Adhyaya 22
Śrāddha-vidhi for Pitṛs: Invitations, Purity, Offerings, and Conduct
ઉત્તરભાગના ધર્મોપદેશમાં વ્યાસજી શ્રાદ્ધની સંપૂર્ણ વિધિ જણાવે છે—પૂર્વ આમંત્રણ, બ્રાહ્મણોની યોગ્યતા, સ્થળ પસંદગી, આસનદિશા, મંત્રથી આવાહન, હોમ અને પિંડસ્થાપન. પિતૃઓ નિર્ધારિત સમયે આવે છે, બ્રાહ્મણો સાથે સૂક્ષ્મ રીતે ભોજન ગ્રહણ કરે છે અને તૃપ્ત થઈ ઉચ્ચ ગતિને પામે છે—આ તત્ત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. પછી આચારની કડકતા બતાવવામાં આવે છે—આમંત્રિત પુરોહિતે વિધિ છોડવી, કામદોષ, ઝઘડા અને શિસ્તભંગથી પિતૃતર્પણ ઘટે છે. વૈશ્વદેવની પૂર્વતા, પૂર્વ/દક્ષિણ આસનવ્યવસ્થા, દર્ભા-કુશ ગોઠવણી, અર્ઘ્ય તથા તલ-યવ સંસ્કાર, દેવકર્મમાં ઉપવીત અને પિતૃકર્મમાં પ્રાચીનાવીત, તેમજ ઘૂંટણની સ્થિતિનો ભેદ વિગતે છે. ભોજનાંતરે સ્વાધ્યાયપાઠ, વિસર્જનમંત્ર, પિંડની વ્યવસ્થા, ગૃહમાં વિતરણ અને પછી બ્રહ્મચર્ય જણાવાયું છે. અંતે અગ્નિવિહિન આમ-શ્રાદ્ધ, દારિદ્ર્યમાં વિકલ્પ, બીજી/ક્ષેત્રિન સંબંધિત પિંડનિયમ, એકોદિષ્ટ તથા પૂર્વાહ્નકાળભેદ, અને શ્રાદ્ધ પહેલાં માતૃયાગ આવશ્યક—આગામી માતૃપૂજા અને ત્રિવિધ શ્રાદ્ધક્રમની ભૂમિકા—પ્રતિપાદિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे एकविशो ऽध्याय इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच गोमयेनोदकैर्भूमिं शोधयित्वा समाहितः / संनिपात्य द्विजान् सर्वान् साधुभिः संनिमन्त्रयेत्
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં એકવીસમો અધ્યાય. વ્યાસે કહ્યું—ગોમય અને જળથી ભૂમિ શુદ્ધ કરીને, મનને સમાધાનમાં રાખી, સર્વ દ્વિજોને એકત્ર કરી, સાધુજનની સહાયથી વિધિપૂર્વક આમંત્રણ આપવું।
Verse 2
श्वो भविष्यति मे श्राद्धं पूर्वेद्युरभिपूज्य च / असंभवे परेद्युर्वा यथोक्तैर्लक्षणैर्युतान्
“કાલે મારું શ્રાદ્ધ થશે”—અતએવ પૂર્વદિને જ (બ્રાહ્મણોને) આદરપૂર્વક આમંત્રિત કરી પૂજન કરવું; તે શક્ય ન હોય તો પરદિને પણ, શાસ્ત્રોક્ત લક્ષણો ધરાવનારને પસંદ કરીને (આમંત્રિત કરવું)।
Verse 3
तस्य ते पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् / अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा संपतन्ति मनोजवाः
તેના શ્રાદ્ધકાળ આવી પહોંચ્યો છે એમ સાંભળીને, તેના પિતૃઓ મનથી પરસ્પર ઓળખીને, વિચારની ગતિ જેટલી ઝડપી, તેટલી ઝડપે ત્યાં આવી પહોંચે છે।
Verse 4
ब्राह्मणैस्ते सहाश्नन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः / वायुभूतास्तु तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्
અંતરિક્ષમાં ગમન કરનાર તે પિતૃઓ બ્રાહ્મણો સાથે અર્પિત અન્નનો ભોગ કરે છે. તેઓ વાયુરૂપે ત્યાં હાજર રહે છે; તૃપ્ત થઈ ભોજન પછી પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 5
आमन्त्रिताश्च ते विप्राः श्राद्धकाल उपस्थिते / वसेयुर्नियताः सर्वे ब्रह्मचर्यपरायणाः
શ્રાદ્ધકાળ ઉપસ્થિત થતાં આમંત્રિત બ્રાહ્મણો સૌ નિયત રહી, બ્રહ્મચર્યપરાયણ બની, ત્યાં જ નિવાસ કરે।
Verse 6
अक्रोधनो ऽत्वरो ऽमत्तः सत्यवादी समाहितः / भारं मैथुनमध्वानं श्राद्धकृद् वर्जयेज्जपम्
જપ કરનાર ક્રોધરહિત, ઉતાવળ વિનાનો, અમત્ત, સત્યવાદી અને સમાહિત રહે; જપકાળે ભારે ભાર, મૈથુન અને લાંબી યાત્રા વर्जે, તથા શ્રાદ્ધકર્મ વખતે જપ ન કરે।
Verse 7
आमन्त्रितो ब्राह्मणो वा यो ऽन्यस्मै कुरुते क्षणम् / स याति नरकं घोरं सूकरत्वां प्रायाति च
વિધિપૂર્વક આમંત્રિત બ્રાહ્મણ જો ક્ષણમાત્ર પણ બીજાની સેવા તરફ વળે, તો તે ઘોર નરકમાં જાય અને પછી સૂકર-યોનિ પણ પામે।
Verse 8
आमन्त्रयित्वा यो मोहादन्यं चामन्त्रयेद् द्विजम् / स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटो ऽभिजायते
મોહવશ એકને આમંત્રિત કરીને પછી બીજા દ્વિજને પણ (તેના સ્થાને) આમંત્રિત કરે, તો તે વધુ પાપી બને; તે વિષ્ઠામાં કીડા રૂપે જન્મે।
Verse 9
श्राद्धे निमन्त्रितो विप्रो मैथुनं यो ऽधिगच्छति / ब्रह्महत्यामवाप्नोति तिर्यग्योनौ च जायते
