આવે છે।

Verse 29

अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणे स्मृतम् / ऊनद्विवर्षान्मरणे सद्यः शौचमुदाहृतम्

અદત્ત (અવિવાહિત) કન્યાના મરણમાં અશૌચ સ્મૃત નથી. તેમજ બે વર્ષથી ઓછી વયના બાળકના મરણમાં તત્કાળ શૌચ કહેવાયું છે।

Verse 30

आदन्तात् सोदरे सद्य आचौलादेकरात्रकम् / आप्रदानात् त्रिरात्रं स्याद् दशरात्रमतः परम्

સહોદર (સગા ભાઈ) માટે અશૌચ તરત જ થાય છે. દાંત ઊગતાં પહેલાંની અવસ્થાથી ચૂડાકર્મ સુધી એક રાત્રિ; પ્રદાન-સંસ્કાર સુધી ત્રણ રાત્રિ; ત્યાર પછી દસ રાત્રિ.

Verse 31

मातामहानां मरणे त्रिरात्रं स्यादशौचकम् / एकोदकानां मरणे सूतके चैतदेव हि

માતામહ (નાના-નાની)ના અવસાન પર ત્રણ રાત્રિ અશૌચ થાય છે. એકોદક (એક જ જલ-તર્પણ પરંપરાવાળા) સંબંધીઓના મરણમાં તથા સૂતક (જન્માશૌચ)માં પણ આ જ નિયમ લાગુ પડે છે.

Verse 32

पक्षिणी योनिसम्बन्धे बान्धवेषु तथैव च / एकरात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणि

પક્ષિણી (પક્ષીજન્ય કારણ)ના પ્રસંગે, યોનિ/જન્મસંબંધિત તથા બાંધવો માટે એક રાત્રિ અશૌચ નિર્દિષ્ટ છે. ગુરુ અને સહબ્રહ્મચારી માટે પણ એક રાત્રિ જ કહેવાઈ છે.

Verse 33

प्रेते राजनि सज्योतिर्यस्य स्याद् विषये स्थितिः / गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासु त्र्यहं पितुः

જે રાજા મૃત્યુ પામે અને જેના રાજ્યમાં સજ્યોતિ (પ્રતિષ્ઠિત) અગ્નિ-પરંપરા સ્થિર હોય, ત્યાં ત્રણ દિવસનું અશૌચ. પિતાને, ઘરમાં રહેલી કે વિવાહે દત્તા કન્યાઓના મરણમાં પણ ત્રણ દિવસ અશૌચ.

Verse 34

परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कृतकेषु च / त्रिरात्रं स्यात् तथाचार्ये स्वभार्यास्वन्यगासु च

પૂર્વે અન્ય પુરુષની પત્ની રહેલી પત્ની તથા કૃતક (દત્તક) પુત્રોના વિષયમાં ત્રણ રાત્રિ અશૌચ થાય છે. આચાર્ય માટે પણ ત્રણ રાત્રિ; અને પોતાની પત્ની અન્ય પુરુષ પાસે ગઈ હોય તો પણ ત્રણ રાત્રિ જ.

Verse 35

आचार्यपुत्रे पत्न्यां च अहोरात्रमुदाहृतम् / एकाहं स्यादुपाध्याये स्वग्रामे श्रोत्रिये ऽपि च

આચાર્યના પુત્ર તથા આચાર્યપત્ની માટે એક દિવસ-એક રાતનું અશૌચ કહેલું છે. પોતાના ગામમાં રહેલા ઉપાધ્યાય અને શ્રોત્રિય માટે પણ એક દિવસનું જ વિધાન છે.

Verse 36

त्रिरात्रमसपिण्डेषु स्वगृहे संस्थितेषु च / एकाहं चास्ववर्ये स्यादेकरात्रं तदिष्यते

અસપિંડ સંબંધીઓ માટે તથા પોતાના ઘરમાં રહેનારાઓના અવસાનમાં ત્રણ રાતનું અશૌચ નિર્ધારિત છે. પરંતુ પોતાના કરતાં શ્રેષ્ઠ માટે એક દિવસ, અને અન્ય માટે એક રાત યોગ્ય માનવામાં આવે છે.