શ્રાદ્ધમાં નિમંત્રિત બ્રાહ્મણ જો મૈથુન કરે, તો તે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પામે અને પછી તિર્યક્-યોનિમાં જન્મે।
Verse 10
निमन्त्रितस्तु यो विप्रो ह्यध्वानं याति दुर्मतिः / भवन्ति पितरस्तस्य तं मासं पांशुभोजनाः
વિધિપૂર્વક આમંત્રિત થયેલો બ્રાહ્મણ જો મૂર્ખતાથી મુસાફરીએ નીકળી જાય, તો તેના પિતૃઓ તે માસ ધૂળને જ આહારરૂપે પામે છે।
Verse 11
निमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे प्रकुर्यात् कलहं द्विजः / भवन्ति तस्य तन्मासं पितरो मलभोजनाः
શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત થયેલો દ્વિજ જો ત્યાં ઝઘડો કરે, તો તેના પિતૃઓ તે માસભર મલસમાન અશુદ્ધ અર્પણ જ પામે છે।
Verse 12
तस्मान्निमन्त्रितः श्राद्धे नियतात्मा भवेद् द्विजः / अक्रोधनः शौचपरः कर्ता चैव जितेन्द्रियः
અતએવ શ્રાદ્ધમાં આમંત્રિત દ્વિજે સંયતાત્મા રહેવું—ક્રોધરહિત, શૌચપરાયણ, વિધિમાં નિપુણ અને ઇન્દ્રિયજિત।
Verse 13
श्वोभूते दक्षिणां गत्वा दिशं दर्भान् समाहितः / समूलानाहरेद् वारि दक्षिणाग्रान् सुनिर्मलान्
પ્રાતઃકાળે એકાગ્ર થઈ દક્ષિણ દિશામાં જઈ, પાણી સાથે જડસમેત, દક્ષિણાગ્ર અતિ નિર્મળ દર્ભ ઘાસ લાવી લેવી।
Verse 14
दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तं शुभलक्षणम् / शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत्
દક્ષિણ તરફ હળવો ઢાળ ધરાવતું, મસૃણ, અલગ પાડેલું, શુભલક્ષણયુક્ત, શુચિ અને એકાંત સ્થાન તૈયાર કરી, તે ભૂમિને ગોમયથી લેપવું।
Verse 15
नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ चैव सानुषु / विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा
નદીકાંઠે, તીર્થોમાં, પોતાની ભૂમિમાં, પર્વતની ઢાળે તથા એકાંત સ્થાનોમાં કરેલા અર્પણથી પિતૃગણ સદા પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 16
पारक्ये भूमिभागे तु पितॄणां नैव निर्वपेत् / स्वामिभिस्तद् विहन्येत मोहाद् यत् क्रियते नरैः
બીજાની જમીનના ભાગમાં પિતૃઓ માટે શ્રાદ્ધ-નિવાપણ ક્યારેય ન કરવું; ત્યાં મોહથી મનુષ્યો જે કરે તે સ્થળના સ્વામીઓ દ્વારા નિષ્ફળ ઠરે છે।
Verse 17
अटव्यः पर्वताः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च / सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर्न हि तेषु परिग्रहः
પવિત્ર વનો, પુણ્ય પર્વતો, તીર્થો અને દેવાયતનો—આ બધાં ‘અસ્વામિક’ કહેવાય છે; કારણ કે આવા સ્થાનોમાં કોઈનું વૈધ માલિકીહક નથી।
Verse 18
तिलान् प्रविकिरेत् तत्र सर्वतो बन्धयेदजान् / असुरोपहतं सर्वं तिलैः शुद्ध्यत्यजेन वा
ત્યાં તિલ સર્વત્ર છાંટવા અને ચારેય તરફ બકરાં બાંધવા; અસુરપ્રભાવથી આઘાત પામેલું બધું તિલથી અથવા બકરાથી શુદ્ધ થાય છે।
Verse 19
ततो ऽन्नं बहुसंस्कारं नैकव्यञ्जनमच्युतम् / चोष्यपेयसमृद्धं च यथाशक्त्या प्रकल्पयेत्
પછી યથાશક્તિ અનેક સંસ્કારોથી સુસજ્જ, નાનાવિધ વ્યંજનો સહિત, ચોષ્ય-ભોજ્ય અને પેયથી સમૃદ્ધ અન્ન અચ્યુત પ્રભુને અર્પણ કરવા તૈયાર કરવું।
Verse 20
ततो निवृत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनखान् द्विजान् / अभिगम्य यथामार्गं प्रयच्छेद् दन्तधावनम्
પછી મધ્યાહ્ન વીતી ગયા પછી, વાળ-નખ કાપેલા દ્વિજોને નજીક જઈ, વિધિ મુજબ તેમને દંતધાવન માટેની કાષ્ઠી અર્પણ કરવી।
Verse 21
तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथग्विधम् / पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद् वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
તેલ-અભ્યંગ, સ્નાન અને સ્નાન માટેની વિવિધ સામગ્રી અલગ અલગ આપવી; અને ઉદુંબર-લાકડાના પાત્રોમાં, વૈશ્વદેવ પૂર્વક અર્પણ કરવી।
Verse 22
ततः स्नात्वा निवृत्तेभ्यः प्रत्युत्थायकृताञ्जलिः / पाद्यमाचमनीयं च संप्रयच्छेद् यथाक्रमम्
પછી સ્નાન કરીને, પરત આવેલા મહાત્માઓ માટે ઊભા થઈ હાથ જોડીને, ક્રમ પ્રમાણે પાદ્ય અને આચમનીય જળ અર્પણ કરવું।
Verse 23
ये चात्र विश्वेदेवानां विप्राः पूर्वं निमन्त्रिताः / प्राङ्मुखान्यासनान्येषां त्रिदर्भोपहितानि च
અને અહીં વિશ્વેદેવ કર્મ માટે અગાઉથી આમંત્રિત કરાયેલા વિપ્રો માટે પૂર્વમુખ આસનો ગોઠવવા અને તેમાં ત્રણ દર્ભ મૂકવા।