Verse 37

त्रिरात्रं श्वश्रूमरणे श्वशुरे वै तदेव हि / सद्यः शौचं समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते सति

સાસુના અવસાનમાં ત્રણ રાતનું અશૌચ, અને સસરા માટે પણ એ જ. પરંતુ પોતાના ગોત્રનો કોઈ હાજર રહી ક્રિયા કરે તો તત્કાળ શૌચ (શુદ્ધિ) નિર્ધારિત છે.

Verse 38

शुद्ध्येद् विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः / वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्यति

બ્રાહ્મણ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે, ક્ષત્રિય (રાજા) બાર દિવસે. વૈશ્ય પંદર દિવસે, અને શૂદ્ર એક માસે શુદ્ધ થાય છે.

Verse 39

क्षत्रविट्शूद्रदायादा ये स्युर्विप्रस्य बान्धवाः / तेषामशौचे विप्रस्य दशाहाच्छुद्धिरिष्यते

જો બ્રાહ્મણના બાંધવો ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અથવા શૂદ્ર વર્ગના દાયાદ (વારસ) હોય, તો તેમના અશૌચમાં બ્રાહ્મણ માટે દસ દિવસ પછી શુદ્ધિ માનવામાં આવે છે.

Verse 40

राजन्यवैश्यावप्येवं हीनवर्णासु योनिषु / स्वमेव शौचं कुर्यातां विशुद्ध्यर्थमसंशयम्

હે રાજન્, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય પણ જો હીન વર્ણની સ્ત્રીઓથી જન્મે, તો નિઃસંદેહ શુદ્ધિ માટે પોતે જ વિધિપૂર્વક શૌચકર્મ કરે।

Verse 41

सर्वे तूत्तरवर्णानामशौचं कुर्युरादृताः / तद्वर्णविधिदृष्टेन स्वं तु शौचं स्वयोनिषु

બધાએ ઉચ્ચ વર્ણો માટે નિર્ધારિત અશૌચકાળ આદરપૂર્વક પાળવો; અને પોતાની જ યોનિમાં જન્મેલા હોય તો પોતાના વર્ણવિધાન મુજબ પોતાનું શૌચ કરવું।

Verse 42

षड्रात्रं वा त्रिरात्रं स्यादेकरात्रं क्रमेण हि / वैश्यक्षत्रियविप्राणां शूद्रेष्वाशौचमेव तु

ક્રમ પ્રમાણે વૈશ્ય માટે છ રાત્રિ, ક્ષત્રિય માટે ત્રણ રાત્રિ અને વિપ્ર (બ્રાહ્મણ) માટે એક રાત્રિ અશૌચકાળ કહેવાયો છે; પરંતુ શૂદ્ર માટે માત્ર અશૌચનું (અલ્પ/મર્યાદિત) પાલન જ માન્ય છે।

Verse 43

अर्धमासो ऽथ षड्रात्रं त्रिरात्रं द्विजपुङ्गवाः / शूद्रक्षत्रियविप्राणां वैश्येष्वाशौचमिष्यते

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, શૂદ્ર માટે અર્ધમાસ, ક્ષત્રિય માટે છ રાત્રિ અને વિપ્ર માટે ત્રણ રાત્રિ અશૌચ કહેવાયું છે; વૈશ્ય માટે મધ્યમ નિયમ માનવામાં આવે છે।

Verse 44

षड्रात्रं वै दशाहं च विप्राणां वैश्यशूद्रयोः / अशौचं क्षत्रिये प्रोक्तं क्रमेण द्विजपुङ्गवाः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, ક્રમ પ્રમાણે ક્ષત્રિય માટે છ રાત્રિ અને વિપ્ર માટે તથા વૈશ્ય-શૂદ્ર માટે દસ દિવસ અશૌચ જાહેર કરાયું છે।

Verse 45

शूद्रविट्क्षत्रियाणां तु ब्राह्मणे संस्थिते सति / दशरात्रेण शुद्धिः स्यादित्याह कमलोद्भवः

બ્રાહ્મણનું અવસાન થતાં શૂદ્ર, વૈશ્ય અને ક્ષત્રિયની શુદ્ધિ દસ રાત્રિ પછી થાય છે—એવું કમલોદ્ભવ બ્રહ્મા કહે છે।

Verse 46

असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् / अशित्वा च सहोषित्वा दशरात्रेण शुध्यति

જો કોઈ બ્રાહ્મણ પોતાના સપિંડ-વર્તુળ બહારના દ્વિજ મૃતકનું બંધુ સમાન અંત્યેષ્ટિ કાર્ય કરે અને તેમની સાથે ભોજન કરીને સાથે રહે, તો તે દસ રાત્રિમાં શુદ્ધ થાય છે।

Verse 47

यद्यन्नमत्ति तेषां तु त्रिरात्रेण ततः शुचिः / अनदन्नन्नमह्नैव न च तस्मिन् गृहे वसेत्

જો તે તેમના અન્નનું ભોજન કરે, તો ત્રણ રાત્રિ પછી શુદ્ધ થાય છે. પરંતુ જો તેમનું અન્ન ન ખાય, તો એ જ દિવસે શુદ્ધ થાય છે—અને તે ઘરમાં નિવાસ ન કરવો।

Verse 48

सोदकेष्वेतदेव स्यान्मातुराप्तेषु बन्धुषु / दशाहेन शवस्पर्शे सपिण्डश्चैव शुध्यति

સોદક—અર્થાત્ માતૃપક્ષના સગાં અને અન્ય બાંધવો માટે પણ આ જ નિયમ છે: શવસ્પર્શ થાય તો સપિંડ પણ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 49

यदि निर्हरति प्रेतं प्रोलभाक्रान्तमानसः / दशाहेन द्विजः शुध्येद् द्वादशाहेन भूमिपः

જો ભય અને વ્યાકુળતાથી આક્રાંત મનવાળો કોઈ વ્યક્તિ શવને બહાર લઈ જાય, તો દ્વિજ દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે, અને રાજા બાર દિવસે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 50

अर्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति / षड्रात्रेणाथवा सर्वे त्रिरात्रेणाथवा पुनः

વૈશ્ય અર્ધમાસમાં શુદ્ધ થાય છે અને શૂદ્ર એક માસમાં શુદ્ધ થાય છે. અથવા વિધિપૂર્વક આચરણ કરવાથી સર્વે છ રાત્રિમાં, અથવા ફરી ત્રણ રાત્રિમાં પણ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 51

अनाथं चैव निर्हृत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम् / स्नात्वा संप्राश्य तु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः

ધનવિહોણા અને અનાથ બ્રાહ્મણને ઉદ્ધાર/સહાય કરીને, સ્નાન કરીને અને પછી ઘીનું પ્રાશન કરવાથી બ્રાહ્મણાદિ દ્વિજ શુદ્ધ થાય છે.

Verse 52

अवरश्चेद् वरं वर्णमवरं वा वरो यदि / अशौचे संस्पृशेत् स्नेहात् तदाशौचेन शुध्यति

જો નીચા વર્ણનો વ્યક્તિ સ્નેહવશ અશૌચકાળમાં ઊંચા વર્ણને સ્પર્શ કરે, અથવા ઊંચા વર્ણનો વ્યક્તિ તેમ જ નીચા વર્ણને સ્પર્શ કરે, તો જે સ્પર્શ કરે તે એ જ અશૌચનું વિધિપૂર્વક પાલન કરીને શુદ્ધ થાય છે.