Verse 24
दक्षिणामुखयुक्तानि पितॄणामासनानि च / दक्षिणाग्रैकदर्भाणि प्रोक्षितानि तिलोदकैः
પિતૃઓ માટે દક્ષિણમુખ આસનો ગોઠવવા; અને દક્ષિણાગ્ર એક-એક દર્ભ મૂકી, તિલમિશ્રિત જળથી પ્રોક્ષણ કરવું।
Verse 25
तेषूपवेशयेदेतानासनं स्पृश्य स द्विजम् / आसध्वमिति संजल्पन् आसनास्ते पृथक् पृथक्
ત્યાં તેમને બેસાડીને યજમાને આસનને તથા બ્રાહ્મણને ભક્તિપૂર્વક સ્પર્શ કરવો; “આસધ્વમ્” કહીને દરેક માટે અલગ અલગ આસનો ગોઠવવા।
Verse 26
द्वौ दैवे प्राङ्मुखौ पित्र्ये त्रयश्चोदङ्मुखास्तथा / एकैकं वा भवेत् तत्र देवमातामहेष्वपि
દૈવકર્મમાં બે બ્રાહ્મણોને પૂર્વમુખ બેસાડવા; પિતૃકર્મમાં ત્રણને ઉત્તરમુખ. અથવા દેવ, માતા અને માતામહના કર્મમાં પણ ત્યાં એક-એકને નિમાવી શકાય।
Verse 27
सत्क्रियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसंपदम् / पञ्चैतान् विस्तरो हन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम्
સત્ક્રિયા, દેશ-કાળ, શૌચ અને બ્રાહ્મણસંપદ—આ પાંચેય અતિ વિસ્તારે નષ્ટ થાય છે; તેથી કર્મમાં નિરર્થક પ્રપંચ ન કરવો।
Verse 28
अपि वा भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपारगम् / श्रुतशीलादिसंपन्नमलक्षणविवर्जितम्
અથવા વેદપારંગત, શ્રુતિજ્ઞાન અને સદાચારાદિ ગુણોથી યુક્ત તથા દોષલક્ષણોથી રહિત એવા એક બ્રાહ્મણને પણ ભોજન કરાવવું।
Verse 29
उद्धृत्य पात्रे चान्नं तत् सर्वस्मात् प्रकृतात् पुनः / देवतायतने चास्मै निवेद्यान्यत्प्रवर्तयेत्
પછી તે પકાવેલું અન્ન સર્વસામાન્ય અન્નરાશિમાંથી ફરી ઉઠાવી શુદ્ધ પાત્રમાં મૂકવું; દેવાલયમાં તેને નૈવેદ્યરૂપે અર્પણ કરીને ત્યારબાદ બાકી કર્મો કરવાં।
Verse 30
प्रास्येदग्नौ तदन्नं तु दद्याद् वा ब्रह्मचारिणे / तस्मादेकमपि श्रेष्ठं विद्वांसं भोजयेद् द्विजम्
તે અન્નને પવિત્ર અગ્નિમાં અર્પણ કરવું, અથવા બ્રહ્મચારિને દાન આપવું. તેથી જો એક જને ભોજન કરાવવું હોય તો પણ શ્રેષ્ઠ વિદ્વાન દ્વિજને ભોજન કરાવવું.
Verse 31
भिक्षुको ब्रह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः / उपविष्टेषु यः श्राद्धे कामं तमपि भोजयेत्
ભિક્ષુક અથવા બ્રહ્મચારી ભોજન માટે આવી પહોંચે તો, શ્રાદ્ધમાં બેઠેલા હોય તોય આનંદથી તેને પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ.
Verse 32
अतिथिर्यस्य नाश्नाति न तच्छ्राद्धं प्रशस्यते / तस्मात् प्रयत्नाच्छ्राद्धेषु पूज्या ह्यतिथयो द्विजैः
જે શ્રાદ્ધમાં અતિથિ ભોજન ન કરે તે શ્રાદ્ધ પ્રશંસનીય નથી. તેથી શ્રાદ્ધકર્મમાં દ્વિજોએ પ્રયત્નપૂર્વક અતિથિઓનું અવશ્ય પૂજન-સન્માન કરવું.
Verse 33
आतिथ्यरहिते श्राद्धे भुञ्जते ये द्विजातयः / काकयोनिं व्रजन्त्येते दाता चैव न संशयः
આતિથ્ય વિના થયેલા શ્રાદ્ધમાં જે દ્વિજ ભોજન કરે છે, તેઓ કાકયોનિ પામે છે; અને દાતા પણ—એમાં શંકા નથી.
Verse 34
हीनाङ्गः पतितः कुष्ठी व्रणी पुक्कसनास्तिकौ / कुक्कुटाः शूकराः श्वानो वर्ज्याः श्राद्धेषु दूरतः
શ્રાદ્ધવિધિમાં અંગહીન, પતિત, કુષ્ઠી, વ્રણવાળો, પુક્કસ અને નાસ્તિક—તેમને; તેમજ કુકડાં, શૂકર અને શ્વાનને દૂરથી જ વर्जિત રાખવા જોઈએ.
Verse 35
बीभत्सुमशुचिं नग्नं मत्तं धूर्तं रजस्वलाम् / नीलकाषायवसनं पाषण्डांश्च विवर्जयेत्
બીભત્સ, અપવિત્ર, નગ્ન, ઉન્મત્ત, ધૂર્ત, રજસ્વલા સ્ત્રી, નીલા કે ભગવા વસ્ત્ર ધારણ કરનાર અને પાખંડીઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
Verse 36
यत् तत्र क्रियते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् प्रति / तत्सर्वमेव कर्तव्यं वैश्वदैवत्यपूर्वकम्
ત્યાં બ્રાહ્મણો પ્રત્યે જે કંઈ પૈતૃક કર્મ કરવામાં આવે છે, તે બધું વૈશ્વદેવ (વિશ્વેદેવોની પૂજા) પૂર્વક જ કરવું જોઈએ.
Verse 37
यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलङ्कुर्याद् विभूषणः / स्त्रग्दामभिः शिरोवेष्टैर्धूपवासो ऽनुलेपनैः
યથાયોગ્ય બેઠેલા તે સર્વ બ્રાહ્મણોને હાર, પુષ્પમાળાઓ, પાઘડીઓ, ધૂપ, વસ્ત્રો અને સુગંધિત લેપ વગેરેથી અલંકૃત કરવા જોઈએ.
Verse 38
ततस्त्वावाहयेद् देवान् ब्राह्मणानामनुज्ञया / उदङ्मुखो यथान्यायं विश्वे देवास इत्यृचा
ત્યારબાદ બ્રાહ્મણોની આજ્ઞા લઈને ઉત્તર તરફ મુખ રાખીને 'વિશ્વે દેવાસઃ' એ ઋચા દ્વારા વિધિપૂર્વક વિશ્વેદેવોનું આવાહન કરવું.
Verse 39
द्वे पवित्रे गृहीत्वाथ भाजने क्षालिते पुनः / शं नो देव्या जलं क्षिप्त्वा यवो ऽसीति यवांस्तथा
ત્યારબાદ બે દર્ભની પવિત્રી લઈને, ફરીથી ધોયેલા પાત્રમાં 'શં નો દેવી' મંત્રથી જળ છોડીને અને 'યવોડસિ' મંત્રથી જવને અભિમંત્રિત કરવા.
Verse 40
या दिव्या इति मन्त्रण हस्ते त्वर्घं विनिक्षिपेत् / प्रदद्याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि च शक्तितः
“યા દિવ્યા…” મંત્ર જપતાં દેવ/પૂજ્યના હાથમાં અર્ઘ્ય સ્થાપિત કરવું. પછી પોતાની શક્તિ મુજબ ગંધ, માળા, ધૂપ વગેરે ઉપચાર અર્પણ કરવા.
Verse 41
अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणां दक्षिणामुखः / आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वेत्यृचा बुधः
પછી યજ્ઞોપવીતને અપસવ્ય કરીને, પિતૃઓ માટે દક્ષિણમુખ થઈ, “ઉશંતસ્ત્વા…”થી શરૂ થતી ઋગ્વેદીય ઋચા વડે વિદ્વાન આવાહન કરે.
Verse 42
आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायन्तु नस्ततः / शं नो देव्योदकं पात्रे तिलो ऽसीति तिलांस्तथा
તેમને આવાહન કરીને અનુમતિ મળ્યા પછી “આયંતુ નઃ” નો જપ કરવો. ત્યારબાદ પાત્રસ્થ જળ પર “શં નો દેવ્યોદકં” અને તિલ પર “તિલોऽસિ” નો જપ કરવો.
Verse 43
क्षिप्त्वा चार्घं यथापूर्वं दत्त्वा हस्तेषु वै पुनः / संस्त्रवांश्च ततः सर्वान् पात्रे कुर्यात् समाहितः / पितृभ्यः स्थानमेतेन न्युब्जं पात्रं निधापयेत्
પહેલાની જેમ અર્ઘ્ય ઢાળી અને ફરી હાથોમાં જળ આપી, એકાગ્ર થઈ બધી બાકી ટપકણ પાત્રમાં એકત્ર કરવી. આ રીતે પિતૃઓનું સ્થાન સ્થાપી પાત્રને ઊંધું મૂકી દેવું.
Verse 44
अग्नौ करिष्येत्यादाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतम् / कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतवान्
ઘીથી ભીંજાયેલ અન્ન લઈને “શું આ અગ્નિમાં કરું?” એમ પૂછવું. “કર” એવી અનુમતિ મળ્યા પછી, ઉપવીતધારી કર્તાએ અગ્નિમાં આહુતિ આપવી.
Verse 45
यज्ञोपवीतिना होमः कर्तव्यः कुशपाणिना / प्राचीनावीतिना पित्र्यं वैश्वदेवं तु होमवत्
યજ્ઞોપવીતને ઉપવીત રીતે ધારણ કરીને, હાથમાં કુશ લઈને હોમ કરવો જોઈએ. પિતૃકર્મ પ્રાચીનાવીત રીતે કરવું; અને વૈશ્વદેવ પણ હોમવિધિ સમાન કરવો.
Verse 46
दक्षिणं पातयेज्जानुं देवान् परिचरन् पुमान् / पितृणां परिचर्यासु पातयेदितरं तथा
દેવોની સેવા કરતી વેળાએ પુરુષે જમણું ઘૂંટણ જમીન પર મૂકવું જોઈએ; અને પિતૃસેવાના કાર્યોમાં એ જ રીતે બીજું, એટલે ડાબું ઘૂંટણ મૂકવું જોઈએ.
Verse 47
सोमाय वै पितृमते स्वधा नम इति ब्रुवन् / अग्नये कव्यवाहनाय स्वधेति जुहुयात् ततः
“પિતૃમતે સોમાય—સ્વધા; નમઃ” એમ કહીને, પછી “સ્વધા” કહી કવ્યવાહન અગ્નિમાં આહુતિ આપવી જોઈએ.
Verse 48
अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपपादयेत् / महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः
જો બ્રાહ્મણ પાસે અગ્નિ ન હોય, તો તે પોતાની કૂંપળેલી હથેળીમાં જ હવન કરે. અથવા મનને સ્થિર રાખીને મહાદેવના સાન્નિધ્યમાં, કે ગોશાળામાં પણ તે કરી શકે.
Verse 49
ततस्तैरभ्यनुज्ञातो गत्वा वै दक्षिणां दिशम् / गोमयेनोपतिप्योर्वों स्थानं कृत्वा तु सैकतम्
પછી તેમની અનુમતિ મેળવી તે દક્ષિણ દિશામાં ગયો; અને ગોમયથી જમીન લિપીને, ત્યાં રેતાળ સ્થાનને વિધિપૂર્વક તૈયાર કર્યું.
Verse 50
मण्डलं चतुरस्त्रं वा दक्षिणावनतं शुभम् / त्रिरुल्लिखेत् तस्य मध्यं दर्भेणैकेन चैव हि
શુભ અને દક્ષિણ તરફ થોડું ઢાળવાળું વર્તુળાકાર કે ચતુરસ્ર મંડળ રચી, એક જ દર્ભથી તેના મધ્યમાં ત્રણ વાર રેખાંકન કરવું.
Verse 51
ततः संस्तीर्य तत्स्थाने दर्भान् वैदक्षिणाग्रकान् / त्रीन् पिण्डान् निर्वपेत् तत्र हविः शेषात्समाहितः
પછી તે સ્થાને દર્ભને દક્ષિણાગ્ર કરીને પાથરી, એકાગ્ર થઈ હવિષના શેષમાંથી ત્યાં ત્રણ પિંડ સ્થાપિત કરવા.