Verse 53

प्रेतीभूतं द्विजं विप्रो यो ऽनुगच्छत कामतः / स्नात्वा सचैलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति

જે બ્રાહ્મણ ઇચ્છાવશ (જાણીને) પ્રેતીભૂત દ્વિજના પાછળ જાય છે, તે વસ્ત્રসহ સ્નાન કરીને, અગ્નિ સ્પર્શ કરીને અને ઘીનું પ્રાશન કરીને વિશુદ્ધ થાય છે.

Verse 54

एकाहात् क्षत्रिये शुद्धिर्वैश्ये स्याच्च द्व्यहेन तु / शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः

ક્ષત્રિયની શુદ્ધિ એક દિવસે થાય છે, અને વૈશ્યની શુદ્ધિ બે દિવસે કહેવાઈ છે. શૂદ્ર માટે ત્રણ દિવસ નિર્ધારિત છે; તેમજ (વધુ શુદ્ધિ માટે) પ્રાણાયામના સો આવર્તન પણ ઉપદેશિત છે.

Verse 55

अनस्थिसंचिते शूद्रे रौति चेद् ब्राह्मणः स्वकैः / त्रिरात्रं स्यात् तथाशौचमेकाहं त्वन्यथा स्मृतम्

અસ્થિ-સંચય ન થયેલા શૂદ્ર માટે બ્રાહ્મણ પોતાના સ્વજનો સાથે વિલાપ-ક્રંદન કરે તો તેનું આશૌચ ત્રણ રાત્રિ રહે છે; અન્યથા એક દિવસ જ સ્મૃત છે।

Verse 56

अस्थिसंचयनादर्वागेकाहं क्षत्रवैश्ययोः / अन्यथा चैव सज्योतिर्ब्राह्मणे स्नानमेव तु

અસ્થિ-સંચય પહેલાં ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે આશૌચ એક દિવસ રહે છે; અન્યથા બ્રાહ્મણ માટે સ્નાનમાત્રથી જ તત્ક્ષણ શુદ્ધિ થાય છે।

Verse 57

अनस्थिसंचित् विप्रे ब्राह्मणो रौति चेत् तदा / स्नानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः

હે બ્રાહ્મણ! જો બ્રાહ્મણ અસ્થિ-સંચયના સ્પર્શ વિના રડે, તો વસ્ત્રসহ સ્નાનમાત્રથી જ શુદ્ધિ થાય છે—કોઈ સંશય નથી।

Verse 58

यस्तैः सहाशनं कुर्याच्छयनादीनि चैव हि / बान्धवो वापरो वापि स दशाहेन शुध्यति

જે તેમની સાથે ભોજન કરે અથવા શયન વગેરે વ્યવહાર સાથે વહેંચે—બંધુ હોય કે અબંધુ—તે દસ દિવસે શુદ્ધ થાય છે।

Verse 59

यस्तेषामन्नमश्नाति सकृदेवापि कामतः / तदाशौचे निवृत्ते ऽसौ स्नानं कृत्वा विशुध्यति

જે કોઈ તેમની (આશૌચવાળાની) અન્ન-ભોજનને ઇચ્છાથી એકવાર પણ ખાય, આશૌચ નિવૃત્ત થયા પછી તે સ્નાન કરીને શુદ્ધ થાય છે।

Verse 60

यावत्तदन्नमश्नाति दुर्भिक्षोपहतो नरः / तावन्त्यहान्यशौचं स्यात् प्रायश्चित्तं ततश्चरेत्

દુર્ભિક્ષથી પીડિત મનુષ્ય જેટલા દિવસો સુધી તે (અનુચિત) અન્ન ભોજન કરે, તેટલા દિવસો સુધી તેને અશૌચ રહે; ત્યારબાદ વિધિપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું।

Verse 61

दाहाद्यशौचं कर्तव्यं द्विजानामग्निहोत्रिणाम् / सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च