Verse 52
न्युप्य पिण्डांस्तु तं हस्तं निमृज्याल्लेपभागिनाम् / तेषु दर्भेष्वथाचम्य त्रिरायम्य शनैरसून् / तदन्नं तु नमस्कुर्यात् पितॄनेव च मन्त्रवित्
પિંડો મૂકી, શેષભાગ ગ્રહણ કરનારાઓ માટે લેપ લાગેલો હાથ પુંછી નાખવો. પછી દર્ભ પર આચમન કરીને, ત્રણ વાર ધીમે ધીમે પ્રાણાયામ કરવો. ત્યારબાદ મંત્રવિદે તે અન્ન-નૈવેદ્યને પિતૃઓ સમાન નમસ્કાર કરવો.
Verse 53
उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः / अवजिघ्रेच्च तान् पिण्डान् यथान्युप्तान् समाहितः
પછી બાકી રહેલું જળ ધીમે ધીમે ફરી પિંડોની નજીક લાવવું; અને એકાગ્ર થઈ, જેમ મૂક્યા છે તેમ જ તે પિંડોને નરમાઈથી સુઘવું.
Verse 54
अथ पिण्डावशिष्टान्नं विधिना भोजयेद् द्विजान् / मांसान्यपूपान् विविधान् दद्यात् कृसरपायसम्
પછી પિંડ-શેષ અન્નને વિધિપૂર્વક દ્વિજોને ભોજન કરાવવું; અને વિવિધ માંસ, અપુપ, કૃસર તથા પાયસ પણ આપવું.
Verse 55
सूपशाकफलानीक्षून् पयो दधि घृतं मधु / अन्नं चैव यथाकामं विविधं भक्ष्यपेयकम्
તેને સૂપ, રાંધેલાં શાકભાજી, ફળો અને શેરડી; તેમજ દૂધ, દહીં, ઘી અને મધ—અને ઇચ્છાનુસાર વિવિધ ભક્ષ્ય‑પેય સહિત અન્ન અર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 56
यद् यदिष्टं द्विजेन्द्राणां तत्सर्वं विनिवेदयेत् / धान्यांस्तिलांश्च विविधान् शर्करा विविधास्तथा
દ્વિજેન્દ્રોને જે જે ઇષ્ટ હોય તે સર્વ અર્પણ કરવું—વિવિધ ધાન્ય, નાનાપ્રકારના તલ, અને તેમ જ વિવિધ પ્રકારની શર્કરા।
Verse 57
उष्णमन्नं द्विजातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छता / अन्यत्र फलमूलेभ्यः पानकेभ्यस्तथैव च
શ્રેય (આધ્યાત્મિક કલ્યાણ) ઇચ્છનારએ દ્વિજાતિઓને ગરમ, તાજું બનાવેલું અન્ન આપવું જોઈએ; પરંતુ ફળ‑મૂળ અને પાનક (પેય) બાબતે અપવાદ છે—તે અન્ય રીતે પણ આપી શકાય।
Verse 58
नाश्रूणि पातयेज्जातु न कुप्येन्नानृतं वदेत् / न पादेन स्पृशेदन्नं न चैतदवधूनयेत्
ક્યારેય આંસુ ન પાડે, ક્રોધ ન કરે અને અસત્ય ન બોલે। અન્નને પગથી ન સ્પર્શે, અને તેને ઝટકીને ફેંકવું કે તિરસ્કારથી વર્તવું પણ ન જોઈએ।
Verse 59
क्रोधेन चैव यत् दत्तं यद् भुक्तं त्वरया पुनः / यातुधाना विलुम्पन्ति जल्पता चोपपादितम्
ક્રોધથી જે અપાય છે, ઉતાવળથી જે ફરી ખવાય છે, અને બોલતાં‑બોલતાં બહાના કરીને જે અર્પણ થાય છે—તે યાતુધાન લૂંટી લે છે; તેનું પુણ્ય નષ્ટ થાય છે।
Verse 60
स्विन्नगात्रो न तिष्ठेत सन्निधौ तु द्विजन्मनाम् / न चात्र श्येनकाकादीन् पक्षिणः प्रतिषेधयेत् / तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्ति बुभुक्षवः
ઘમથી ભીંજાયેલાં અંગો સાથે દ્વિજોના સન્નિધિમાં ઊભા ન રહેવું. આ કર્મમાં શ્યેન, કાગડો વગેરે પક્ષીઓને ન હંકાળવા; કારણ કે પિતૃઓ એ જ રૂપ ધારણ કરીને ભોજનની ઇચ્છાથી ત્યાં આવે છે।
Verse 61
न दद्यात् तत्र हस्तेन प्रत्यक्षलवणं तथा / न चायसेन पात्रेण न चैवाश्रद्धया पुनः
તે દાનકર્મમાં મીઠું હાથથી સીધું ન આપવું. લોખંડના પાત્રમાં પણ ન આપવું; અને શ્રદ્ધા વિના ફરી ક્યારેય દાન ન કરવું।
Verse 62
काञ्चनेन तु पात्रेण राजतौदुम्बरेण वा / दत्तमक्षयतां याति खड्गेन च विशेषतः
સોનાના પાત્રમાં, અથવા ચાંદીના કે ઉદુંબર-લાકડાના પાત્રમાં આપેલું દાન અક્ષય ફળ પામે છે; અને ખડ્ગદાન સાથે તો વિશેષ રીતે અક્ષય બને છે।
Verse 63
पात्रे तु मृण्मये यो वै श्राद्धे भोजयते पितन् / स याति नरकं घोरं भोक्ता चैव पुरोधसः
જે શ્રાદ્ધમાં માટીના પાત્રમાં પિતૃઓને ભોજન કરાવે છે, તે ભયંકર નરકમાં જાય છે; અને તે કર્મનો ભોગ કરનાર પુરોહિત પણ તેમ જ જાય છે।
Verse 64
न पङ्क्त्यां विषमं दद्यान्न याचेन्न च दापयेत् / याचिता दापिता दाता नरकान् यान्ति दारुणान्
પંક્તિમાં બેઠેલાઓમાં અસમાન રીતે દાન ન વહેંચવું. પોતે માગવું નહીં, અને બીજાને દાન આપવા દબાણ પણ ન કરવું. માગનાર, દબાણથી આપનાર, અને માગણીથી આપનાર દાતા—ત્રણે દારુણ નરકોમાં જાય છે।
Verse 65
भुञ्जीरन् वाग्यताः शिष्टा न ब्रूयुः प्राकृतान् गुणान् / तावद्धि पितरो ऽश्नन्ति यावन्नोक्ता हविर्गुणाः
શિષ્ટજન વાણી-સંયમ રાખીને શાંતિથી ભોજન કરે અને લોકિક, અશોભન વાતો ન બોલે. હવિના પુણ્યગુણોનું પઠન ચાલે ત્યાં સુધી જ પિતૃઓ તે અર્પણનો ભાગ ગ્રહણ કરે છે.