અગ્નિહોત્ર પાળતા દ્વિજ ગૃહસ્થોએ દાહકર્મ વગેરેમાંથી આરંભ થતું અશૌચ કરવું; સપિંડ સંબંધીઓના મરણમાં તથા અન્ય મરણસંબંધિત પ્રસંગોમાં પણ એ જ લાગુ પડે છે।

Verse 62

सपिण्डता च पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते / समानोदकभावस्तु जन्मनाम्नोरवेदने

સપિંડતા સાતમા પુરુષે નિવર્તે છે; પરંતુ જન્મ અને નામ અજ્ઞાત હોય ત્યારે સમાનોદકભાવ (એક જ જળ-સંબંધ) માનવામાં આવે છે।

Verse 63

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / लेपभाजस्त्रयश्चात्मा सापिण्ड्यं साप्तपौरुषण्

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—આ ત્રણેય પિંડ-લેપના ભાગીદાર છે; અને સાપિંડ્ય સંબંધ સાત પેઢી સુધી વિસ્તરે છે।

Verse 64

अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्ड्यं साप्तपौरुषम् / ऊढानां भर्तुसापिण्ड्यं प्राह देवः पितामहः

અવિવાહિત સ્ત્રીઓનું સાપિંડ્ય સાત પેઢી સુધી રહે છે; પરંતુ વિવાહિત સ્ત્રીઓનું સાપિંડ્ય પતિના વંશમાં ગણવું—એવું દેવ પિતામહે કહ્યું છે।

Verse 65

ये चैकजाता बहवो भिन्नयोनय एव च / भिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत् तेषां त्रिपूरुषम्

જે અનેક હોવા છતાં એક જ મૂળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા હોય, પરંતુ ભિન્ન ભિન્ન યોનિમાંથી જન્મેલા હોય, અને ભિન્ન વર્ણના પણ હોય—તેમનો સાપિંડ્ય (પિંડ-સંબંધ) માત્ર ત્રિપુરુષ, એટલે ત્રણ પેઢી સુધી જ ગણાય છે।

Verse 66

कारवः शिल्पिनो वैद्या दासीदासास्तथैव च / दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्मचारिणौ

કારીગરો, શિલ્પીઓ, વૈદ્યો, દાસી અને દાસ—તેમજ દાન આપનાર, નિયમપાલક, બ્રહ્મવિદ્ (બ્રહ્મજ્ઞ) અને બ્રહ્મચારી (વેદાધ્યયન કરનાર) પણ અહીં સમાવેશ પામે છે।

Verse 67

सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यः शौचा उदाहृताः / राजा चैवाभिषिक्तश्च प्राणसत्रिण एव च

સત્રમાં પ્રવૃત્ત સત્રિણો અને વ્રતધારી—એમને ‘સદ્યઃ-શૌચ’ (તત્કાળ શુદ્ધિ) કહેવાયા છે. તેમ જ અભિષિક્ત રાજા અને પ્રાણ-સત્ર કરનાર પણ તત્કાળ શુદ્ધ માનવામાં આવે છે।

Verse 68

यज्ञे विवाहकाले च देवयागे तथैव च / सद्यः शौचं समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्युपद्रवे

યજ્ઞ સમયે, વિવાહકાળે અને દેવયાગે (દેવપૂજામાં) ‘સદ્યઃ-શૌચ’ જણાવાયું છે; તેમજ દુર્ભિક્ષ (અકાલ) અને ઉપદ્રવ (આપત્તિ) સમયે પણ એ જ તત્કાળ શુદ્ધિ લાગુ પડે છે।

Verse 69

डिम्बाहवहतानां च विद्युता पार्थिवैर्द्विजैः / सद्यः शौचं समाख्यातं सर्पादिमरणे तथा

યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા, અલ્પાયુ શિશુ (ડિમ્બ), વીજળીથી મૃત્યુ પામેલા, તેમજ રાજા દ્વારા મારાયેલા દ્વિજ—આ બધાં માટે ‘સદ્યઃ-શૌચ’ જણાવાયું છે; અને સર્પ વગેરે કારણે થયેલા મૃત્યુમાં પણ એ જ તત્કાળ શુદ્ધિ માનવામાં આવે છે।