Verse 66
नाग्रासनोपविष्टस्तु भुञ्जोत प्रथमं द्विजः / बहूनां पश्यतां सो ऽज्ञः पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
દ્વિજએ દેહલી/ઉંબરા પર બેસીને ભોજન ન કરવું; વિધિ મુજબ યોગ્ય ક્રમે પ્રથમ ભોજન કરવું. ઘણા લોકો જોઈ રહ્યા હોય ત્યારે અજ્ઞાનવશ પંક્તિમાં અનોચિત રીતે ખાય તો તે પંક્તિ પર પાપ લાવે છે.
Verse 67
न किञ्चिद् वर्जयेच्छ्राद्धे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः / न मांसं प्रतिषेधेत न चान्यस्यान्नमीक्षयेत्
શ્રાદ્ધમાં નિયુક્ત શ્રેષ્ઠ દ્વિજે વિધિ મુજબ અર્પિત કોઈ પણ વસ્તુનો ત્યાગ ન કરવો; નિયમથી આપેલું સર્વ સ્વીકારવું. માંસનો પ્રતિષેધ ન કરવો અને બીજાના અન્ન તરફ દૃષ્ટિ પણ ન કરવી.
Verse 68
यो नाश्नाति द्विजो मांसं नियुक्तः पितृकर्मणि / स प्रेत्य पशुतां याति संभवानेकविंशतिम्
પિતૃકર્મમાં વિધિ મુજબ નિયુક્ત થઈને પણ જે દ્વિજ નિર્ધારિત માંસ ન ખાય, તે મૃત્યુ પછી પશુયોનિમાં જાય છે અને એકવીસ અનુસારી જન્મો ભોગવે છે.
Verse 69
स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि / इतिहासपुराणानि श्राद्धकल्पांश्च शोभनान्
તેમના માટે સ્વાધ્યાયનું શ્રવણ કરાવવું; ધર્મશાસ્ત્રો પણ, તેમજ ઇતિહાસ-પુરાણો અને શ્રાદ્ધવિધિ સંબંધિત ઉત્તમ કલ્પગ્રંથોનું પણ પઠન કરાવવું.
Verse 70
ततो ऽन्नमुत्सृजेद् भुक्ते अग्रतो विकिरन् भुवि / पृष्ट्वा तृप्ताः स्थ इत्येवं तृप्तानाचामयेत् ततः
પછી ભોજન થયા પછી આગળ ભૂમિ પર અન્નનો અંશ મૂકીને છાંટવો. ‘શું તમે તૃપ્ત છો? સંતોષથી રહો’ એમ પુછીને તૃપ્ત મહેમાનોને પછી આચમન કરાવવું।
Verse 71
आचान्ताननुजानीयादभितो रम्यतामिति / स्वधास्त्विति च तं ब्रूयुर्ब्राह्मणास्तदनन्तरम्
આચમન કર્યા પછી તેમને આદરથી વિદાય આપી કહે, ‘તમને સર્વ તરફ આનંદ રહે.’ ત્યારબાદ બ્રાહ્મણો તરત જ કહે, ‘સ્વધા અસ્તુ।’
Verse 72
ततो भुक्तवतां तेषामन्नशेषं निवेदयेत् / यथा ब्रूयुस्तथा कुर्यादनुज्ञातस्तु वै द्विजैः
પછી તેઓ ભોજન કરી લે પછી બચેલું અન્ન તેમને ભક્તિપૂર્વક નિવેદન કરવું. અને દ્વિજોની અનુમતિ મળ્યા પછી તેઓ જેમ કહે તેમ જ કરવું।
Verse 73
पित्र्ये स्वदित इत्येव वाक्यं गोष्ठेषु सूनृतम् / संपन्नमित्यभ्युदये दैवे रोचत इत्यपि
પિતૃકર્મમાં ‘સ્વદિતમ્’—અર્થાત ‘સારા રીતે રસપૂર્વક ભોજન થયું’—એવું મધુર અને સત્ય વચન બોલવું; ગોષ્ઠીઓમાં પણ સુંનૃત વાણી જ યોગ્ય. અભ્યুদયમાં ‘સંપન્નમ્’ અને દૈવકર્મમાં ‘રોચતે’ કહેવું।
Verse 74
विसृज्य ब्राह्मणांस्तान् वै दैवपूर्वं तु वाग्यतः / दक्षिणां दिशमाकाङ् क्षन्याचेतेमान् वरान् पितॄन्
તે બ્રાહ્મણોને વિધિપૂર્વક વિદાય આપી, વાણીથી પ્રથમ દેવતાઓનું સ્મરણ કરીને, પછી દક્ષિણ દિશાની અભિલાષા રાખી આ શ્રેષ્ઠ પિતૃઓને પ્રાર્થના કરવી।
Verse 75
दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव च / श्रद्धा च नो मा व्यगमद् बहुदेयं च नोस्त्त्विति
અમારા દાતાઓ વધે અને ફલે-ફૂલે; વેદો અને અમારી સંતતિ પણ અખંડ રહે. અમારી શ્રદ્ધા કદી ન ખસે, અને અમને સદા બહુ દાન આપવા યોગ્ય સમૃદ્ધિ મળે—તથાસ્તુ।
Verse 76
पिण्डांस्तु गो ऽजविप्रेभ्यो दद्यादग्नौ जले ऽपि वा / मध्यमं तु ततः पिण्डमद्यात् पत्नी सुतार्थिनी
પિંડો ગાય, બકરી અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવો; અથવા અગ્નિમાં કે જળમાં પણ સમર્પિત કરવો. ત્યારબાદ પુત્રલાભની ઇચ્છાવાળી પત્ની મધ્ય પિંડ ભક્ષણ કરે.