Verse 70

अग्नौ मरुप्रपतने वीराध्वन्यप्यनाशके / ब्राह्मणार्थे च संन्यस्ते सद्यः शौचं विधीयते

અગ્નિમાં મૃત્યુ થાય, રણમાં પડીને પ્રાણ જાય, અથવા વીરયાત્રામાં દેહ ન મળે તોય; તેમજ બ્રાહ્મણના હિતાર્થે કોઈને મૃત માનીને વિધિવત્ સંન્યસ્ત કરાયો હોય—તો તત્કાળ શૌચ (શુદ્ધિ) વિધાન છે।

Verse 71

नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् / नाशौचं कीर्त्यते सद्भिः पतिते च तथा मृते

નૈષ્ઠિક સંન્યાસી, વનસ્થ, યતિ અને બ્રહ્મચારી—એમના વિષયે સદ્ભક્તો કહે છે કે આશૌચ નથી; પતિતના પ્રસંગે પણ અને મૃત્યુ સમયે પણ તેમ જ।

Verse 72

पतितानां न दाहः स्यान्नान्त्येष्टिर्नास्थिसंचयः / न चाश्रुपातपिण्डौ वा कार्यं श्राद्धादि कङ्क्वचित्

પતિતો માટે દાહસંસ્કાર ન કરવો, અંત્યેષ્ટિ ન કરવી, અસ્થિસંચય પણ ન કરવો. અશ્રુપાત-તર્પણ કે પિંડદાન ન કરવું; અને કોઈપણ રીતે શ્રાદ્ધાદિ કર્મ પણ ન કરવું।

Verse 73

व्यापादयेत् तथात्मानं स्वयं यो ऽग्निविषादिभिः / विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकम्

જે અગ્નિ, વિષ વગેરે દ્વારા પોતે જ પોતાનું જીવન નાશ કરે, તેના માટે આશૌચનું વિધાન નથી; તેમજ અગ્નિ, ઉદક વગેરે સંબંધિત અંત્યકર્મ પણ ન કરવું।

Verse 74

अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ऽग्निविषादिभिः / तस्याशौचं विधातव्यं कार्यं चैवोदकादिकम्

પરંતુ જો કોઈ બેદરકારીથી અગ્નિ, વિષ વગેરે કારણે મરી જાય, તો તેના માટે આશૌચ પાળવું જોઈએ; અને ઉદકદાન વગેરે પરંપરાગત કર્મ પણ અવશ્ય કરવું।

Verse 75

जाते कुमारे तदहः कामं कुर्यात् प्रतिग्रहम् / हिरण्यधान्यगोवासस्तिलान्नगुडसर्पिषाम्

પુત્ર જન્મે તે જ દિવસે, ઇચ્છા અને ધર્મવિધિ અનુસાર, સોનું, ધાન્ય, ગાયો, વસ્ત્રો, તલ, પક્વ અન્ન, ગોળ અને ઘીનું દાન સ્વીકારી શકાય છે।

Verse 76

फलानि पुष्पं शाकं च लवणं काष्ठमेव च / तोयं दधि घृतं तैलमौषधं क्षीरमेव च / आशौचिनां गृहाद् ग्राह्यं शुष्कान्नं चैव नित्यशः

ફળ, ફૂલ, શાક, મીઠું અને લાકડું; પાણી, દહીં, ઘી, તેલ, ઔષધ અને દૂધ પણ—આ બધું આશૌચ ધરાવનારના ઘરેથી સ્વીકારી શકાય છે. તેમ જ સૂકું અન્ન પણ હંમેશાં લઈ શકાય છે।

Verse 77

आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्त्रिभिरग्निभिः / अनाहिताग्निर्गृह्येण लौकिकेनेतरो जनः