Verse 77
प्रक्षाल्य हस्तावाचम्य ज्ञातीन् शेषेण तोषयेत् / ज्ञातिष्वपि चतुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयोत् ततः / पश्चात् स्वयं च पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत्
હાથ ધોઈ અને આચમન કરીને બાકી અન્નથી પોતાના જ્ઞાતિઓને તૃપ્ત કરવો. ચાર પ્રકારના સંબંધીઓનું યથાવિધિ સન્માન થયા પછી, પોતાના આશ્રિતો અને સેવકોને ભોજન કરાવવું. અંતે પત્નીઓ સાથે પોતે પણ ક્રમથી બાકી અન્ન ગ્રહણ કરવું.
Verse 78
नोद्वासयेत् तदुच्छिष्टं यावन्नास्तङ्गतो रविः / ब्रह्मचारी भवेतां तु दम्पती रजनीं तु ताम्
સૂર્ય અસ્ત ન થાય ત્યાં સુધી તે ઉચ્છિષ્ટ (બાકી) બહાર ન ફેંકવું. અને તે રાત્રે દંપતી બ્રહ્મચર્ય પાળે.
Verse 79
दत्त्वा श्राद्धं तथा भुक्त्वा सेवते यस्तु मैथुनम् / महारौरवमासाद्य कीटयोनिं व्रजेत् पुनः
જે શ્રાદ્ધ અર્પણ કરીને પછી ભોજન કરી મૈથુનમાં પ્રવૃત્ત થાય, તે ‘મહારૌરવ’ નરકને પામી ફરી કીટ-યોનિમાં જન્મ લે છે.
Verse 80
शुचिरक्रोधनः शान्तः सत्यवादी समाहितः / स्वाध्यायं च तथाध्वानं कर्ता भोक्ता च वर्जयेत्
મનુષ્ય શુચિ, ક્રોધરહિત, શાંત, સત્યવાદી અને અંતર્મુખ સમાહિત રહે. સ્વાધ્યાય તથા ધ્યાન કરે અને ‘હું કર્તા’ ‘હું ભોક્તા’ એવા ભાવનો ત્યાગ કરે.
Verse 81
श्राद्धं भुक्त्वा परश्राद्धं भुञ्जते ये द्विजातयः / महापातिकिभिस्तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून्
એક શ્રાદ્ધમાં ભોજન કરીને પછી બીજાના શ્રાદ્ધમાં પણ ભોજન કરનારા દ્વિજાતિઓ મહાપાતકીઓ સમાન ગણાય છે; તેઓ અનેક નરકોમાં જાય છે.
Verse 82
एष वो विहितः सम्यक् श्राद्धकल्पः सनातनः / आमेन वर्तयेन्नित्यमुदासीनो ऽथ तत्त्ववित्
આ રીતે તમારે માટે સનાતન અને સમ્યક શ્રાદ્ધવિધિ સંપૂર્ણ રીતે નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. તેથી તત્ત્વજ્ઞ પુરુષ અંતરમાં ઉદાસીન અને સમચિત્ત રહી નિત્ય યથાવિધિ તેનું પાલન કરે.
Verse 83
अनग्निरध्वगो वापि तथैव व्यसनान्वितः / आमश्राद्धं द्विजः कुर्याद् विधिज्ञः श्रद्धयान्वितः / तेनाग्नौ करणं कुर्यात् पिण्डांस्तेनैव निर्वपेत्
દ્વિજ પાસે અગ્નિ ન હોય, અથવા તે મુસાફરીમાં હોય, કે દુર્ભાગ્યથી પીડિત હોય—તોય વિધિજ્ઞ અને શ્રદ્ધાવાન બની ‘આમ-શ્રાદ્ધ’ કરવું જોઈએ. એ જ ક્રિયાથી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી અને એ જ રીતે પિંડ પણ અર્પણ કરવા।
Verse 84
यो ऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यात् संयतमानसः / व्यपेतकल्पषो नित्यं योगिनां वर्तते पदम्
જે સંયત મનથી આ વિધાન મુજબ શ્રાદ્ધ કરે છે, તે નિત્ય કલ્મષરહિત બની યોગીઓના પદમાં સતત સ્થિત રહે છે.
Verse 85
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् द्विजोत्तमः / आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः
અતએવ દ્વિજોત્તમે સર્વ પ્રયત્નથી શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેનાથી સનાતન ઈશ્વર યથાવિધી આરાધિત થાય છે અને પૂર્ણ રીતે પ્રસન્ન થાય છે।
Verse 86
अपि मूलैर्फलैर्वापि प्रकुर्यान्निर्धनो द्विजः / तिलोदकैस्तर्पयेद् वा पितॄन् स्नात्वा समाहितः
નિર્ધન દ્વિજ પણ મૂળો કે ફળોથી શ્રાદ્ધ કરી શકે; અથવા સ્નાન કરીને મનને સમાધાનમાં રાખી તિલમિશ્રિત જળથી પિતૃઓને તર્પણ કરવું જોઈએ।
Verse 87
न जीवत्पितृको दद्याद्धोमान्तं चाभिधीयते / येषां वापि पिता दद्यात् तेषां चैके प्रचक्षते
જેનાં પિતા જીવિત હોય તે (આવું) દાન ન આપે—આ નિયમ હોમના અંત સુધી લાગુ કહેવાયો છે; પરંતુ જ્યાં પિતા પોતે દાન કરે અથવા મંજૂરી આપે, ત્યાં કેટલાક આચાર્યો તેને માન્ય ગણે છે।
Verse 88
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः / यो यस्य म्रियते तस्मै देयं नान्यस्य तेन तु
પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ—જેનાં જે અવસાન પામ્યા હોય, તેમને જ (શ્રાદ્ધ-દાન/પિંડ) આપવું; બીજાના નિમિત્તે આપવું નહીં।
Verse 89
भोजयेद् वापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्तितः / न जीवन्तमतिक्रम्य ददाति श्रूयते श्रुतिः
જીવિત વ્યક્તિને તેની ઇચ્છા મુજબ ભક્તિપૂર્વક ભોજન કરાવવું; શ્રુતિ કહે છે કે જીવિતને અવગણીને બીજે દાન/અર્પણ ન કરવું।
Verse 90
द्व्यामुष्यायणिको दद्याद् बीजिक्षेत्रिकयोः समम् / ऋक्यादर्धं समादद्यान्नियोगोत्पादितो यदि
દ્વ્યામુષ્યાયણિક પુત્રે બીજી (જનક) અને ક્ષેત્રિક (વિધિસંમત પતિ) વચ્ચે દાય સમાન રીતે વહેંચવો. પરંતુ જો તે નિયોગથી ઉત્પન્ન થયો હોય તો મુખ્ય વારસાના ભાગનું અડધું જ લેવું.