જેણે આહિતાગ્નિ સ્થાપ્યા હોય તેને નિયમ મુજબ ત્રણ અગ્નિથી દાહ કરવો. જેણે સ્થાપ્યા ન હોય તેને ગૃહ્ય અથવા લૌકિક અગ્નિથી દાહ કરવામાં આવે છે—અન્ય લોકોની પણ એ જ રીત છે।

Verse 78

देहाभावात् पलाशैस्तु कृत्वा प्रतिकृतिं पुनः / दाहः कार्यो यथान्यायं सपिण्डैः श्रद्धयान्वितैः

દેહ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે, પલાશ કાઠથી પ્રતિમૂર્તિ બનાવી, નિયમ મુજબ, શ્રદ્ધાસહિત સપિંડ સગાઓએ ફરી દાહ-સંસ્કાર કરવો જોઈએ।

Verse 79

सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण वाग्यताः / दशाहं बान्धवैः सार्धं सर्वे चैवार्द्रवाससः

વાણી સંયમમાં રાખીને, નામ અને ગોત્ર ઉચ્ચારીને, તેઓ એકવાર જળ છાંટે છે; અને દસ દિવસ સુધી સગાંસંબંધીઓ સાથે બધા ભીના વસ્ત્રો ધારણ કરે છે।

Verse 80

पिण्डं प्रतिदिनं दद्युः सायं प्रातर्यथाविधि / प्रेताय च गृहद्वारि चतुर्थे भोजयेद् द्विजान्

પ્રતિદિન વિધિ પ્રમાણે સાંજે અને સવારે પિંડદાન કરવું; ગૃહદ્વારે પ્રેત માટે પણ અર્પણ કરવું. ચોથા દિવસે દ્વિજ (બ્રાહ્મણો)ને ભોજન કરાવવું.

Verse 81

द्वितीये ऽहनि कर्तव्यं क्षुरकर्म सबान्धवैः / चतुर्थे बान्धवैः सर्वैरस्थनां संचयनं भवेत् / पूर्वं तु भोजयेद् विप्रानयुग्मान् श्रद्धया शुचीन्

બીજા દિવસે સગાં-સંબંધીઓ સાથે ક્ષૌરકર્મ (મુંડન) કરવું. ચોથા દિવસે સર્વ સગાં મળીને અસ્થિ-સંચય કરવો. પરંતુ પહેલાં શ્રદ્ધા અને શુચિતાથી વિસમ સંખ્યામાં શુદ્ધ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું.

Verse 82

पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशे ऽहनि / अयुग्मान् भोजयेद् विप्रान् नवश्राद्धं तु तद्विदुः

પાંચમા, નવમા તથા અગિયારમા દિવસે વિસમ સંખ્યામાં બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું; વિદ્વાનો તેને નવ-શ્રાદ્ધ કહે છે.

Verse 83

एकादशे ऽह्नि कुर्वोत प्रेतमुद्दिश्य भावतः / द्वादशे वाथ कर्तव्यमनिन्द्ये त्वथवाहनि / एकं पवित्रमेकोर्ऽघः पिण्डपात्रं तथैव च

અગિયારમા દિવસે પ્રેતને ઉદ્દેશીને ભાવપૂર્વક કર્મ કરવું. બારમા દિવસે પણ—નિંદારહિત શુભ દિવસે અથવા એ જ દિવસે—કરવું જોઈએ. એક જ પવિત્ર (કુશ-વલય), એક જ અર્ઘ્ય અને એક જ પિંડપાત્ર રાખવું.

Verse 84

एवं मृताह्नि कर्तव्यं प्रतिमासं तु वत्सरम् / सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्णे संवत्सरे पुनः

આ રીતે મૃતાહ્નિ (મૃત્યુ-તિથિ) દિવસે દર મહિને એક વર્ષ સુધી આ કર્મો કરવાં. વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી ફરી સપિંડિકરણનું વિધાન કહેવાયું છે.

Verse 85

कुर्याच्चत्वारि पात्राणि प्रेतादीनां द्विजोत्तमाः / प्रेतार्थं पितृपात्रेषु पात्रमासेचयेत् ततः

હે દ્વિજોત્તમો, પ્રેતાદિ કર્મ માટે ચાર પાત્રો તૈયાર કરો. પછી પ્રેતના હિતાર્થે તે અર્પણ પિતૃપાત્રોમાં ઢાળો.

Verse 86

ये समाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्येवमेव हि / सपिण्डीकरणं श्राद्धं देवपूर्वं विधीयते

“યે સમાના…”થી શરૂ થતા બે મંત્રોનું પાઠ કરીને એ જ રીતે વિધિપૂર્વક પિંડ અર્પણ કરવો. આ રીતે દેવપૂર્વક સપિંડિકરણ શ્રાદ્ધ કરાય છે.

Verse 87

पितॄनावाहयेत् तत्र पुनः प्रेतं च निर्दिशेत् / ये सपिण्डीकृताः प्रेतान तेषां स्यात् पृथक्क्रियाः / यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते

ત્યાં ફરી પિતૃઓનું આવાહન કરવું અને પ્રેત માટે પણ અર્પણ નિર્દેશ કરવો. જે પ્રેત સપિંડિકૃત થયા છે, તેમના માટે અલગ ક્રિયા ન કરવી. જે તેમના માટે અલગ પિંડ આપે તે પિતૃહંતા બને છે.

Verse 88

मृते पितरि वै पुत्रः पिण्डमब्दं समाचरेत् / दद्याच्चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः

પિતા મૃત્યુ પામે ત્યારે પુત્રે એક વર્ષ સુધી પિંડદાન કરવું. તેમજ પ્રેતધર્મ મુજબ દરરોજ જળકુંભ સાથે અન્નદાન પણ કરવું.

Verse 89

पार्वणेन विधानेन संवत्सरिकमिष्यते / प्रतिसंवत्सरं कार्यं विधिरेष सनातनः

સંવત્સરિક શ્રાદ્ધ પાર્વણવિધાન મુજબ કરવું ઇષ્ટ છે. દર વર્ષે કરવું જોઈએ; આ વિધિ સનાતન છે.

Verse 90

मातापित्रोः सुतैः कार्यं पिण्डदानादिकं च यत् / पत्नी कुर्यात् सुताभावे पत्न्य भावे सहोदहः

માતા-પિતાના પિંડદાનાદિ પિતૃકાર્ય પુત્રોએ જ કરવું જોઈએ. પુત્ર ન હોય તો પત્ની કરે; અને પત્ની ન હોય તો સહોદર ભાઈ તે કર્મ કરે.

Verse 91

अनेनैव विधाने जीवन् वा श्राद्धमाचरेत् / कृत्वा दानादिकं सर्वं श्रद्धायुक्तः समाहितः

આ જ વિધાન પ્રમાણે જીવતા હોવા છતાં પણ શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ. દાનાદિ સર્વ કર્મો કરીને શ્રદ્ધાયુક્ત અને સમાહિત મનવાળો રહેવું જોઈએ.

Verse 92

एष वः कथितः सम्यग् गृहस्थानां क्रियाविधिः / स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहेष्यते

ગૃહસ્થોના કર્તવ્યોની ક્રિયાવિધિ તમને યોગ્ય રીતે કહી છે. સ્ત્રીઓ માટે અહીં પતિની શুশ્રૂષા જ ધર્મ છે; આ સિવાય બીજું કંઈ આ પ્રસંગે પ્રમાણભૂત નથી.

Verse 93

स्वधर्मपरमो नित्यमीश्विरार्पितमानसः / प्राप्नोति तत् परं स्थानं यदुक्तं वेदवादिभिः

જે સદા સ્વધર્મમાં પરમ રહે છે અને જેનું મન ઈશ્વરને અર્પિત છે, તે વેદવાદીઓએ કહેલું તે પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.