Verse 91
अनियुक्तः सुतो यश्च शुल्कतो जायते त्विह / प्रदद्याद् बीजिने पिण्डं क्षेत्रिणे तु ततो ऽन्यथा
નિયોગની નિયુક્તિ વિના જન્મેલો પુત્ર અને શુલ્ક (વધૂમૂલ્ય)થી જન્મેલો ગણાતો પુત્ર—એ અહીં પિંડદાન બીજી (જનક)ને કરે. પરંતુ ક્ષેત્રિજ પુત્રના વિષયમાં વિપરીત—પિંડ ક્ષેત્રિન (પતિ)ને આપવો.
Verse 92
द्वौ पिण्डौ निर्वपेत् ताभ्यां क्षेत्रिणे बीजिने तथा / कीर्तयेदथ चैकस्मिन् बीजिनं क्षेत्रिणं ततः
તેમને માટે બે પિંડ અર્પણ કરવાં—એક ક્ષેત્રિન (વિધિસંમત પતિ)ને અને એક બીજિન (જનક)ને. પછી એક જ પિંડમાં બંનેનું સ્મરણ કરવું—પ્રથમ બીજિનનું નામ, પછી ક્ષેત્રિનનું.
Verse 93
मृताहनि तु कर्तव्यमेकोदिष्टं विधानतः / अशौचे स्वे परिक्षीणे काम्यं वै कामतः पुनः
મૃત્યુના એ જ દિવસે વિધાન મુજબ એકોદિષ્ટ શ્રાદ્ધ અવશ્ય કરવું. પોતાનો અશૌચકાળ પૂર્ણ થયા પછી, ઇચ્છા મુજબ કામ્ય કર્મો ફરી કરી શકાય.
Verse 94
पूर्वाह्ने चैव कर्तव्यं श्राद्धमभ्युदयार्थिना / देववत्सर्वमेव स्याद् यवैः कार्या तिलक्रिया
અભ્યুদય (સમૃદ્ધિ) ઇચ્છનારએ પૂર્વાહ્નમાં શ્રાદ્ધ કરવું. તેમાં સર્વ વિધિ દેવકર્મ સમાન હોવી જોઈએ; અને તિલક્રિયા યવ (જૌ) વડે કરવી.
Verse 95
दर्भाश्च ऋजवः कार्या युग्मान् वै भोजयेद् द्विजान् / नान्दीमुखास्तु पितरः प्रीयन्तामिति वाचयेत्
સીધી દર્ભા ગોઠવીને દ્વિજોને જોડામાં ભોજન કરાવવું. તે સમયે—“નાન્દીમુખ પિતૃઓ પ્રસન્ન થાઓ” એમ ઉચ્ચારવું.
Verse 96
मातृश्राद्धं तु पूर्वं स्यात् पितॄणां स्यादनन्तरम् / ततो मातामहानां तु वृद्धौ श्राद्धत्रयं स्मृतम्
પ્રથમ માતાનું શ્રાદ્ધ કરવું, ત્યારબાદ પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરવું. પછી માતામહોનું પણ—વૃદ્ધાવસ્થામાં—ત્રિવિધ શ્રાદ્ધક્રમ સ્મૃત છે.
Verse 97
दवपूर्वं प्रदद्याद् वै न कुर्यादप्रदक्षिणम् / प्राङ्मुखो निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः
પ્રથમ દર્ભાસહિત અર્પણ કરવું; દક્ષિણાવર્ત ક્રમ વિના કર્મ ન કરવું. પૂર્વમુખ થઈ, ઉપવીત ધારણ કરીને, મન એકાગ્ર રાખી પિંડોનું નિવાપન કરવું.
Verse 98
पूर्वं तु मातरः पूज्या भक्त्या वै सगणेश्वराः / स्थण्डिलेषु विचित्रेषु प्रतिमासु द्विजातिषु
પ્રથમ માતૃગણની ભક્તિપૂર્વક—ગણેશ્વર સહિત—પૂજા કરવી. શોભિત સ્થંડિલોમાં, પ્રતિમાઓમાં અને દ્વિજોના માધ્યમથી તેમનું સન્માન કરવું.
Verse 99
पुष्पेर्धूपैश्च नैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूषणैरपि / पूजयित्वा मातृगणं कूर्याच्छ्राद्धत्रयं बुधः
પુષ્પ, ધૂપ, નૈવેદ્ય, ગંધાદિ તથા આભૂષણોથી પણ માતૃગણની પૂજા કરીને, બુદ્ધિમાન પછી શ્રાદ્ધત્રય કરવો.
Verse 100
अकृत्वा मातृयागं तु यः श्राद्धं परिवेषयेत् / तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः
જે માતૃયાગ કર્યા વિના શ્રાદ્ધ પરોસે છે, તેના ઉપર ક્રોધથી આવિષ્ટ માતૃગણ તેને હાનિ અને અનિષ્ટ ઇચ્છે છે।
Frequently Asked Questions
It states that when the śrāddha time arrives the Pitṛs descend swiftly, partake along with the brāhmaṇas while remaining in subtle form (likened to wind), and after satisfaction depart toward the highest state.
A śrāddha is criticized when hospitality fails—especially if the guest does not partake of food; it also warns that improper invitee conduct (turning away, quarrels, sexual activity, journeys) and impure participants can ruin the rite’s fruit for both donor and officiants.
The chapter repeatedly places Vaiśvadeva first: ancestral acts connected to brāhmaṇas should be done only after performing Vaiśvadeva, and the rite’s vessels, bathing gifts, and worship sequence are framed as preceded by Vaiśvadeva.
It authorizes āma-śrāddha: the performer, with faith and knowledge of procedure, may make offerings in cupped hands, or in the presence of Mahādeva or a cowshed, and still present piṇḍas through the adapted method.
It claims that one who performs śrāddha with disciplined mind becomes free from taint and abides in a yogin-like state, and that the rite properly pleases the Eternal Lord (Īśa), making ritual duty an Īśvara-centered soteriological act.